Кіріспе
Нацистік партияның заманауи өнерге қолданған қорлаушы термині – Дегенеративті өнер (Entartete Kunst). Бұл термин Германиядағы нацистік партияның 1920 жылдары заманауи өнерді сипаттау үшін қабылдаған атауы. Адольф Гитлердің диктатурасы кезінде неміс модернистік өнері, оның ішінде халықаралық деңгейде танымал суретшілердің көптеген туындылары мемлекеттік мұражайлардан алынып, «неміс сезімін қорлайды» деген желеумен нацистік Германияда тыйым салынды. Бұл өнер «неміс емес», масондық, еврейлік немесе коммунистік сипатта деп есептелді. Дегенеративті суретшілер деп танылғандарға оқытушылық қызметтен алыну, туындыларын көрмеге қоюға немесе сатуға тыйым салу сияқты санкциялар қолданылды, ал кейбір жағдайларда өнер жасауға да рұқсат етілмеді. «Дегенеративті өнер» – 1937 жылы Мюнхенде нацистер ұйымдастырған көрменің атауы болды. Көрмеде нацистер мұражайлардан алып келген 650 модернистік туынды қойылды, олар нашар ілініп, суретшілерді қорлайтын граффити мен мәтіндік жазбалармен бірге көрсетілді. Бұл көрменің мақсаты – халықтың пікірін модернизмге қарсы қайыру болды, кейін ол Германия мен Австрияның басқа қалаларына да саяхат етті. Заманауи өнер стиліне тыйым салынғанмен, нацистер дәстүрлі манерада салынған және «қан мен топырақ» құндылықтарын, яғни нәсілдік тазалықты, әскерилікті және бағынуды дәріптейтін суреттер мен мүсіндерді насихаттады. Музыкаға да ұқсас шектеулер қойылды, ол тоналды болуы және джаз әсерінен мүлдем құрылуы керек еді. Жақсы көрілмеген музыка «дегенеративті музыка» деп аталды. Сондай-ақ фильмдер мен театрлық қойылымдар цензураланды.
Degenerate art (Entartete Kunst was a term adopted in the 1920s by the Nazi Party in Germany to describe modern art. During the dictatorship of Adolf Hitler, German modernist art, including many works of internationally renowned artists, was removed from state owned museums and banned in Nazi Germany on the grounds that such art was an "insult to German feeling", un German, Freemasonic, Jewish, or Communist in nature. Those identified as degenerate artists were subjected to sanctions that included being dismissed from teaching positions, being forbidden to exhibit or to sell their art, and in some cases being forbidden to produce art. Degenerate Art also was the title of a 1937 exhibition held by the Nazis in Munich, consisting of 650 modernist artworks that the Nazis had taken from museums, that were poorly hung alongside graffiti and text labels mocking the art and the artists. Designed to inflame public opinion against modernism, the exhibition subsequently traveled to several other cities in Germany and Austria. While modern styles of art were prohibited, the Nazis promoted paintings and sculptures that were traditional in manner and that exalted the "blood and soil" values of racial purity, militarism, and obedience. Similar restrictions were placed upon music, which was expected to be tonal and free of any jazz influences; disapproved music was termed degenerate music. Films and plays were also censored.
