Кіріспе
1969 жылдың 12-14 тамызында Солтүстік Ирландияның Дерри қаласында болған қақтығыс – Богсайд шайқасы, үш күнге созылған ірі тәртіпсіздік болды. Богсайд ауданының мыңдаған католик/ирланд ұлтшылдары Дерри азаматтарын қорғау қауымдастығының ұйымдастыруымен Корольдік Ольстер полициясымен (RUC) және лоялистермен қақтығысты. Бұл оқиға Солтүстік Ирландияның басқа аймақтарында кең ауқымды зорлық-зомбылыққа алып келді, британдық әскерлерді енгізуге себеп болды және жиі "Тарбалар" деп аталатын отыз жылдық қақтығыстың бастауы ретінде қарастырылады. Зорлық-зомбылық протестант лоялистерінің "Апрентис Бойз" тобының католиктік Богсайд аумағынан өтуімен басталды. RUC католиктерді кері ығыстырып, Богсайдқа еніп, содан кейін католиктердің үйлеріне шабуыл жасаған лоялистер ілесіп келді. Мыңдаған Богсайд тұрғындары RUC-ті тастар мен отты бомбалармен кері тартты. Қоршауда қалған тұрғындар кедергілер жасады, алғашқы медициналық жәрдем көрсету орталықтарын және отты бомбалар жасау шеберханаларын құрды, ал радиохабар қарсылыққа шақыруды таратып тұрды. Дегенмен, Ирландияның бөлінуінен кейін жасалған сайлау округтерінің шекараларын өзгерту саясаты салдарынан, 1925 жылдан бері аймақ Ольстер одағы партиясының билігінде болды.
The Battle of the Bogside was a large three day riot that took place from 12 to 14 August 1969 in Derry, Northern Ireland. Thousands of Catholic/Irish nationalist residents of the Bogside district, organised under the Derry Citizens' Defence Association, clashed with the Royal Ulster Constabulary (RUC) and loyalists. It sparked widespread violence elsewhere in Northern Ireland, led to the deployment of British troops, and is often seen as the beginning of the thirty year conflict known as the Troubles. Violence broke out as the Protestant loyalist Apprentice Boys marched past the Catholic Bogside. The RUC drove back the Catholic crowd and pushed into the Bogside, followed by loyalists who attacked Catholic homes. Thousands of Bogside residents beat back the RUC with a hail of stones and petrol bombs. The besieged residents built barricades, set up first aid posts and petrol bomb workshops, and a radio transmitter broadcast messages calling for resistance. However, because of gerrymandering after the partition of Ireland, it had been ruled by the Ulster Unionist Party since 1925.
Ұлтшыл наразылықтар
Юнионисттер Дерридегі саяси бақылауды екі жолмен сақтады. Біріншіден, сайлау округтерінің шекаралары манипуляцияланып, қаладағы сайланған өкілдердің көпшілігін юнионисттерге беруге бағытталды. Лондондерри қалалық округі, қаланы қамтитын, 1921 жылы ұлтшылдар жеңіп алған. Алайда, Солтүстік Ирландия Парламентіндегі юнионисттік үкімет сайлау шекараларын қайта сызып белгілегеннен кейін, ол юнионисттерге қайта өтті. Екіншіден, жергілікті сайлауда тек үй иелері немесе жалға алушылар мен олардың жұбайлары ғана дауыс беруге құқылы болды. Статистикалық мәліметтер көрсетіп тұрғандай, Дерри қаласындағы парламенттік сайлаушылардың 61,6%-ын ұлтшылдар құраса, жергілікті өкімет сайлаушылардың арасында бұл көрсеткіш 54,7% болды. Жұмысқа орналасуда да кеңінен кемсітушілік орын алды. Сайлау округтерінің бөлінуі нәтижесінде, қалалық кеңесте юнионисттер 12 орынға қарсы 8 орынға ие болды. Ұлтшылдардың бірінші округті ұтып алу мүмкіндігі туындағанда, юнионисттік бақылауды сақтау үшін шекаралар қайта сызылды. Қалалық кеңесті бақылауға алу юнионисттерге мемлекеттік тұрғын үйлерді бөлуді бақылау мүмкіндігін берді, олар осы мүмкіндікті католик халқын шектеулі бірнеше округте ұстап тұру үшін пайдаланды. Мұндай даулы жағдайлардың мысалдары...
