Кіріспе
БҰҰ шеңберіндегі халықаралық шарт. Шетелдік төрелік шешімдерін тану және орындау туралы конвенция, көбінесе Нью-Йорк конвенциясы деп аталады, 1958 жылғы 10 маусымда Біріккен Ұлттар Ұйымының дипломатиялық конференциясымен қабылданды және 1959 жылғы 7 маусымда күшіне енді. Конвенция шарты жасасқан мемлекеттердің соттарын жеке төрелік келісімдерін іске асыруға және басқа шарты жасасқан мемлекеттерде шығарылған төрелік шешімдерін тануға және орындауға міндеттейді. Халықаралық төреліктің негізгі құралы ретінде кеңінен танылған бұл конвенция, тану және орындау талап етілетін мемлекетте ішкі шешімдер ретінде қарастырылмайтын төреліктерге қолданылады. Нью-Йорк конвенциясы өте табысты болды. Бүгінде көптеген елдер халықаралық коммерциялық төрелік туралы UNCITRAL-дың үлгілік заңына негізделген төрелік заңдарын қабылдады. Бұл конвенция Нью-Йорк конвенциясымен үйлесімді жұмыс істейді, сондықтан орындалатын шешім шығару, немесе соттан оны жоюды немесе орындамауды сұрау қағидалары үлгілік заң мен Нью-Йорк конвенциясында бірдей болады. Үлгілік заң конвенцияны алмастырмайды, олар бірлесе жұмыс істейді. Конвенцияға қол қоймаған елде шығарылған шешім, егер екіжақты тану болмаса, төрелік UNCITRAL үлгілік заңының ережелеріне сәйкес өткеніне қарамастан, 169 шарты жасасқан мемлекетте конвенцияны пайдаланып орындалмайды.
The Convention on the Recognition and Enforcement of Foreign Arbitral Awards, commonly known as the New York Convention, was adopted by a United Nations diplomatic conference on 10 June 1958 and entered into force on 7 June 1959. The Convention requires courts of contracting states to give effect to private agreements to arbitrate and to recognize and enforce arbitration awards made in other contracting states. Widely considered the foundational instrument for international arbitration, it applies to arbitrations that are not considered as domestic awards in the state where recognition and enforcement is sought. The New York Convention is very successful. Nowadays many countries have adopted arbitration laws based on the UNCITRAL Model Law on International Commercial Arbitration. This works with the New York Convention so that the provisions on making an enforceable award, or asking a court to set it aside or not enforce it, are the same under the Model Law and the New York Convention. The Model Law does not replace the Convention; it works with it. An award made in a country which is not a signatory to the Convention cannot take advantage of the Convention to enforce that award in the 169 contracting states unless there is bilateral recognition, whether or not the arbitration was held under the provisions of the UNCITRAL Model Law.
Өмірбаян
1953 жылы Халықаралық сауда палатасы (ICC) Біріккен Ұлттар Ұйымының Экономикалық және әлеуметтік кеңесіне халықаралық төрелік шешімдерді тану және орындау туралы конвенцияның алғашқы жобасын ұсынды. Көшкен өзгерістермен кеңес 1958 жылдың көктемінде халықаралық конференцияға жобаны табыс етті. Конференцияға Нидерландының Біріккен Ұлттар Ұйымындағы тұрақты өкілі Виллем Шурман және халықаралық құқықтың көрнекті маманы Оскар Шахтер төрағалық етті. Ол кейін Колумбия құқық мектебінде және Колумбия халықаралық және қоғамдық істер мектебінде оқытумен айналысып, Халықаралық құқық американдық қоғамының президенті болды. Халықаралық төрелік – шекаралық коммерциялық мәмілелердегі дауларды шешудің өте танымал баламалы тәсілі. Төреліктің сот процесінен басты артықшылығы – оның күшіне енуі: төрелік шешімі дүниежүзіндегі көптеген елдерде орындалуға жатады. Төреліктің басқа да артықшылықтарына дауды шешу үшін бейтарап алаңды таңдау мүмкіндігі, төрелік шешімінің соңғы және әдетте шағымдануға жатпайтындығы, төрелік процедураларының икемділігі және құпиялылығы жатады. Тараптар арасындағы дау шешілгеннен кейін жеңген тарап жеңіс шешімін немесе сот үкімін алуға тиіс. Егер жеңілген тарап ерікті түрде төлесе, сотқа жүгіну қажеттігі тумайды. Әйтпесе, егер жеңілген тараптың мүлкі сот шешімі шығарылған елде орналаспаса, жеңген тарап екінші тарап тұратын жерде немесе оның мүлкі орналасқан сотта үкім алуы керек. Егер сот шешімдерін өзара тану туралы келісім сот шешімі шығарылған ел мен жеңімпаз өндіріп алуды көздеген ел арасында болмаса, жеңімпаз сот шешімін өндіріп алу үшін пайдалана алмайды.
Істер мен статистика
Жалпы және нақты төрелік істер туралы ақпарат көптеп шектеулі, себебі дау тумаса сотқа жүгінудің қажеті жоқ, және көп жағдайда жеңілген тарап өз еркімен төлейді.
АҚШ-тың мәселелері
АҚШ заңнамасына сәйкес, шетелдік төрелік шешімдерін тану Федералдық төрелік туралы заңның 2-тарауымен реттеледі, ол Нью-Йорк конвенциясын қамтиды. Осылайша, шетелдік төрелік шешімдерін тану және орындау туралы Нью-Йорк конвенциясы ("Конвенция") штаттық заңға басымдық береді. *Foster v. Neilson* ісінде Жоғарғы Сот «Біздің Конституциямыз келісімшартты елдің заңы деп жариялайды. Ол, демек, әділет органдарында заң шығарушы орган актісімен теңестіріледі, егер ол ешқандай заңнамалық ережелердің көмегінсіз өзінен-өзі қолданылса» деп шешті. Осылайша, 181 жыл бойы АҚШ Жоғарғы Соты өздігінен орындалатын келісімшартты заң шығарушы органның (яғни Конгресс актісінің) актісі деп бірнеше рет қарады. Нью-Йорк конвенциясына қатысты, кем дегенде бір сот келісімшарттың өздігінен орындалу мәселесін талқылады, бірақ соңында оны қарастырудан бас тартты. Дегенмен, сот конвенцияның, кем дегенде, өздігінен орындалмайтын, бірақ заңдық күші бар келісімшарт екенін (Конгресс актісінен ерекшеленетін) анықтады. Осы шешімге сүйене отырып, сот конвенция халықаралық қайтасақтандыру шарттарындағы төрелік шарттарын жоюға бағытталған штаттық заңға басымдық береді деп шешті.