Кіріспе

Киножұлдыздарды жасау, насихаттау және пайдалану әдісі – Голливуд жұлдыздар жүйесі. 1920 жылдардан 1960 жылдарға дейін Голливуд фильмдерінде жұлдыздарды жасау, насихаттау және пайдаланудың тәсілі осы болды. Киностудиялар жас актерлерді таңдап, оларды жарқырата түсетін, кейіптерін қалыптастыратын, көбінесе жаңа есімдер мен тіпті жаңа өмірбаяндар ойлап табушы еді. Жұлдыздар жүйесінен өткен жұлдыздардың мысалдары: Кэри Грант (шын аты – Арчибальд Лич), Джоан Кроуфорд (шын аты – Люсиль Фэй ЛеСюэр) және Рок Хадсон (шын аты – Рой Гарольд Шерер, кіші). Жұлдыздар жүйесі актерлік шеберлікке қарағанда имиджге басымдық берді, бірақ актерлік өнер, дауыс және би сабақтары да оқу бағдарламасының бір бөлігі болды. Әйелдердің әдепті болуы, макияжсыз және сәнді киімсіз үйден шығуына тыйым салынды. Ерлердің қоғамда джентльмен ретінде көрінуі күтілді. Актерлердің студиялық келісімшарттарында моральдық талаптар жиі кездесетін. Студия басшылары, жарнама қызметкерлері және агенттер актермен бірлесіп жұлдыздың бейнесін жасап, оның имиджіне зиян келтіретін жағдайларды немесе өмір салтын жасыруға тырысты. Мысалы, жарнама үшін жалғыз (еркек) жұлдыздар мен жас актрисалар арасында жалған кездесулер ұйымдастырылатын. Таблоидтар мен құпия ақпарат берушілерге хабар беріліп, фотографтар романтикалық сәттерді түсіретін. Таблоидтар жұлдыздардың есірткіге құмарлығы, маскүнемдігі, ажырасуы немесе адалдыққа қиянат жасауы туралы жариялап жүрді.

Басталуы

Киноның алғашқы жылдары (1890-1900 жж.) фильмдерде актерлердің есімдері көрсетілмейтін. Мұның екі негізгі себебі бар. Біріншіден, театр мектебінен өткен актерлер кинода жұмыс істеуге ұялып, оның өздерінің беделін түгелдей құртады деп қауіптенді. Көрсетілмейтін фильмдерді қарапайым пантомима деп есептеді, ал театр актерлерінің басты қабілеттерінің бірі – дауыстарын бақылау болды. Томас Эдисон мен Motion Picture Patents Company (MPPC) кинооператорларды өз жабдықтарын пайдалануға және олардың ережелерін орындауға мәжбүр етті, себебі киножабдықтарының көп бөлігіне олардың патенттері тиесілі болды. MPPC жұлдыздарды насихаттауға қарсы болды, алайда Джанет Стайгердің зерттеулеріне сәйкес, MPPC сол кездегі кейбір актерлерді насихаттаған. Өзгеріске ықпал еткен басты фактор – көрермендердің актерлердің есімдерін білуге деген құштарлығы болды. Көрермендер ұнаған фильмдердегі актерлерді бірнеше рет танитын. Олар актерлердің есімдерін білмегендіктен, оларға лақап аттар қойды (мысалы, «Биограф қызы» Флоренс Лоуренс, ол «Биограф» фильмдерінде ойнаған). Көрермендер киножұлдыздарды қалай бастады. Продюсер Карл Леммл кейбір киножұлдыздарды насихаттады, ол MPPC-ден тәуелсіз болды және MPPC-нің ықпалына қарсы күресу үшін жұлдыздарды насихаттауды қолданды. Леммл Лоуренсті «Биографтан» сатып алды. Ол оның көлік апатында қаза тапқаны туралы қауесет таратты. Содан кейін ол бұл қауесетті жоққа шығарып, оның жақсы екенін және оның компаниясы – Independent Moving Pictures Company (IMP) өндіретін фильмде түсетінін мәлімдеді. Кино әуесқойлар журналы актерлер туралы, олардың кинодағы рөлдерінен тыс ақпаратты жанкүйерлерге жеткізді. Motion Picture Story Magazine (1911-1977) және Photoplay бастапқыда фильмдердің сюжеттеріне назар аударды, бірақ актерлерді ерекше атап көрсеткен жағдайда көбірек таралымға ие болатынын байқады. Сонымен қатар, заңды театрдың үлгілері киноны Бродвей сахнасының жұлдыздық жүйесін қайталауға итермеледі. 19 ғасырдың соңындағы Бродвей жұлдыздарына 20 ғасырдың ортасында киножұлдыздарына қарағандай құрметпен қарастырылды. Бродвейдегі жұлдыздық жүйенің басты қолданушысы Чарльз Фроман болды, оны Цукор, Леммл, Майер, Фокс және Warner Brothers үлгі етті, ал ол кейіннен «Лузитания» кемесінің апаттауында қаза тапты. Бұдан бөлек, жұлдыздық жүйе кинодан бұрын да ойын-сауық саласында болған, оның тамырларын кем дегенде 19 ғасырдың ортасындағы П.Т. Барнумға дейін табуға болады, ол өзінің «Фриктер мұражайы» және кейіннен «Жер бетіндегі ең ұлы шоу» циркі үшін жарнамалау жүйесін жасаған. Барнумның ең танымал жұлдыздары Дженни Линд, Том Тэмб және Джамбо болды.

