Иатрохимия – ежелгі медицина тармағы, алхимиядан туындаған. Химиялық шешімдермен ауруларды емдеуге тырысқан. 16 ғ-да Еуропада танымал болды. Параксельс – негізгі өкілі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Медицинаның ерте заманғы саласы
Early modern branch of medicine
Ятрохимия (; сондай-ақ химиатрия немесе химиялық медицина деп те аталады) – қазіргі химия мен медицинамен ығыстырылған ежелгі ғылыми емес бағыт. Алхимиядан бастау алған ятрохимия, аурулар мен медициналық дерттерге химиялық шешімдер табуға тырысты. Бұл ғылым саласы Еуропада қазіргі заманғы медицинаның дамуымен бірге қолданыстан шықты. Ятрохимия 1525 және 1660 жылдар аралығында, әсіресе Төменгі елдерде танымал болды. Оның ең белгілі өкілі – 16 ғасырдың швейцариялық алхимигі Парацельс. Ятрохимиктер физикалық денсаулықтың дене сұйықтықтарының белгілі бір тепе-теңдігіне байланысты екеніне сенді. Ятрохимиялық емдеулер мен ұғымдар бүгінгі күнге дейін Оңтүстік Азияда, Шығыс Азияда және олардың диаспоралық қауымдастықтарында кеңінен қолданылуда.
Iatrochemistry (; also known as chemiatria or chemical medicine) is an archaic pre scientific school of thought that was supplanted by modern chemistry and medicine. Having its roots in alchemy, iatrochemistry sought to provide chemical solutions to diseases and medical ailments. This area of science fell out of use in Europe since the rise of modern establishment medicine. Iatrochemistry was popular between 1525 and 1660, especially in the Low Countries. Its most notable leader was Paracelsus, an important Swiss alchemist of the 16th century. Iatrochemists believed that physical health was dependent on a specific balance of bodily fluids. Iatrochemical therapies and concepts are still in wide use in South Asia, East Asia and amongst their diasporic communities worldwide.
Еуропа тарихы
Алғашқы ғасырларда дәрі-дәрмектерді дайындау алхимияның бір бөлігіне айналды. 1350 жылы Иоанн Рупескисса өсімдіктер мен минералдардың "эссенциясын" алуды ұсынды. Ол осы кезеңде екі салыстырмалы түрде жаңа затты жиі қолданды: шараптан дистилляцияланған спирт және күшті минералды қышқылдар. Кейіннен "Псевдо Лулл" (яғни Рамон Луллға жатқызылған, бірақ міндетті түрде жазылған емес) Иоанн Рупескиссаның теориясын кеңейтуге көмектесті. Ятрохимияның ең тиімді және белсенді жақтаушысы Теофраст фон Хогенхайм, сонымен қатар Парацельс (1493–1541) деп те аталған. Ол металдарды трансмутациялауға күш салды және өз еңбектерінде иатрохимияға баса назар аударды. Парацельс аурулардың улармен байланысты екеніне сенді, бірақ улардың әрқашан зиянды емес екенін де айтты. Ол улардың, немесе аурулардың, улармен де емделуі мүмкін екенін, осылайша улардың пайдалы медициналық әсерлері болуы мүмкін екенін ұсынды. Парацельстің бұл тұжырымы осы кезеңде құрамында улы компоненттер бар – мырыш, антимон, сынап, қорғасын және басқа ауыр металдар – көптеген химиялық жолмен дайындалған дәрі-дәрмектердің пайда болуына әкелді. Алайда, оның көзқарастары көптеген ғалымдар тарапынан қабылданбады, оның жазбалары ізбасарлары жүйеленген түрде жинақталғанға дейін. Көптеген дәрігерлер Парацельс философиясымен келіспесе де, біртіндеп оның емдеу әдістерін қабылдады. Химиялық медицина туралы алғашқы кітаптардың авторы Филипп Ульстад алхимия мен медицинаның тығыз байланысына жол ашты. Оның айқын және қысқаша жазылуы Coelum philosophorum (1527) кітабын 16 және 17 ғасырлардағы химиялық медицина кітаптарының ең көп қайта басылғандарының біріне айналдырды. Бұл білімді құжаттау 16 ғасырдың ортасында басталған үрдіс болды, ол әдеттегі оқушылыққа ғана шектелген білімді кез келген адамға қолжетімді етуге мүмкіндік берді. 