Белсенділік
1968 жылғы наурыз айында бірқатар белсенділер Дерри тұрғын үй мәселесі жөніндегі әрекет комитетін (DHAC) құрды, мақсаты Солтүстік Ирландия үкіметін тұрғын үй саясатын өзгертуге мәжбүрлеу болды. Топтың негізін қалаушылардың көпшілігі Солтүстік Ирландияның Еңбек партиясының жергілікті мүшелері, мысалы, Эмонн Макканн және Джеймс Коннолли Республикалық клубының мүшелері (Солтүстік Ирландияда тыйым салынған Синн Фэйннің солтүстік бөлімі) еді. DHAC тікелей әрекеттерге көшті, мысалы, жолдарды жауып тастау және кеңес отырыстарына шақырылмастан қатысу, мақсаты – ұзақ жылдардан бері тұрғын үй тізімінде тұрған католик отбасыларын баспанамен қамтамасыз ету. 1968 жылдың ортасына қарай бұл топ Солтүстік Ирландия Азаматтық құқықтар қауымдастығымен (NICRA) байланысып, Солтүстік Ирландияда кең ауқымды реформалар жүргізуді талап етті. 1968 жылғы 5 қазанда бұл белсенділер Дерри қаласының ортасымен шеру ұйымдастырды. Бірақ, демонстрацияға тыйым салынды. Парламент мүшелері Эдди МакАтир мен Иван Купер сияқты шеруге қатысушылар тыйымға бағынбағанда, Корольдік Ольстер полициясы (RUC) оларды таяқпен ұрды. Батыс Белфасттан сайланған республикалық лейборист Джерри Фитт шеруді бақылау үшін үш британдық лейборист депутатын әкелді. Фитт шерудің алдына шығып, RUC офицерлерінің шабуылына ұшырады. Вестминстердегі депутат Фиттің қанға батқан басы мен көйлегінің суреті әлемге тарады. Полицияның әрекеттері теледидардан көрсетілді, бұл бүкіл Ирландияда, әсіресе солтүстік ұлтшылдары арасында кеңінен наразылық тудырды. Келесі күні 4000 адам Дерри қаласының орталығындағы Гилдхолл алаңында шерушілермен ынтымақтастығын білдіретін демонстрация өткізді. Бұл шеру бейбіт аяқталды, сондай-ақ 16 қарашада 15000 адам қатысқан тағы бір демонстрация да бейбіт өтті. Алайда, бұл оқиғалар 1969 жылғы тамыздағы оқиғаларға дейін жалғасқан азаматтық наразылықтың күшеюінің бастамасы болды.
1969 жылдың қаңтар-шілде айлары
1969 жылдың қаңтар айында радикалды ұлтшыл топ «Халықтық демократия» жүрісіне қызметтен тыс «Ольстер арнайы жасағы» (B Specials) мүшелері мен басқа Ольстер лоялистері Дерриден бес шақырымдай қашықтықтағы Бернтоллет көпірі жанында шабуыл жасады. RUC шерушілерді қорғаудан бас тартты. 5 қаңтарда шерушілер (көптегені жараланған) Дерриге келгенде, олардың қолдаушылары мен полиция арасында қақтығыс болды. Сол түні полиция қызметкерлері католиктік Богсайд ауданындағы үйлерге кіріп, бірнеше тұрғынды зорлады. Лорд Кэмерон басқарған тергеу «бірқатар полиция қызметкерлері қызметтік тәртіпсіздікке жол берді, оның ішінде шабуыл жасау, мүлікті қирату, сондай-ақ қастық сектанттық және саяси ұрандарды қолдану» деген қорытындыға келді. Осыдан кейін Богсайдта барикадалар орнатылып, полицияны ұстап тұру үшін жасақшылар тобы құрылды. Осы кезде жергілікті белсенді Джон Кейси Колумбс көшесінің бұрышына «Енді сіз еркін Дерриге кіресіз» деген ұранмен әйгілі сурет салды. 19 сәуірде NICRA шерушілері, лоялистер және RUC Богсайд ауданында қақтығысқа түсті. Полиция қызметкерлері қақтығысқа қатыспаған жергілікті католик Самуэль Девеннидің (42) үйіне кіріп, оны таяқпен қатты ұрып-соқты. Оның ересек қыздары да шабуылдан зардап шекті. Девенни 17 шілдеде алған жарақаттарынан қайтыс болды және кейде оны «Қиын жылдардың» алғашқы құрбаны деп атайды. 12 шілдеде («Он екінші») Дерриде, жақын орналасқан Дунгивенде және Белфаста тәртіпсіздіктер болды. Бұл қақтығыс Бойн шайқасын еске алу мақсатындағы жыл сайынғы Оранжевый орденнің шеруінен туды. Дунгивендегі қақтығыс кезінде католик азамат Фрэнсис МакКлоски (67) RUC офицерлерімен таяқпен ұрылып, келесі күні алған жарақаттарынан қайтыс болды. Бұл топтың мақсаты алдымен бейбітшілікті сақтау, ал ол сәтсіз болған жағдайда Богсайдты қорғауды ұйымдастыру еді. Осы мақсатта олар 12 тамыздағы Дерри оқушыларының шеруіне, Дерри қаласын құтқару парадына дейін барикадалар мен лақтыруға арналған заттарды жинады.