Өршілу теориясы
Энтартунг (немесе "дегенерация") термині Германияда 19 ғасырдың соңында сыншы және жазушы Макс Нордау 1892 жылы жарық көрген "Энтартунг" кітабында ұсынған теориясы кең таралған кезде пайда болды. Нордау криминолог Чезаре Ломброзоның 1876 жылы жарияланған "Қылмыстық адам" еңбегіне сүйенді, онда "тумысынан қылмыскерлер" бар екенін дәлелдеуге тырысқан, олардың атавистік ерекшеліктерін ғылыми өлшемдер арқылы анықтауға болады. Нордау осы негізде қазіргі заманғы өнерді сынға алды, оны қазіргі өмірмен бұзылып, әлсіреген, біртұтас туындылар жасауға қажетті өзін-өзі бақылау қабілетін жоғалтқан адамдардың туындысы ретінде түсіндірді. Ол ағылшын әдебиетіндегі эстетизмді сынап, француз әдебиетіндегі символизмнің мистикасын психикалық аурудың көрінісі деп сипаттады. Импрессионизмнің суретшілігін аурулы көру қабығының белгісі деп бағалап, ол дәстүрлі неміс мәдениетін жоғары бағалап, қазіргі заманғы дегенерацияны айыптады. Нордау еврей болғанымен және сионистік қозғалыстың маңызды тұлғасы болғанына қарамастан (Ломброзо да еврей болған), оның өнердегі дегенерация туралы теориясын Веймар Республикасы кезінде неміс нацистері өнердегі арийлік тазалыққа қатысты антисемиттік және нәсілшіл талаптарын қолдау үшін пайдаланды. Германдық рухқа сенім – мистикалық, ауылдық, моральдық, ежелгі білімді сақтайтын және қайғылы тағдырға қарсы тұратын – нацистер билікке келгенге дейін бар болды; композитор Рихард Вагнер өзінің жазбаларында осындай идеяларды мақұлдады. Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын, танымал неміс сәулетшісі және суретшісі Пол Шульце-Наумбургтің қазіргі заманғы өнер мен сәулетті айыптау үшін нәсілдік теорияларды қолданған маңызды жазбалары Адольф Гитлердің классикалық Грекия мен орта ғасырлар арий өнерінің нағыз бастаулары екендігіне сенуіне негіз болды. Шульце-Наумбург кейіннен "Die Kunst der Deutschen. Ihr Wesen und ihre Werke" ("Неміс өнері. Оның мәні мен туындылары") және 1928 жылы жарық көрген "Kunst und Rasse" ("Өнер мен нәсіл") сияқты кітаптар жазды, онда тек нәсілдік тұрғыдан таза суретшілер ғана классикалық сұлулықтың мәңгілік идеалдарын сақтайтын салауатты өнерді жасай алатынын, ал нәсілдік қоспасы бар қазіргі заманғы суретшілер тәртіпсіз туындылар мен адам бейнесінің қияметтік суреттерін жасайтынын айтты. Қазіргі заманғы өнер үлгілерін деформациялар мен аурулары бар адамдардың суреттерімен салыстырып, ол модернизмді ауру ретінде бейнелеу идеясын күшейтті. Альфред Розенберг бұл теорияны 1933 жылы жарық көрген және Германияда бестселлер болған "Миф XX ғасыры" ("Der Mythos des 20. Jahrhunderts") кітабында дамытты, бұл Розенбергті партияның жетекші идеологиялық өкілі етті.
Веймарлық реакционизм
