Кіріспе
Императрица Ду Ифан (; б.з.д. 135 жылдың 29 маусымында қайтыс болды), ресми түрде императрица Сяовэнь (孝文皇后), күйеуі император Вэнь мен ұлы император Цзиннің билік ету кезеңдеріне зор ықпал еткен қытайлық Хань әулетінің император әйелі болды. Ол даостық философияға адалдығымен көзге түсті және Хуан-Лао мектебінің негізгі қолдаушысы болды. Сондықтан ол Қытай тарихының алтын ғасырларының бірі саналатын Вэнь мен Цзин билігіне үлкен үлес қосты. Ол тіпті немересі император Удың тұсында да елеулі ықпалын сақтап, оның билік кезеңінде де жас императордың тіпті бір күн болса да өздігінен шешім қабылдауға мүмкіндігі болмады. Ол немересінің ата-бабалық заңдарға қарсылығы мен даосизмге қарағанда конфуциандыққа бейімділігіне байланысты оған билік жүргізуге рұқсат бермеді. Оның ықпалымен, оның өліміне дейін даосизм заңдары бүкіл империяда күшіне енді.
Ерте өмір
Императрица Ду Цинхэ Командириясындағы (清河) бір отбасында дүниеге келді. Оның екі ағасы болды: Ду Чжанцзюнь (竇長君) және Ду Гуангуо (竇廣國) немесе Шаоцзюнь (少君, мүмкін, әдептілік атауы). Жас кезінде ол Император Хуэй сарайында күтімші қызметкер болып шақырылды. Ол көп уақытқа дейін ағаларын көре алмады. Бір күні Император Хуэйдің анасы, Императрица-ана Лю, сарайдағы қыз-келіншектердің кейбіреулерін императорлық ұлдарына сыйлық ретінде беруді қалады. Ду ханым да таңдалған әйелдердің бірі болды. Ол Жао княздығының (қазіргі Хэбэйдің орталық және оңтүстік бөлігі) құрамында болғандықтан, оны Жаоға жіберуін сұрады. Ол келісті, бірақ кейін ұмытып, оны Дай княздығына (қазіргі Солтүстік Шанси және Солтүстік-Батыс Хэбэй) жіберді, ол кезде ол шөл далалы аймақ деп есептелді. Ол мұны білгенде жылады және баруға құштар болмады, бірақ амал жоқ еді. Алайда, евнухтың қателігі Ду ханым үшін сәтті айналды. Ол Дай князі Лю Хэннің сүйіктісі болды, олардың қызы Лю Пяо және екі ұлы Лю Ци және Лю Ву дүниеге келді.
Император Вэннің патшайымы ретінде
Хан Хан ханшайымы Лю кланы алауыздығының салдарынан император болғаннан кейін, сол кездегі Консорт Ду, оның үлкен ұлы ханшайым Цының анасы ретінде, 179 жылы император болды. Принц Ци мұрагерлік билікке ие болды. Ол күйеуінің билігінің соңына дейін әрқашан қатты сүйіп, қолдау көрсетті. Осылайша, ол оның әкімшілігіне айтарлықтай ықпал етті. Ол ең алдымен ағаларын іздеді. Жанжунды табу қиынға соқпады. Гуангуаны табу қиынға соқты, сондықтан Гуангуа оны өзі іздеуге мәжбүр болды. Бұл - Қытай ежелгі дәуірінің әсерлі оқиғаларының бірі. Императрица Дуны күтіп тұрған әйел ретінде шақырғаннан кейін көп ұзамай, ол төрт немесе бес жаста болғанда, Гуангуоның өзі ұрланып, құлдыққа сатылды. Ол 10 рет үйден үйге сатылыпты. Ақырында, оны астанасы Чанъаньдағы бір отбасына сатып жіберді. Сол жерде ол жаңа императордың Цинхеден келгені туралы хабарды естіді. Сондықтан ол император сарайына хат жазып, өзін таныстырды және жас кезінде олар жапырағын жинауға шөптесін ағашына көтерілген оқиғасын айтып берді, ол одан құлап түсті. Императрица Ду оны шақырып алды және одан әрі сұрастырып, оның шынымен оның бауыры екенін анықтауға тырысты. Содан кейін ол олардың бөлінуін егжей-тегжейлі баяндады: Апамды батысқа, Чанъанға шақыру алдында тұрғанда, біз императорлық хабаршы станциясында қоштастық. Ол мені соңғы рет жуып, тамақ беріп, кетіп қалды. Патшайым Ду оны бірден ұстап алып жылады. Содан кейін ол бауырларына көп байлық беріп, оларға Чанъанда үлкен үйлер салдырды. Лу тайпаларын құлатып, қайталанудан қорқатын лауазымды адамдардың ұсынысы бойынша Ду бауырларына оң әсер етуге тырысатын кішіпейіл және ізгілік серіктері берілді, ал олар кішіпейіл және ізгілікке айналды. Күйеуінің императорлық билігінің басында немесе ол әлі де Дай ханзадасы болған кезде, император Ду Лао Цзының жазбаларында және Сары императорға қатысты аңыз жазбаларында көрсетілгендей, даосизм философиясының қатаң ұстанымына айналды. Бұл идея іс-әрекеттен гөрі әрекетсіздікке, басқаларға және табиғатқа араласпауға, өмір сүруде үнемділікке ұмтылу идеялары. Ол өз балаларына (оның ішінде ханзада Цыға), немерелеріне және Ду тайпасының мүшелеріне осы жазбаларды зерттеуді бұйырды. Император Вэнь өзінің билігі кезінде даосизмнің осы идеяларына қатты әсер еткен.