" Оқушы балалардың " шеруі
Жыл сайын 12 тамыздағы "Апрентис-Бейлер" шеруі 1 тамыздағы Дерри қамалының алысқанда, протестанттардың жеңісін еске алады. Көптеген католиктер бұл шеруді өте қатыгездік деп есептеді. Дерри белсендісі Эмон Макканн бұл шеру "Дерри католиктерін қасақана мазақтау ретінде қарастырылғанын" жазды. Шеру Богсайд арқылы өтпегенімен, ол Уотерлоо-плейс пен Уильям-стриттің қиылысынан өте жақын өтті. Алғашқы тәртіпсіздік осы жерде басталды. Бастапқыда, кейбір лоялистер қабырғалардың үстінен Богсайдтағы католиктерге тиын лақтырып жіберді, жауабында оларға сүлгімен мәрмәрлер тиді. Шеру Богсайдтың шебінен өткенде, католиктер тас және шеге лақтырып, қатаң қақтығысқа себеп болды. Бұл позицияның тиімділігін түсінген соң, жастарға тас пен бензин бомбалары жеткізіліп тұрды. Лоялистер мен ұлтшылдар бір-біріне тас пен бензин бомбаларын лақтыруды жалғастырды. 13 тамызда Ирландия Республикасының премьер-министрі Джек Линч Дерридегі оқиғалар туралы телеарнада сөйлеп, "Ирландия үкіметі енді бейкүнә адамдардың жарақаттануын және одан да нашар жағдайды көруге шыдамайды" деді. Ол "Британ үкіметінен Дерри халқына полицияның шабуылдарын дереу тоқтатуды сұрадым" деді және Дерриге БҰҰ бейбітшілік сақтау күштерін жіберуді талап етті. Линч сондай-ақ, Ирландия армиясының шекараға соғыста жарақат алған азаматтарға арналған далалық госпитальдар құру үшін жіберілетінін хабарлады. Кейбір Богсайд тұрғындары ирланд әскерлері оларды қорғау үшін шекарадан жіберілетініне сенді. 14 тамызға қарай Богсайдтағы тәртіпсіздіктер өте қауіпті деңгейге жетті. Осы кезде Богсайд қауымының көбі жұмылдырылды, көптеген адамдар Сент-Евгений соборына лоялистер шабуыл жасады деген жалған хабарларға иланды. Полиция Солтүстік Ирландияның барлық аймақтарынан шақырылған екі күнге созылған үздіксіз тәртіпсіздіктерден кейін шаршап, мүмкіндік болғанда есіктерде ұйықтап жатты. 14-і күні түстен кейін Солтүстік Ирландияның премьер-министрі Джеймс Чичестер Кларк британ премьер-министрі Гарольд Уилсоннан британ әскерлерін Дерриге жіберуді сұрап, бұрын-соңды болмаған қадам жасады. Сағат 17:00 шамасында Йоркширдің Уэльс принціне қарасты 1-ші батальонның ротасы (HMS Sea Eagle-де күшінде болған) келді және полициядан міндетін қабылдады.
Басқа жерлерде тонау
13 тамызда NICRA Солтүстік Ирландиядағы полицияны қақтығыстан алшақтату үшін Богсайдты қолдау мақсатында наразылық акцияларын ұйымдастыруға шақырды. Сол түні олар мәлімдеме жасады: <blockquote>Солтүстікте геноцид соғысы басталуға айналып келеді. CRA барлық ирландтардың өзара байланысын мойындауын талап етеді және жиырма алты округтің үкіметі мен халқынан үлкен ұлттық апатты болдырмау үшін дереу әрекет етуді сұрайды. Біз үкіметтен жедел түрде шара қабылдап, Дерри қаласына БҰҰ бейбітшілік сақтайтын күштерін жіберуді өтінеміз.
Деректі фильм
Винни Каннингем түсірген және режиссерлік еткен, Джон Пето жазған «Богсайд шайқасы» деректі фильмі 2004 жылдың қазан айында Ирландия кино және телеарналарының сыйлықтарында «Үздік деректі фильм» номинациясын жеңіп алды.