ХХ ғасырдың басында өнер саласында күрт өзгерістер орын алды. ХХ ғасырдың басындағы модернистік өнердің дамуы, түбі 1860-шы жылдарға дейін барып тоқса мағанмен, дәстүрлі көркемдік құндылықтардан өнершілердің жеке түйсіктері мен сезімдеріне негізделген революциялық үзілісті білдірді. 1920-жылдардағы Веймар үкіметі тұсында Германия авангардтың жетекші орталығына айналды. Осы кезеңде экспрессионизмнің сурет және мүсін өнерінде, Арнольд Шенбергтің атональды музыкалық композицияларында, сондай-ақ Пол Хиндемит пен Курт Вайльдің джаз әсерімен жасалған туындыларында дамуы орын алды. Роберт Виненің "Доктор Калигари кабинеті" (1920) және Ф. В. Мурнаудың "Носферату" (1922) сияқты фильмдер экспрессионизмді кино саласына енгізді. Бейнелеу өнерінде фовизм, кубизм, дада және сюрреализм сияқты инновациялар, символизм мен посимпрессионизмнен кейін пайда болды, бірақ олар барлық жағынан қабылданыс таппады. Германиядағы және басқа елдердегі көптеген адамдар жаңа өнерге қызығушылық танытпады, оны элиталық, моральдық тұрғыдан күмәнді және көбінесе түсініксіз деп санады. Өнеркәсіптік революциямен тығыз байланысты, Ағарту дәуірінің жеке тұлғаға баса назар аударушылық құндылықтары мен демократияның үстемдік құру формасы ретіндегі дамуы кейбір адамдарға қуаныш сыйлады. Алайда, бұл басқаларына қатты қауіп төндірді, өйткені олар бұрынғы өмір салтының қамқорлығынан айырылды. Германиядағы өнерді реттеуге белсенді араласқан Вильгельм II импрессионизмді "қоқыс суреті" (Gossenmalerei) деп сынап, 1898 жылы Берлиндегі өнер көрмесінде көрсетілген Кэтэ Коллвицтің "Тіггерлер көтерілісі" сериясы үшін оған медаль беруге тыйым салды. 1913 жылы Пруссияның мәжілісі "өнердегі дегенерацияға қарсы" резолюция қабылдады. Екі жағдайда да, Ото Дикстің "Соғыс мүгедектері" (1920) суреті олар үшін жараспады. Бұл картинада Бірінші дүниежүзілік соғыстың төрт мүгедегі жауынгері бейнеленген, сол кезде Берлин көшелерінде жиі кездесетін көрініс. 1937 жылы ол "Дегенеративті өнер" көрмесінде қойылды, ал суреттің жанында Дикстің өзінің Бірінші дүниежүзілік соғыста ерікті болып қатысқанын еске түсіретін және оны "Ұлы соғыстың неміс батырларын қорлауда" айыптайтын жазу орналастырылды. Өнер тарихшысы Генри Грошанс Гитлердің "грек және рим өнерін еврейлердің ықпалынан таза деп қарағанын" айтады. "Қазіргі заманғы өнерді еврейлердің неміс рухына қарсы жасаған көркемдік зорлық-зомбылық актісі деп есептеді. Бұл Гитлер үшін шындық болатын, бірақ неміс модернистік қозғалысына елеулі үлес қосқандардың арасында Либерман, Мейднер, Френдлих және Марк Шагал ғана еврей болды. Бірақ Гитлер мәдениет, ойлау және әрекет ету жағынан еврей сияқты кімнің екенін анықтау жауапкершілігін өзіне алды". Барлық түсініксіз, бұрмаланған немесе "арамдалған" тақырыпты бейнелейтін өнердің "еврейлік" сипаты дегенерация тұжырымы арқылы түсіндірілді, ол бұрмаланған және бүлінген өнердің төменгі нәсілдің белгісі екенін көрсетеді. Дегенерация теориясын тарату арқылы нацистер антисемитизмін мәдениетті бақылауға талпынумен біріктірді, осылайша екі науқанға да қоғамдық қолдауды нығайтты.
Нацистердің тазалауы
Үкіметте билік құрған соң, нацистер заманауи өнер стильдерін басып тастауға және ұлттық және нәсілдік тақырыптар бар өнерді насихаттауға кірісті. Веймар дәуіріндегі түрлі өнер қайраткерлері, соның ішінде Реннер, Хюльсенбек және Баухаус дизайнерлері шеттетілді. 