Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистердің иеленген алтыны. Нацистік алтын (Raubgold, "ұрланған алтын") туралы пікірталас көптеген жағдайларда екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік Германияның шетелдегі банктерге қанша алтын жібергеніне қатысты. Нацистер байлық жинақтау үшін өздерінің құрбандарының (концентрациялық лагерьдегілердің де ішінде) мүлкін тонады. 1998 жылы швейцариялық комиссия Швейцария Ұлттық банкінде 440 миллион доллар (2020 жылғы бағамен 8 миллиард доллар) нацистік алтын болғанын, оның жартысынан астамы тоналған деп саналатынын бағалады. Жиналған байлықтың бір бөлігі соғысты қаржыландыруға пайдаланылды, бірақ жалпы жұмсаған сома әлі анықталған жоқ. Алтынның қазіргі тағдыры туралы бірнеше кітап, арнайы теориялар және 2000 жылдың қаңтар айында Ватикан банкіне, францискан орденіне және басқа да айыпталушыларға қарсы ашылған азаматтық сот ісі жазылған.

Сатып алу

Германияның алтын және валюталық қорларының азаюы материалдық құралдарды сатып алуға кедергі келтірді, ал әскерилендіруге бағытталған нацистік экономика шетелдік машиналар мен бөлшектерді сатып алу үшін қаражатты таусылуға жол бере алмады. Дегенмен, 1930-жылдардың соңында Германияның валюталық резервтері қалыпты емес деңгейде болды. 1939 жылы Германия шетелдік қарыздары бойынша төлемдерді тоқтатты және оның саудасының көп бөлігі командалық экономиканың тауар айырбасына негізделді. Алайда, шетелдік резервтерді автономиялық сақтауға бейімділік ресми резервтерді кеңейту тенденциясын жасырды, бұл аннексияланған Австриядан, оккупацияланған Чехословакиядан және нацистік басқарылған Данцигтен активтерді тонау арқылы жүзеге асты. Бұл үш көз 1937 мен 1939 жылдар аралығында Германияның ресми алтын қорын 71 миллион АҚШ долларына (2020 жылғы бағамен 1,3 миллиард АҚШ доллары) дейін арттырды деп есептеледі. Бірлігіне оралған соң, ол үш офицерге оқиғаны айтуға тырысты, бірақ олар мұны тыңдағысы келмеді. Ол басқа әскери қызметкерлерге хабарласты; түске дейін ақпарат штаб бастығы мен дивизияның G 5 офицері, подполковник Уильям А. Расселлге жетті, ол бірнеше сағат ішінде басқа DP-лер мен кенде тұтқын ретінде жұмыс істеген және алтынды түсіруге көмектескен британдық сержант арқылы ақпаратты растады. Расселл Берлиндегі Ұлттық галереяның директорының көмекшісін де тапты, ол кенде сақталған картиналарға күтім жасау үшін Меркерске келгенін мойындады. Келесі күні жексенбі болды. Таңертең, G 5 қаржы бөлімінің бастығы полковник Бернард Д. Бернштейн, Одақтас экспедициялық күштердің (SHAEF) Жоғарғы штабында "Жұлдыздар мен жолақтар" газетінің Париж басылымында жарияланған жаңалықты оқыды, ал 90-шы жаяу әскер дивизиясының инженерлері қоршаудың қабырғасында тесік жасап, ішінде кең және терең бөлмені ашты. Олар 3682 қап пен қорапта неміс валютасын, 80 қап шетел валютасын, 8307 алтын таяқшаны, 55 қорап алтын құймасын, 3326 қап алтын монетасын, 63 қап күміс, бір қап платина таяқшасын, сегіз қап алтын жүзіктерді және 207 қап пен контейнерде құнды өнер туындыларын қамтитын нацистік олжаны тапты. Жексенбі күні түстен кейін Бернштейн газеттегі хабарламаны толық тексергеннен кейін 12-ші армия тобының G 5 қаржы бөлімінің бастығы лейтенант-полковник Р. Туппер Барреттпен Реймстегі SHAEF алдыңғы бекінісіне ұшып барды, онда ол түнді өткізді, Германияға ұшу үшін тым кеш болды. Дүйсенбі күні түскі уақытта ол генерал Джордж С. Паттонның Үшінші армия штабына келді, Айзенхауэрдің тапсырмасы бойынша кеннің мазмұнын тексеріп, қазынаны алып кетуді ұйымдастыру керек болды. Ол сол жерде болған кезде, оған SHAEF аймағындағы қойманы табу және жылжытуды қадағалау туралы бұйрық келді. (Үш үлкен державаның келісімі бойынша, Меркерс орналасқан Германияның бөлігі соғыс аяқталғаннан кейін әскери үкімет бақылауына Кеңес Одағы өтеді.) Тарихшы және экономист Жан Франсуа Бержиер басқарған швейцариялық комиссия SNB нацистік көздерден 440 миллион доллар (2020 жылы 8 миллиард доллар) алтын алғанын бағалады, оның 316 миллион доллары (2020 жылы 5,8 миллиард доллар) тоналған деп есептеледі. Ватикан банкіне қарсы сот процесі сол кезде алтын олардың қолында болғанын талап етпеді және кейіннен тоқтатылды.