1609 жылы фламанд химигі Ян Баптиста ван Гельмонт жеті жылдық жеке зерттеу кезеңін бастады, ол химия арқылы табиғатты зерттеуге және дәстүрлі білімді алмастыруға үміттенді. Ван Гельмонт химиялық әдістерді қолданып, несеп пен қан сияқты дене сұйықтықтарын зерттеді. Ол адам денесі мен оның функцияларын зерттеді және денені түсіну және емдеу үшін өзінің "химия" білімін қолданды. Бұл галенистердің бірнеше түрлі көңіл күйлеріне қатысатын жалпы сұйықтық тобын білдіреді. Оның жинақталған еңбектерін оның ұлы Ortus medicinae (1648) деген атпен баспаға шығарды. Ван Гельмонттың еңбектері 17 ғасырдың еуропалық медициналық теориясына кеңінен әсер етті, ал 1709 жылға қарай "Ortus medicinae" еңбегінің он екі басылымы бес тілде жарық көрді. Оның медициналық идеяларының таралуы аймаққа қарай әр түрлі болды. Италияда Гельмонтиандық идеялардың таралуы негізінен Венецияда, екі ықпалды Гельмонтиан – неміс дәрігері Отто Тахениус және Мацератский Людовико Конти – өмір сүрген жерде шоғырланды. Сондай-ақ, Гельмонтиандық иатрохимияның Неапольде кеңінен тарағанын көрсететін дәлелдер бар, бұл екі танымал дәрігер Лукантонио Порцио мен Лионардо ди Капуаның еңбектерінде расталған. Неміс тумысынан шыққан дәрігер Франсискус Сильвиус (1614–1672) 18 ғасырдағы еуропалық медицинада дене мен туберкулездің биохимиясын түсінуге қосқан үлесі және иатрохимиялық мектептің негізін қалаушылардың бірі ретінде танымал. Гуморальдық медицинаны жалғастыра отырып, Сильвий аурулардың ағзадағы гуморлардың шамадан тыс мөлшерінен пайда болатынын есептеді, бірақ ол оны көбірек химиялық жолмен басқарылатын шамадан тыс мөлшер деп қарастырды, атап айтқанда ағзадағы қышқыл немесе сілтілік ерітіндісінің артық болуы. Сильвийдің өз зертханасы болды, онда әр түрлі қоспалар жасалған кезде нәтижелерді көру үшін қышқылдар мен сілтілік ерітінділермен тәжірибе жүргізді. Оның адам денесі туралы теориясының көбі асқазанның өңделу процесіне негізделген. Оның түсінуінше, ас қорыту процесінде ферментация реакциясы пайда болады. Ол дененің негізгі функциясы химиялық реакциялардың нәтижесінде жүзеге асатынын түсіндірді, оның ішінде қышқылдар мен сілтілер маңызды реакциялардың құрамдас бөлігі болып табылады және олар денсаулығы үшін тепе-теңдікте болуы керек өнімдер болып табылады. Сильвий 17-18 ғасырларда кең тараған медицинаның бақылауға негізделген стилін қабылдамағанымен, химиялық реакцияларға және білімге баса назар аударғаны медицинаның осы бақылауға негізделген ғылыми әдісін қолдауға көмектесті. Сильвийдің көптеген зерттеулері тамақ қорыту мен ағзаның реакциясын басқаратын белгілі бір ферменттерді болашақта ашуға көмектескені белгілі. Иатрохимиктердің түсінігі дәрілердің қалай жұмыс істейтіні және медициналық жағдайларды қалай емдейтіні туралы жаңа білімді дамытуға көмектесті. Атап айтқанда, бір ағылшын иатрохимигі, Томас Уиллис (1621–1675), диафоретиктердің (тер шығаруға көмектесетін дәрілер) әсерін дәрінің қанға енуі және қан ағынына әсер етуі немесе бұзуы нәтижесінде пайда болатынын ескерді, бұл денеде жылу мен тердің пайда болуына әкеледі. Ол сондай-ақ опиаттардың әсері денедегі тұзбен өзара әрекеттесуден туындайтынын болжады, бұл миға жеткен кезде ауырсыздану мен мас күйін тудырады. Өзінің De fermentalione (1659) еңбегінде Уиллис жер, ауа, от және судың төрт Аристотельдік элементтерін жобады, олардың табиғаттың "жайлы жасырын жерлеріне" ешқандай ерекше түсінік бермейтінін айтты. Уиллис табиғаттың құрылымы туралы көзқарасты химияға қатаң сүйенгендігін ұсынды. Табиғат зерттеушісі Роберт Бойль тыныс алуды түсінуге үлкен үлес қосты, өйткені оттағы жану реакциялары үшін қажетті ауа (немесе оттегі) адам тынысы үшін де қажет екенін көрсетті. [1]