1930 жылы нацист Вильгельм Фрик Тюрингия штатының мәдениет және білім министрі болды. Оның бұйрығымен 1930 жылы Веймардағы Шлоссмузейдегі тұрақты көрмеден көбінесе экспрессионизм стиліндегі 70 картина алынып тасталды, ал Цвиккаудағы Кинг Альберт мұражайының директоры Хильдебранд Гурлитт заманауи өнерді көрсеткені үшін жұмыстан босатылды. Гитлердің 1933 жылғы 30 қаңтарда билікке келуінен кейін, мәдениетті дегенерациядан тазартуға бағытталған шаралар тез арада ұйымдастырылды: кітаптар өртеліп, суретшілер мен музыканттар оқытушылық қызметтерінен босатылды, ал қазіргі заманғы өнерді қолдаған кураторлар партия мүшелерімен ауыстырылды. 1933 жылдың қыркүйегінде Иосиф Геббельс, Гитлердің Халықты ағарту және үгіт-насихат жөніндегі рейхсминистрі басшылығымен Рейхскултуркаммер (Рейх мәдениет палатасы) құрылды. Мәдениет палатасының ішкі палаталары жеке өнер салаларын (музыка, кино, әдебиет, сәулет және бейнелеу өнері) білдірді; бұл партияны қолдайтын немесе мойынсұнуға дайын "растық таза" суретшілерден тұратын мүшелік топтары болды. Гёббельс: "Болашақта тек палата мүшелері ғана мәдени өмірімізде өнімді болуға құқылы. Мүшелік тек кіру шартын орындағандарға ғана ашық. Осылайша барлық қажетсіз және зиянды элементтер алынып тасталды". 1935 жылы Рейх мәдениет палатасының 100 000 мүшесі болды. Германияда классикалық грек және рим өнері үлгі ретінде қабылданды, Гитлер оны сыртқы түрі ішкі нәсілдік идеалды бейнелейтін өнер деп есептеді. Дегенмен, 1933-1934 жылдары партияда экспрессионизм мәселесі бойынша келіспеушіліктер болды. Гёббельс және басқалар Эмил Нольде, Эрнст Барлах және Эрих Геккель сияқты суретшілердің күшті туындылары скандинавтық рухты бейнелейтініне сенді; Гёббельс түсіндіргендей: "Біз, ұлттық социалистер, заманауи емеспіз; біз жаңа заманауилықтың жақтаушысымыз, тек саясат пен әлеуметтік мәселелерде ғана емес, сонымен қатар өнер мен интеллектуалдық салаларда да". Алайда, Альфред Розенберг басқаратын топ экспрессионистерді жек көріп, нәтижесінде қызыл идеологиялық дау туды, ол 1934 жылдың қыркүйегінде ғана Гитлер рейхте модернистік тәжірибелерге орын болмайтынын жариялағаннан кейін шешілді. Бұл жарлық көптеген суретшілерді бастапқыда олардың мәртебесіне қатысты белгісіздікте қалдырды. Нацистік партияның адал мүшесі экспрессионист суретші Эмиль Нольденің туындылары 1936 жылы суретшілік қызметін тоқтату туралы бұйрық берілгеннен кейін де талқылауға түсті. Макс Бекман, Эрнст Людвиг Кирхнер және Оскар Шлеммер сияқты көптеген модернист суретшілер үшін олардың туындыларына билік тарапынан төзімділік танытылатындығына үміт 1937 жылдың маусым айына дейін жойылды. Франц Кафканың кітаптарын 1939 жылы сатып алу мүмкін болмаса да, Герман Гессе және Ханс Фаллада сияқты идеологиялық күдік тудырған авторлардың еңбектері кеңінен оқылды. Бұқаралық мәдениет жоғары мәдениетке қарағанда қатаң түрде реттелмеді, мүмкін билік танымал ойын-сауыққа тым қатты араласудың салдарынан қорқып, сақтық танытқан шығар. Осылайша, соғыс басталғанға дейін Голливудтың көптеген фильмдері көрсетілді, соның ішінде "Бір түнде болды", "Сан-Франциско" және "Желмен кеткендер". Атональды музыканы орындауға тыйым салынғанмен, джаз музыкасына қатысты тыйымдар қатаң түрде орындалмады. Бенни Гудман мен Джанго Рейнхардт танымал болды, ал жетекші британдық және американдық джаз топтары соғыс аяқталғанға дейін ірі қалаларда концерттер берді; содан кейін би топтары тыйым салынған джаздың орнына ресми түрде "свинг" орындады.