When my sister was about to be summoned west to Chang'an, we said our farewells at the imperial messenger station. She bathed me and fed me one last time before she left. Empress Dou immediately held him and cried, and all of her ladies in waiting and eunuchs, seeing the touching scene, also cried. She then gave her brothers much wealth and built them mansions in Chang'an. At the suggestion of the officials who had overthrown the Lü clans and were fearful of a repeat, the Dou brothers were given companions of humility and virtue to try to influence them positively, and they became humble and virtuous themselves. Either early in her husband's reign as emperor, or while he was still the Prince of Dai, Empress Dou became a strict adherent to Taoist philosophy, as encapsulated in the writing of Lao Zi and the legendary writings attributed to the Yellow Emperor—the idea of favouring inaction over action, of non interference with others and nature, and of thriftiness in living. She ordered that her children (including Prince Qi), grandchildren, and the members of the Dou clan all study these writings. Emperor Wen was heavily influenced by these Taoist ideas during his reign.
Ежелгі патшайым ретінде
157 жылы император Вэнь қайтыс болғаннан кейін, Ци ханзадасы император Цзин ретінде таққа отырды, ал император Ду жесір император болды және оның басқару ісіндегі маңызды тұлғаға айналды. Ол анасының ықпалына түсті. Император Цзин анасына қорлық көрсетуден және оның қадірін төмендетуден қатты қорқып, оған деген құрметін орындауға және оның тілектерін қанағаттандыруға тырысты. Оның ағасы Гуангуо мен жүрегі туысқан Ду Пэндзу (張цзюньнің ұлы) маркиздік дәрежесіне көтерілді. Император Ду үшін ең маңызды мәселе – оның кіші ұлы Лю У-дың жағдайы болды, ол сол кезде Лян ханзадасы болып тағайындалған еді. Бірақ, қандай жағдай болмасын, Лян княздігі императордың қамқорлығына және өте құнарлы жерде орналасқандығына байланысты, өте байыды. Жесір император Ду император Цзиннің княздықтардың өлшемдерін кішірейтетін саясатын қолдады ма, бұл 154 жылы жеті мемлекеттің бүлігіне әкелді ме, белгісіз. Алайда, сол бүлік кезінде Лян княздығына жасалған шабуыл оның жүрегін ауыртып, императорлық әскердің қолбасшысы Чжоу Яфудан Лянгты мүмкіндігінше тезірек босатуын тіледі. Бірақ Чжоу дұрыс шешім қабылдады – Лянгты айналып өтіп, бүлікшілердің жабдықтау жолын кесіп тастады. Чжоудың стратегиясы жеңіске жеткізді, бірақ сонымен қатар оған У ханзадасы мен Жесір император Дудың ашуын қамтыды. Ол, мүмкін, Цзюоның тұтқындалуынан қуанған шығар, оны жалған айыптаумен қастандық жасады деп айыптап, өзін-өзі өлтіруге мәжбүр еткен. Жесір император Дудың У ханзадасы туралы алаңдаушылығы 148 жылы қайтадан сынаққа түсті. Жеті мемлекеттің бүлігін басуға салған үлесі үшін көптеген императорлық атақтарға ие болған У ханзадасы мұрагер хан болғысы келді. Бұл Жесір император Дудың да қолдауына ие болды, бірақ лауазымды адамдар оған қарсы болды, олар мұндай қадам династиялық мұрагерлікке тұрақсыздық әкеледі деп сенді. У ханзадасы өзінің астанасы Суйяннан (睢陽, қазіргі Шанцзянь, Хэнань) Чанъаньға дейін тікелей жол салуға рұқсат сұрағанда, сол лауазымды адамдар, егер Лян бүлік шығарса, бұл жол әскери мақсаттар үшін пайдаланылуы мүмкін деп қорқып, оған қарсы шықты. У ханзадасы осы лауазымды адамдарды өлтірді. Император Цзин қатты ашуланып, көптеген тергеушілерді Лянға заговоршыларды іздеуге жіберді, оларды У ханзадасы ақырында ұстап берді. Алайда император Цзин одан қатты көңілі қалды. Ағасының кешірімін алу үшін өкініш білдіруді ойлаған У ханзадасы жоспар құрып, оны орындады. Оның астанаға келесі ресми