The preparation of medicines had become a part of alchemy by the early modern period. Around 1350, John of Rupescissa advocated the extraction of the "essence" of both plants and minerals. He often used two relatively new substances during this period: an alcohol distilled from wine and strong mineral acids. Later, "Pseudo Llull" (i. e. the body of work attributed to, but not necessarily written by, Ramon Llull) picked up and helped in expanding John of Rupescissa's theory. The most effective and vocal proponent of iatrochemistry was Theophrastus von Hohenheim, also known as Paracelsus (1493–1541). He put his effort into the transmutation of metals and emphasized iatrochemistry in his works. Paracelsus believed that diseases were caused by poisons, but that poisons were not entirely negative. He suggested that poisons, or diseases, could also be cured by poisons; thus, poisons could have beneficial medical effects. Paracelsus's claim led to many chemically prepared medicines in this period which contained toxic components: arsenic, antimony, mercury, lead, and other heavy metals. However, his views were not accepted by many scholars until his writings were organized into systematic form by his followers. Gradually, many physicians accepted Paracelsian remedies, although some disagreed with Paracelsus's philosophy. Philipp Ulstad, who wrote some of the first books on chemical medicine, paved the way for a closer link between alchemy and medicine. His lucid, concise prose made Coelum philosophorum (1527) one of the most reissued chemical medicine books of the 16th and 17th centuries. This documentation of knowledge was a trend that began in the mid 16th century and it allowed knowledge that was typically limited to those in apprenticeships to be accessible to anyone. In 1609, Flemish chemist Jan Baptista van Helmont began a seven year period of individual research, hoping to explore nature through chemistry, ultimately hoping to replace traditional learning. Van Helmont used chemical methods to study bodily products such as urine and blood. He studied the human body and its functions, and applied his knowledge of "chymistry" as a way of understanding and curing the body. This implied a common pool of it fluid, participating in more than one of what the Galenists took to be distinct humours. His collected works were edited and published by his son under the title Ortus medicinae (1648). Van Helmont's writings had a widespread influence on 17th century European medical theory, and by 1709, twelve editions of Orlus medicinae had been published in five languages. The diffusion of his medical ideas varied by region. In Italy the diffusion of Helmontian ideas was concentrated mainly in Venice, where two influential Helmontians lived: the German physician Otto Tachenius and the Maceratese Ludovico Conti. There is also evidence that Helmontian iatrochemistry was widely diffused in Naples, as attested in the works of two prominent physicians, Lucantonio Porzio and Lionardo di Capua. A German born physician, Franciscus Sylvius (1614–1672), is best known in 18th century European medicine for his contributions to the understanding of the biochemistry of the body and the tubercles, and as one of the co founders of an iatrochemical school. In continuation of humoral medicine, Sylvius did deem that diseases resulted from excesses of the humors in the body, but he saw it as a more chemically driven excess, specifically one of too much acid or alkali solution in the body. Sylvius had