Суретшілердің тағдыры мен олардың шығармалары
Авангардтық неміс суретшілері мемлекет жауы және неміс мәдениетіне қауіп төндіретін деп жарияланды. Көптеген суретшілер елден кетуге мәжбүр болды. Макс Бекман «Энтартете Кунст» көрмесінің ашылу күні Амстердамға қашып кетті. Макс Эрнст Пегги Гуггенхаймның көмегімен Америкаға эмиграциялады. Эрнст Людвиг Кирхнер 1938 жылы Швейцарияда өз-өзіне қол жұмсады. Пол Кли Швейцарияда эмиграцияда өмір сүрді, бірақ «дегенеративті суретші» статусының себебінен швейцариялық азаматтыққа ие бола алмады. 1937 жылы Альфред Флехтхайм, Германияның белгілі дилері, Лондонға жер аударылғанда кедей күйде қайтыс болды. Басқа суретшілер ішкі эмиграцияда қалды. Отто Дикс ауылға шегініп, билікті ашуландырмас үшін мұқият стильде адамсыз пейзаждарды суреттеді. Рейхскултуркамера Эдгар Энде мен Эмиль Нольде сияқты суретшілерге сурет салу материалдарын сатып алуға тыйым салды. Германияда қалған суретшілерге университеттерде жұмыс істеуге тыйым салынды және олар өнер тудыруға тыйым салынғанын бұзбайтынына көз жеткізу үшін гестапоның кенеттен тексерулеріне ұшырады; Нольде жасырын түрде сурет салуын жалғастырды, бірақ тек акварельді пайдаланды (май бояуының иісімен сатқындыққа түспеу үшін). Шығармалары үшін суретшілер өлім жазасына кесілмегенімен, Германиядан уақытында қашып кетпеген еврей текті суретшілер концлагерлерге жіберілді. Басқалары «T4» әрекеті барысында өлтірілді (мысалы, Эльфриде Лохсе-Вэхтлер). Көрмеден кейін, 1939 жылдың 30 маусымында Швейцарияның Люцерн қаласында Гранд-Отель-Национальде Галерея Теодор Фишер (аукцион жүргізушісі) өткізген аукционға ең құнды суреттер ғана іріктелді. Сатуда неміс мемлекеттік мұражайларынан тәркіленген өнер туындылары болды; сатудан алынған кейбір туындыларды мұражайлар, ал кейбірлерін жеке коллекционерлер сатып алды, мысалы, Мюнхиндегі Neue Staatsgalerie-ден тәркіленген Винсент ван Гогтің 1888 жылғы автопортретін Maurice Wertheim сатып алды, ол қазіргі Бавария мемлекеттік суреттер жинағына тиесілі. Пикассо, Дали, Эрнст, Кли, Леже және Мироның «дегенеративті өнерінің» көп бөлігі 1942 жылдың 27 шілдесінде Париждегі Galerie nationale du Jeu de Paume сарайының бақшасында өртеніп жойылды. «Дегенеративті өнерді» Германияға экспорттауға тыйым салынғанмен, оккупацияланған Францияда «дегенеративті суретшілердің» өнер туындыларын сатып алуға және сатуға болады. Нацистер француздардың психикалық денсаулығына алаңдамауды жөн көрді. Осының салдарынан, осы суретшілердің көптеген туындылары оккупация кезінде Францияның негізгі аукциондық үйінде сатылды. Софи мен Эммануэль Фон жұбайы өздерінің иелігіндегі зиянсыз өнер туындыларына алмастырып, ұлттық-социалистік дәуірде оларды қауіпсіз сақтап қалды, осылайша остракизацияланған суретшілердің 250-ге жуық туындысын сақтап қалды. Жинақ 1943 жылдан бері Оңтүстік Тирольде сақталып, 1964 жылы Бавария мемлекеттік суреттер жинағына тапсырылды. Нацистік Германияның құлауынан және Қызыл Армияның Берлинге басып кіруінен кейін, көрменің кейбір туындылары жер астынан табылды. Олардың қаншасы Санкт-Петербургтегі Эрмитаж мұражайында қайта пайда болғаны әлі белгісіз, олар әлі де сол жерде сақтаулы. 2010 жылы Александрплацтан тарихи қала орталығы арқылы Бранденбург қақпасына дейін метро желісін кеңейту жұмыстары басталғанда, «Рот Ратусқа» жақын орналасқан жеке үйдің жертөлесінен дегенеративті өнер көрмесінен бірнеше мүсіндер табылды. Мысалы, суретші Марг Моллдың әйел бишісінің қоладан жасалған кубистік стильдегі мүсіні Неуэс мұражайында қойылған.
