Кіріспе

Landeshauptmann (егер еркек болса) немесе Landeshauptfrau (егер әйел болса) (, "мемлекеттік капитан", көпше Landeshauptleute, ) – мемлекеттік үкімет төрағасы және Австрия мемлекетінің, сондай-ақ Оңтүстік Тироль мен Трентиноның итальяндық автономиялық провинцияларының жоғарғы лауазымды шенеунігі. Оның функциясы министр-президенттің немесе премьер-министрдің қызметімен тең. 1933 жылға дейін бұл термин Пруссияда провинция үкіметінің басшысы үшін де қолданылған, ал қазіргі Германия штаттарында (қала-мемлекеттерін қоспағанда) Landeshauptmann-ға баламасы – Ministerpräsident (министр-президент).

Шығу тегі

Ерте заманауи кезеңнен бастап, Ландешауптман бастапқыда Киелі Рим империясының князі немесе императордың өзінің басшылығымен, негізінен Габсбург монархиясының аумақтарында (Богемия тәжінің жерлерінде) қызмет еткен губернатор болды, кейіннен Пруссия Корольдігінде де осы қызмет атқарды. Австрия империясында 1861 жылғы ақпан патентіне сәйкес, бұл атақ Габсбург монархиясының жерінің (Төменгі Австрия, Богемия және Галицияда) Ландтаг жиналысының төрағасын білдірді, ол сонымен қатар провинциялық әкімшіліктің басшысы болды. Венадағы Императорлық-Корольдік үкіметті Statthalter немесе Landespräsident (губернатор) өкілдік етті. 1918 жылы Австрия-Мажарстанның тарауымен және Германия Австриясы Республикасының жариялануымен бірге уақытша мемлекеттік жиналыстар мен мемлекеттік үкіметтер құрылды, олардың төрағасы Ландешауптман болды. 1920 жылғы Бірінші Австрия Республикасының Конституциясы (Bundes Verfassungsgesetz) Федералдық үкімет өкілінің және мемлекеттік үкімет басшысының лауазымдарын біріктірді. Бүгінде бұл атақ қазіргі Австрияда, сондай-ақ Италиядағы Оңтүстік Тироль және Трентино автономды провинцияларында қолданылады, олар көршілес Австрияның Тироль мемлекетімен тығыз тілдік және мәдени байланыстарға ие. Чехияда әрқайсысы 13 өзін-өзі басқаратын аймақты (чех крайы, көпше саны – krajе) hejtman (неміс тілінде – Hauptmann) басқарады. Бұл атақ Германия империясының колониялық билігінің алғашқы кезеңдерінде Германияның Оңтүстік-Батыс Африкасы (1893–1898), Тоголанд (1893–1898) және Германияның Жаңа Гвинеясы (1886–1889, 1892–1899) үшін губернаторлардың тағайындалуына да қолданылды.

Австрия

Қазіргі Австрияда бұл атақ тоғыз австриялық штатының атқарушы билігінің басшысына қолданылады, бұл неміс штаттарындағы Министрпрезидент лауазымымен тең. Ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде бұл атақ көбінесе "губернатор" деп аударылады, бірақ жоғарыда айтылғандай, функциясы көбірек министр-президентке немесе премьер-министрге сәйкес келеді. Ландешауптманды тиісті штаттың Ландтагы (штаттық парламент) сайлайды және оған Австрия Президенті ант береді. Іс жүзінде, Ландешауптман әдетте Ландтагтағы көпшілік партияның жетекшісі немесе басқару коалициясындағы үлкен партияның жетекшісі болып табылады. Федералдық үкіметтің штат деңгейіндегі өкілі ретінде ол федералдық заңдардың орындалуына да жауапты. Федералдық үкіметтен айырмашылығы, штат басшысы мен үкімет басшысы арасында ешқандай айырмашылық жоқ және Ландешауптман екі рөлді де атқарады. Вена қала және штат болғандықтан, оның мэрі сонымен қатар штаттың Ландешауптманы болып табылады, ол қалалық және штаттық кеңес (Wiener Gemeinderat und Landtag) тарапынан сайланады. 1996 жылы Валтрауд Класнич (ÖVP) Штирияның губернаторы болғанда, ол Frau Landeshauptmann деп аталуын қаласа, ал 2004 жылдан 2013 жылға дейін Зальцбург губернаторы болған Габи Бургсталлер (SPÖ) Frau Landeshauptfrau деп аталуын қалаған. 1988 жылдың 1 шілдесінен бастап Австрия Конституциясы лауазымдық атаулардың гендерлік тұрғыдан белгіленуіне рұқсат береді, бірақ талап етпейді.

Пруссия

1875 жылдан бастап Пруссияның он екі әкімшілік провинциясындағы имениелердің аумақтық билігі Provinzialverbände ретінде қайта ұйымдастырылды. Бұл өзін-өзі басқару органдарының әрқайсысы провинцияның ауылдық және қалалық округтерінен сайланған өкілдері құрайтын провинциалдық Ландтаг ассамблеясында өкілдік етті. Округтар өздерінің сайланған депутаттары арқылы провинциялық жолдарды салу және күту, ауруханалар, мектептер, мемлекеттік жинақ банкілер, қоқыс тастау және т.б. сияқты коммуналдық қызметтерін өзін-өзі басқару арқылы ұйымдастырды. Облыстық әкімшілікті бастапқыда Landesdirektor басқарды, оны ассамблея алты жылға (Померанияда: бес жыл) және ең көп дегенде екі мерзімге сайлады. Офис иеленушісі Provinzialausschuss, яғни провинциялық өзін-өзі басқару үкіметінің төрағасы болды, ал Oberpräsident – Пруссия үкіметінің орталық өкілеттіктерін жүзеге асыру және қадағалаумен айналысатын провинция үшін король тағайындаған өкілі. Келесі онжылдықтарда Landeshauptmann атауы Пруссия провинцияларының біреуін қоспағанда, барлығында бұрынғы Landesdirektor атауының орнын біртіндеп иеленді. 1920 жылы корольдық еркін мемлекетке айналғанда, тек Бранденбург Ландтагы ғана дәстүрлі атауды сақтау туралы шешім қабылдады. 1933 жылы нацистер билікті басып алғаннан кейін Gleichschaltung процесі барысында барлық мемлекеттік деңгейдегі демократиялық өзін-өзі басқару жойылды, лауазым иелері қызметтен босатылды немесе зейнеткерлікке шықты, ал лауазымдар бос қалды.

Клайпеда облысы

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Шығыс Пруссиядан бөлініп, 1923 жылғы Клайпеда көтерілісі арқылы Литваға қосылған Клайпеда аймағы (Мемелланд), Landesdirektor (яғни үкімет мүшесі) және Landesdirektorium (яғни үкімет) аталымдарын пайдалануды жалғастырды. Үкімет басшысына Landespräsident (мемлекеттік президент) атағы берілді.