сапарында Хангу асуына жеткенде, ол өзінің және императорлық салтанатты процессиясынан жасырынып, Чанъаньға, әпкесі Лю Пяоның үйіне басқа жолмен бет бұрды. (Императорлық процессия У ханзадасын таба алмағанда, император Цзин мен Жесір император Ду қатты мазаланды, және ол У ханзадасын өлтірді деп айыптады.) Содан соң У ханзадасы император сарайының алдына жартылай жалаңаш келді, арқасында кесу тақтасын көтеріп, сойылуға дайын қылмыскерге ұқсады. Император Цзин мен Жесір император Ду оның жағдайына қатты тиіп, оны сол сәтте кешірді. Алайда, ол енді оны болашақ мұрагер деп қарастырмады. У ханзадасы 144 жылы қайтыс болғанда, Жесір император Ду оны қатты жоқтады және император Цзин У ханзадасының бес ұлын ханзада етіп тағайындағанға дейін оны жұбату мүмкін болмады. Жесір император Дудың немересі Лю Ронг, Линьцзян ханзадасы (және бұрынғы мұрагер ханзадасы), 148 жылы ханзада Вэньнің ғибадатханасының аумағына қабырғалар салған кезде тұтқындалғанда, Жесір император Ду оның атынан араласты ма, жоқ па, белгісіз. Алайда, ол өзін-өзі өлтіруге мәжбүр болғаннан кейін, ол қатты қайғырды және император Цзиннің қалауына қарсы, принц Ронгты өзін-өзі өлтіруге мәжбүрлеген лауазымды адам, Чжи Дуды (郅都), ұсақ қылмыс жасағаны үшін өлтіруді бұйырды.
Ұлы жесір император ретінде
141 жылғы Цзин императоры қайтыс болғаннан кейін, император жесір Ду оның ұлы мен немересі, император Вудың үлкен император жесіріне айналды. Ұлы император жесір Ду саясатқа белсенді араласқандықтан, жас императордың өзіндік шешім қабылдауына жол бермеді, оның жастығына байланысты. Ол императорды саяси шешім қабылдамас бұрын оған кеңес сұрауға мәжбүр етті. Император Ву әжесіне бағынбауға батыл болмады. Ол барлық мемлекеттік істер бойынша одан нұсқау сұрап, қабылдаған шешімдеріне оның мақұлдауын алуға тиіс болды. Сонымен қатар, қарулы күштерді пайдалануға рұқсат беруге қажетті жолбарыс белгісі және сарай немесе қала қақпасынан кіру-шығуға арналған балық белгісі де сол кезде оның қолында болды; оны оған ұлы өлімі алдында оның қайғысын жеңілдету үшін берген еді. Ол Вэнь мен Цзин дәуірлеріндегі мемлекеттік заңдар мен әдет-ғұрыптарды сақтау үшін сарай мен әскерді бақылай алды. 140 жылы ол конфуциандықты ресми мемлекеттік идеология деп жариялап, даосизмді ығыстырды. Бірақ Ұлы император жесір Ду конфуциандықтарды жек көргендіктен, оған қарсылық көрсеруге тырысты. 139 жылы конфуциандық шенеуніктер Чжао Ван және Ван Цзан императорға «Ұлы император жесірдің бұйрығын күтудің қажеті жоқ» деп кеңес бергенде, ол оларды жемқорлыққа қатысқандары үшін тергеп, соттады, олар өз-өзіне қол жұмсады. Император Вудың билігінің басында идеология ресми түрде өзгергенімен, саясат негізінен Вэнь мен Цзин императорларының дәуіріндегідей болды. Бұл 135 жылы Ұлы император жесір Ду қайтыс болғаннан кейін өзгерді. Ол күйеуі, император Вэньмен бірге жерленді. Өсиетімен ол мүлкін қызы, Лю Пяо ханшайымына қалдырды.
Қытай тарихына әсері
Императрица Ду – Қытай тарихындағы саяси жағынан ықпалды болған алғашқы әйел тұлғалардың бірі. Оның қайнанасы, императорлық жесір Людан айырмашылығы, туысқандыққа бейімділігіндегі кемшіліктеріне қарамастан, ол күйеуі мен ұлына тигізген әсері және соның нәтижесінде халыққа келген пайдасы үшін көбінесе жақсы бағаланады. Ол даосизм дінінің адал қолдаушысы және қорғаушысы болды, ал немересі император У билікке тым жас болғандықтан және даосизмге қарсы болғандықтан билік жүргізуге рұқсат бермеді.
Медиа
2010 жылы шыққан "Көк сарайдағы сұлулық бәсекесі" қытай телесериалында оның рөлін Руби Лин сомдады. 2014 жылы шыққан "Хан әулетінің ізгі патшайымы" қытай телесериалында оның рөлін Салли Чен сомдады.