his own laboratory in which he ran experiments on acids and alkali solutions to see the result when different mixtures were made. Much of his theories of the human body were based on the digestive processes. His understanding was that digestion helped food undergo a fermentation reaction. He rationalized that the body functioned mainly as a result of chemical reactions, of which acids and alkali were the essential reactants and were products which needed to be kept in balance to be in a healthy state. Although Sylvius did not take on the more observation based style of medicine that was being so championed in the 17th and 18th centuries, his emphasis on the chemical reactions and knowledge helped support this more observation driven scientific approach to medicine. It is known that many of Sylvius' inquiries did help in the future discoveries of certain enzymes driving food digestion and bodily reactions. The understanding of iatrochemists helped to drive new knowledge of how drugs work and treat medical conditions. Specifically, one English iatrochemist, Thomas Willis (1621–1675), considered the effect of diaphoretics (sweat promoting drugs) as resulting from the mechanisms of the drug entering the blood and associating or disturbing blood and flow which produces a state of heat and sweat. He also hypothesized that the working of opiates came from an interaction with a salt in the body that created a painless and woozy feeling when it reached the brain. In his treatise De fermentalione (1659), Willis rejected the four Aristotelian elements of earth, air, fire and water, stating that they provided no special insight into "the more secret recesses of nature". Willis settled on a view on the organization of natural things based strictly on chemistry. Natural philosopher Robert Boyle contributed greatly to the understanding of respiration by showing that air (or oxygen), which is required for fire in combustion reactions, is also needed for human breathing. [1]
Гален физиологиясына қарсылық
Ятрохимия 17 ғасырда пайда болған жаңа тәжірибе болды, дәл сол кезде дәстүрлі медицина б.з.д. 4-5 ғасырлардан жеткен мұраға негізделген. Осы дәстүрдің көп бөлігі Гален мен Ибн Синадан (Авиценнадан) алынған. Ятрохимиктер дәстүрлі медициналық теорияны, көбінесе Галеннің ізбасарларынан, жобады. Галеннің ізбасарлары денедегі темпераменттердің тепе-теңдігін орнатуға тырысты. Екі жұп қасиет бар: ыстық және суық, ылғал және құрғақ. Ауру бір қасиеттің тепе-теңдігі бұзылуынан туындады. Яғни, суық – бұл жылудың (ыстық қасиеттің) артық болуы, сондықтан оны ыстық қасиетті азайту немесе суық қасиетті арттыру арқылы емдеуге болады. Парацельстің сенімдеріне ықпал еткен ятрохимиктер аурудың сыртқы көзден келгеніне, ал емес денедегі тепе-теңдік бұзылуынан туындағанына сенді. Галеннің ізбасарлары мен ятрохимиктер арасындағы тағы бір дау – шөптерді қолдану тәсілі болды. Галеннің ізбасарлары емнің күші қолданылатын өсімдік материалдарының мөлшеріне байланысты деп есептеді. Ал ятрохимиктер емдік материалдардың тиімділігін арттыру немесе күшті дәрі табу үшін емдік материалдарды химиялық жолмен дайындауды қолдады. Сонымен қатар, Галеннің ізбасарлары химиялық жолмен дайындалған дәрілердің уытты екенін, ал ятрохимиктердің білімі жеткіліксіз екенін айтты. Бұл рас болды және кейбір жағдайларда екеуі де дұрыс еді. Парацельс уыттардың пайдалы медициналық әсерлері болуы мүмкін деп мәлімдегеннен бері химиялық дәрілерде қолданылатын уытты ингредиенттердің саны артты. Кейіннен Галеннің ізбасарлары медициналық әдістерді және кейбір емдік заттарды өз салаларында қолдануға бейімдеді.