Тізімге енгізу
Германияның Халықты ағарту және насихаттау министрлігі 1937–1938 жылдары Германияның мемлекеттік мекемелерінен «дегенеративті» деп танылған туындылардың 479 беттік, екі томдық терілген тізімін жасады. 1996 жылы Лондондағы Виктория және Альберт мұражайы толық тізімнің жалғыз сақталған данасын сатып алды. Құжатты V&A Ұлттық өнер кітапханасына сурет саудагері Генрих Роберт («Гарри») Фишердің әйелі Эльфриде Фишер табыстады. Сол кезде оның көшірмелері басқа кітапханалар мен зерттеу ұйымдарына таратылды, ал көптеген ақпараттар кейіннен Берлин еркін университетінің дерекқорына енгізілді. Толық тізімнің цифрлық көшірмесі 2014 жылғы қаңтарда Виктория және Альберт мұражайының сайтында жарияланды. V&A басылымы екі PDF файлынан тұрады, олардың әрқайсысы түпнұсқа томдарға сәйкес келеді. Екі PDF файлында да ағылшын және неміс тілдеріндегі кіріспе бар. 2019 жылғы қарашада V&A сайтында тізімнің онлайн нұсқасы, қосымша мүмкіндіктермен қолжетімді болды. Жаңа басылым IIIF беттерді аудару бағдарламалық құралын пайдаланады және қалалар мен мұражайлар бойынша реттелген интерактивті көрсеткішті қамтиды. Алдыңғы PDF нұсқасы да қолжетімді. V&A-дағы толық тізімнің данасы 1941 немесе 1942 жылы сатулар мен иеліктен шығарулар аяқталғаннан кейін жасалған деп есептеледі. 1-томның (A–G) бұрынғы нұсқасының екі данасы Берлиндегі Германия Федералдық мұрағатында сақталған, олардың бірі жекелеген өнер туындыларының тағдырын көрсететін түсіндірмелермен жазылған. 1996 жылы V&A толық тізімді алғанға дейін 2-томның (G–Z) барлық нұсқалары жойылған деп саналды. Тізімдер қала, мұражай және суретші аты-жөні бойынша әліпбилік тәртіппен реттелген. Деректерге суретшінің тегі, тізім нөмірі, атауы және техникасы, содан кейін өнер туындысының тағдырын көрсететін код, одан кейін сатып алушының немесе сурет саудагерінің тегі (бар болса) және төленген кез келген сома кіреді. Аталған негізгі саудагерлер – Бернхард А. Бёмер (немесе Бёмер), Карл Бухольц, Хильдебранд Гурлит және Фердинанд Мёллер. Қолжазбада суретші Эммануэль Фонның басқа туындыларға айырбастаған көптеген туындылары туралы жазбалар да бар.
ХХІ ғасырдағы реакциялар
Нил Леви «The Chronicle of Higher Education» журналында өнерді «дегенеративті» деп белгілеу нацистердің эстетикалық мақсатының бір бөлігі ғана болғанын айтты. Екінші бір мақсат – құнды өнер туындыларын тартып алу, бұл режимді байытудың қасақана жолы болды.
Танымал мәдениетте
"Пикассо" – Джеффри Хатчердің нақты оқиғаларға шала-шарпы негізделген пьесасы, 1941 жылы Парижде өтеді. Онда Пикассодан дегенеративтік өнер көрмесіне қосу үшін үш туындыны анықтау сұралады. 1964 жылғы "Поезд" фильмінде неміс әскерінің полковнигі Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Париж азат етілмес бұрын жүздеген "дегенеративтік" картиналарды ұрлауға тырысады.