Жұлдыздар жүйесінің құлдырауы

1930 жылдан 1960 жылға дейін студиялар үшін таланттарды (режиссерлер, актерлер) престижді фильмдерге келісімшарт бойынша алмастыру кең таралған практика болды. Жұлдыздар жүйесі Мэрилин Монро, Марлон Брандо және Джеймс Дин сияқты жаңа жұлдыздарды өсірді. Кейде жұлдыздар мұндай алмасуды өздері де бастайтын. Жұлдыздар таңдаулы бола бастады. Студия басшылары тарапынан жазаланғанмен және кінәланғанмен, бірнеше бекем жігерлі жұлдыздар кейбір рөлдерден бас тартқандары үшін студияның айыптарына және жариялылығына ие болды, себебі олар студия басшыларынан өзіне лайықты рөлдерді жақсы білетіндігіне сенді. Бір жағдайда Джейн Грир өзіне қолайсыз деп есептеген рөлдер үшін келісімшартын Ховард Хоукспен келіссөздер арқылы қайта жазды. Оливия де Гавиланд пен Бетт Дэвис екеуі де студияларына қарсы сотқа жүгінді, мақұлдаусыздықтарын (gag orders) алып тастау үшін (Дэвис соттан жеңілді, де Гавиланд жеңді). Осы оқиғаларға байланысты актерлер арасында еркін агент ретінде жұмыс істеудің, жұлдыздар жүйесінен гөрі олар үшін пайдалырақ болуы мүмкін деген күдік күшейді. 1959 жылы Ширли Маклейн атақты продюсер Хэл Уоллиске келісімшарттық дау бойынша сотқа жүгінді, бұл жұлдыздар жүйесінің құлдырауына себеп болды. 1960 жылдары жұлдыздар жүйесі төмендеді. Жұлдыздар жүйесінің бейнелер мен шындықты манипуляциялау арқылы құпия жолмен әрекет етуі ақырында әлсіреп қалды. 60-шы және 70-ші жылдары актерлік өнердің табиғи стилі – «Станиславский әдісі» пайда болды. Телевизиядан бәсекелестік және студиялардың меншігінің толығымен ауысуымен жұлдыздар жүйесі құлдырап, қайта жаңғырған жоқ. Студия жүйесі ойын-сауық, мәдениет, еңбек және жаңалықтар саласындағы өзгерістерге қарсы тұра алмады, ал 1970 жылға қарай жұлдыздар жүйесі мүлдем жойылды.

Қазіргі жұлдыздық атақ

Жұлдыздық құбылыс Голливуд үшін маңыздылығын сақтап келді, себебі ол көрермендерді кинотеатрға тартуға қабілетті. 1950 және 1960 жылдары студиялық жүйе құлағаннан кейін, жұлдыздық жүйе киноиндустриясының ең маңызды тұрақтандырушы факторына айналды. Мұның себебі жұлдыздар киноөндірушілерге өздерінің сүйікті актерлері мен актрисалары қатысатын фильмдерді тұрақты түрде тамашалайтын көрермендерді ұсынады. Қазіргі Голливудтағы талант агенттіктері Калифорния Еңбек кодексіне сәйкес лицензия алуы тиіс, онда агент – «көркемші немесе көркемшілер үшін жұмыс іздеумен, ұсынумен, уәде берумен немесе іздеуге тырысатын кез келген адам немесе корпорация» деп анықталған. Уильям Моррис Агенттігі (WMA), Халықаралық Шығармашылық Менеджмент (ICM), Шығармашылық Суретшілер Агенттігі (CAA) және тағы да көптеген талант агенттіктері 1970 жылдардың ортасында пайда бола бастады. CAA актерлерді жинақтау арқылы талантты жарнамалаудың жаңа тәсілдерін жасады, агенттіктер өндіріс кестесіне, фильмнің бюджетіне және әрбір рөлді қай талант ойнайтынына ықпал ете алады. 1980 және 1990 жылдары «Ghostbusters», «Tootsie», «Stripes» және «A League of Their Own» (соның ішінде Билл Мюррей жұлдыздық құрамында болған үш фильм) сияқты фильмдерде актерлерді жинақтау кең танымал болды. Бұл практика бүгінгі күні «Big Daddy», «Happy Gilmore», «The Waterboy» және «Billy Madison» (барлығында Адам Сэндлер түскен) сияқты фильмдерде де жалғасуда. Актерлердің жинақталған тобын фильмге оңай сату белгілі бір жанкүйерлер тобының осы фильмді көруін қамтамасыз етеді, сәтсіздік тәуекелін азайтады және пайданы арттырады.