Iatrochemistry was a new practice in the 17th century, a time when traditional medicines were based on a legacy from the 4th and 5th centuries B. C. Much of this tradition was derived from Galen and Avicenna. The iatrochemists rejected the traditional medical theory, mostly from Galenic traditionalists. Galen traditionalists sought to establish the balance of temperament within the bodies. There are two pairs of qualities, hot and cold, and wet and dry. Sickness came from the imbalance of one quality. That is, a cold was an excess of heat (hot quality), so it can be cured by reducing hot quality or by increasing cold quality. The iatrochemists, influenced by Paracelsus's belief, believed that the sickness was from the outside source, not because of the imbalance of the body. Another controversy between Galenic traditionalists and iatrochemists was the way to use herbs. The Galenic traditionalists thought that the strength of remedies relied on the amount of plant materials that was used. The iatrochemists, however, supported the chemical preparation of materials of remedies to increase the effectiveness of the materials or to find the stronger medicine. Additionally, Galenic traditionalists argued that chemically prepared medicines were poisonous, and the iatrochemists were inadequately trained. The former was true, and, in some cases, both were correct. Since Paracelsus claimed that poisons could have beneficial medical effects, the number of toxic ingredients used in chemical medicines had increased. Galenic traditionalists later adapted medical method and some remedies to use in their own fields.
Оңтүстік Азия тарихы
Ятрохимиялық принциптер үнді алхимиялық дәстүрінің маңызды бөлігін құрайды (санскрит тілінде расашастра, रसशास्त्र). Алхимиялық мәтіндер Оңтүстік Азияда біздің заманымыздың бірінші мыңжылдығының соңынан бастап санскрит тілінде жазыла бастады, және дамыған әдебиет ХХ ғасырға дейін жалғасты. Бұл еңбектерде алхимиялық рецепттерді емдеу үшін қолдану туралы кең тараулар бар. Үндістанда өсімдіктер, минералдар және металдарды медициналық емдеуде пайдалану да кең таралған. Аюрведа медицинасында осы емдік заттар «раса дравьяс» деп аталды. Аюрведа медицинасы кез келген материалды зат ретінде қолдануға болатынына сенім ұқтырады. Осының нәтижесінде жаңа өнімдер мен табиғи заттардың жаңа қолданыс түрлері пайда болды. Аюрведа медицинасы табиғаттағы материалдарды үш санатқа бөледі: «жанағама» – сүт, зәр, қан және ет сияқты жануарлардан алынған заттар, «аудбхида» – сабақтар, тамырлар немесе жапырақтар сияқты өсімдіктерден алынған заттар, және «паартива» – алтын, күміс, мыс немесе күкірт сияқты металл/минералдық заттар. Бұл мәдениетте әсіресе сынап (Меркурий) элементіне ерекше мән берілді. Аюрведа медицинасындағы осы ерекше тәжірибелер «Расашастра» деп аталды, яғни «Сынап ғылымы», ол қазіргі терминологияда ятрохимия деп белгілі. «Расашастраның» негізгі мақсаты осы металдарды адам организміне сіңірілетіндей етіп өңдеу болды. Адам организміне сіңбейтін металдар мен минералдар сияқты материалдардың емдік әсерін арттыру үшін олар өсімдіктермен немесе жануарлар материалдарымен біріктірілді.
Iatrochemical principles form a major part of the Indian alchemical tradition (Sanskrit rasaśāstra, रसशास्त्र). Alchemical texts start to be composed in Sanskrit in South Asia from the end of the first millennium CE, and a flourishing literature developed and continued even into the twentieth century. These works contain extensive chapters on the use of alchemical recipes for healing. The use of plants, minerals and metals in medical therapeutics also existed in India. In Ayurvedic medicine, substances used in these therapeutics were known as 'Rasa dravyas.' Ayurvedic medicine instills the belief that every material had the potential to be used as a substance. This drove the creation of new products and new uses for common substances in nature. The people of Ayurvedic medicine categorize the materials in nature into three categories: 'Janagama,' substances from animals such as milk, urine, blood, and meat, 'Audbhida' or substances from plants such as stems, roots or leaves, and 'Paarthiwa' or metal/mineral substances such as gold, silver, copper or sulfur. There was especially an emphasis on the element, Mercury, in this culture. The name of these specific practices in Ayurvedic medicine, were termed 'Rasashaastra', which means the "Science of Mercury". which has eventually become known as Iatrochemistry in current terminology. Much of the focus of 'Rasashaastra' was on the processing of these metals to become ingestible by the human body. The therapeutic effect of the materials such as metals and minerals that were known to be indigestible by the human body were combined with plants or animal materials to increase their delivery ability to human body.