Ватикан

1946 жылғы 21 қазанда АҚШ Мемлекеттік департаменті АҚШ Қазынашылық агенті Эмерсон Бигелоудан жоғары құпиялы есеп алды. Есепте Бигелоудың бұл мәселе бойынша сенімді ақпаратты АҚШ-тың стратегиялық қызмет кеңсесінен немесе АҚШ Армиясының қылмыстық тергеу басқармасының АҚШ Армиясы барлау қызметкерлерінен алғаны көрсетілген. "Бигелоу есебі" деп аталатын құжат (көбінесе Бигелоу жеделхаты немесе Бигелоу хаттамасы) 1996 жылғы 31 желтоқсанда құпиясы алынып, 1997 жылы жарияланды. Есепте 1945 жылы Ватиканның "сақтауға" 350 миллион швейцариялық франк (2020 жылы шамамен $1.5 млрд) нацистік алтынды тәркілегені, оның 150 миллион швейцариялық франкін британдық билік австро-швейцария шекарасында тәркілегені айтылған. Сондай-ақ, алтынның қалған бөлігі Ватиканның Швейцариядағы нөмірленген банк шоттарының бірінде сақталғаны хабарланған. Бигелоу есебін растаған барлау мәліметтерінде, көбінесе алтын монеталар түрінде 200 миллионнан астам швейцариялық франк ақшаның Рим-католик дін қызметкерлері мен францискан орденінің көмегімен Ватикан қаласына немесе Ватикан банкіне аударылғаны делінген. Дегенмен Ватикан банкі мұндай мәлімдемелерді жоққа шығарады. Ватикан өкілі Хоакин Наварро Валлс "[Бигелоу] есібінде ешқандай шындық жоқ" деді.

Португалия

Соғыс кезінде Португалия бейтарап мәртебеде болды, вольфрам өндірісінің маңызды орталықтарының біріне айналды және одақтас және Орталық державаларға сатты. Вольфрам – қару-жарақ, әсіресе бронебойғыш оқтар мен снарядтар үшін өте маңызды металл. Германияның қару-жарақ өнеркәсібі Португалиядан түсетін жабдықтауға дерлік толық тәуелді болды. Соғыс жылдары Португалия Швейцариядан кейін нацистік алтынды ең көп алған елдің екіншісі болды. Алғашқыда нацистер Португалиямен қатты валютада сауда жасады, бірақ 1941 жылы Португалияның Ұлттық банкі осы валютаның көп бөлігің жалған екенін анықтады, содан кейін Португалия басшысы Антониу де Оливейра Салазар барлық келесі төлемдерді алтынмен жүзеге асыруды талап етті. 2000 жылы француз автобус жүргізушісі Джонатан Диаз Канфранк халықаралық теміржол станциясында "нацистік алтынның" станция арқылы өткенін көрсететін құжаттарды тапты. Нацистік алтынның көп бөлігі швейцариялық банктер арқылы тазартылған деп есептеледі, ал соғыс аяқталғаннан кейін оның тек бір бөлігі ғана қайтарылды.