Кіріспе

Ежелгі тайпалар Либурндықтар немесе Либурндықтар (Λιβυρνοί) - қазіргі Хорватиядағы Арсия (Раша) және Тиций (Крка) өзендерінің арасындағы Адриатиканың солтүстік-шығыс жағалауындағы аймақ. Страбонның "Географиялық" еңбегіне сәйкес, олар Керкираны Коринфтіктер аралды қоныстанғаннан кейін көп ұзамай, шамамен б.з.д.

Іллириялықтармен байланысы

Либурнидің археологиялық мәдениеті соңғы қола дәуірінен басталады және "кем дегенде б.з.д. Кейбір грек және рим тарихшылары оларды Кіші Азиядан шыққан деп есептеді. Кейбір ғалымдардың пікірінше, олардың этрусктермен кейбір ортақ ерекшеліктері болды, бірақ басқалары оларды жоққа шығарады және Кіші Азия теориясы жалпы қабылданған жоқ. Апиан оларды "иллириялық халықтардың бірі", "иллириялық тайпа" деп санаса, Флорус римдіктердің алғашқы жаулары ретінде қарастырды. Алайда, кейде тарихи дереккөздер мен тарихнамада иллирийлер деп аталса да, олар Illyrii proprie dicti немесе Далмация мен Паннонияның иллирий топтарына жатпаған, мысалы Ливий оларды "иллирийлерден басқа халық" деп санаған. Шетелдік дереккөздер этникалық және этникалық емес иллирийлер туралы әртүрлі деректерді араластырғандықтан, бүгінде Либурни "Иллирия халықтары" деп аталатын кең терминге жататын, бірақ этникалық иллирийлер емес деген материалды және лингвистикалық дәлелдер негізінде қарастырылады. Алайда, қазіргі заманғы тарихнама сол бір стипендияның этникалық ұлт-азаттықты материалдық мәдениетпен, тілдік іздермен, құдайлармен және антропологиялық алмасуды елемейтін басқа да әдістемелік сәйкестендіруге күмән келтіреді және біздің заманымызға дейінгі 4-ғасырдан бұрын Либурни мен Ильриан атауларының синонимдері болуы мүмкін екенін және тек кейіннен Солтүстік Адриатика аумағының тұрғындары үшін тар мағынада ерекше қолданылатынын атап өтті. Либурниялықтар, әсіресе шетелде орналасқан кезде, өздерін "Liburnus" немесе "natione Liburnus" деп таныстырды, бірақ бұл жекелік сонымен қатар Рим провинциясының әкімшілік бірлігіне қатысты болды. Либурн, Либурна және Либурн және Либурния тегі этникалық сәйкестікке байланысты емес, керісінше Либурна, кеменің түрі, кресло тасымалдаушылар және патша сарайында қызмет көрсетушілер.

Классикалық дәуір

Либурни туралы алғашқы мәлімет Милеттік Геккатейден (біздің заманымызға дейінгі 6 ғасыр) және Страбоннан (б.з.д. Олар гректер Коркирадан қуып шығарған, онда Сиракузаның негізін қалау кезеңінде Либурни бұрын тағы бір иллириялық халық Таулантиді қуып шығарған. Аппиан сондай-ақ олардың Албанияда Эпидамнды иеленетінін жазды, бірақ екі есеп те, мүмкін анахроникалық болса да, мүмкін емес сияқты. Олар ерте темір дәуірінде (б.з.д. Либурниялықтардың Адриатика теңізіндегі үстемдігінің құлдырауы мен олардың өз этностық аймағына (Либурния) соңғы шегінуі Сиракузаның Дионисий Ақсақалдың (406 - 367 жж.) әскери және саяси қызметіне байланысты болды. Сиракузалық тиранның императорлық билік негізі 300 тетрера мен пентерадан тұратын үлкен теңіз флотынан шыққан. Карфагендіктердің Сицилиядағы билігін жойғаннан кейін, ол этрусктарға қарсы шықты. Ол Италияға келттердің басып кіруін пайдаланды, ал келттер Италия түбегінде оның одақтастары болды (386 385 б.з.д.). Бұл одақ оның саясаты үшін маңызды болды, содан кейін Адриатика теңізіне назар аударды, онда либурниялықтар әлі де басым болды. Осы стратегияның негізінде ол Адриатика теңізінің жағалауында бірнеше Сиракузалық колониялар құрды: По өзенінің сағасында Адрия және Адриатиканың батыс жағалауындағы Анкона, Адриатика архипелагының ең шеткі аралында (Вис аралы) Иса және басқалар. Осы арада, б.з.б. 385 - 384 жылдары ол грек аралы Паростан келген отаршылдарға Фарас (Стариград) колониясын Либурниядағы Хвар аралында құруға көмектесті, осылайша оңтүстік, орталық және солтүстік Адриатикадағы маңызды нүктелер мен кеме жүретін жолдарды бақылауға алды. Винделикиялық Камбодунум (қазіргі Кемптен) қаласының атауы, көрініп тұрғандай, кельттік камбо дуноннан алынған: "өзен бұрылысындағы бекіністі орын" Бір классикалық дереккөз, Сервиустың Вергилийдің Энеидасына берген түсініктемесі, керісінше, Винделикиялықтар бастапқыда Либурниялықтар кельттік емес индоевропалық халық Адриатиканың солтүстік-шығыс жағалауынан (қазіргі Хорватия). Бұл Либурнияның екі жағалауда да бір мезгілде қарсылық білдіруіне себеп болды, мейлі, олардың этникалық аймағында болсын, мейлі батыс жағалауда болсын, олардың иеліктері немесе мүдделері қауіпке ұшырады. Фарос колониясы құрылғаннан кейін бір жылдан кейін грек жазуы бойынша Фароста (б.з.д. 384 - 383) және грек тарихшысы Диодор Сицилий (б.з.д. 10,000 либурниялықтар өздерінің астанасы Идассадан (Задар) Иадасинойлар (Задар халқы) бастаған кемемен шығып, Фаросты қоршауға алды. Сиракуза флоты Исада орналасты, ол туралы уақтылы хабарланды, ал грек триремалары қоршау флотына шабуыл жасап, жеңіс алды. Диодордың айтуынша, гректер 5000-нан астам адамды өлтіріп, 2000 тұтқынға алды, олардың кемелерін басып алды және қару-жарақтарын құдайларына арнап өртеп жіберді. Бұл шайқас Адриатиканың орталығында Либурнияның ең маңызды стратегиялық позицияларын жоғалтуды білдірді, нәтижесінде олардың негізгі этникалық аймағы Либурнияға соңғы шегінуі және Трюентумнан басқа Италия жағалауынан толық кетуі (қазіргі уақытта Марке мен Абруццо арасындағы шекарада). Алайда грек отарлауы Либурнияға дейін таралмады, ол мықты болып қалды, ал Сиракузаның үстемдігі Дионисий Ақсақалдың өлімімен кенеттен азайды. Либурниялықтар Адриатикадағы кеме жүзуге болатын жолдарды қамтамасыз ету үшін пираттықты қалпына келтіріп, дамытты, бұл туралы Ливий б.з.д. Б.з.д. III ғасырдың ортасы Адриатиканың оңтүстігінде Ардиаи патшасы Агрон бастаған иллириялық патшалықтың пайда болуымен ерекшеленді. Оның пираттық қызметі Адриатикадағы гректер мен римдіктердің мүдделерін қауіпке тікті және б.з.д. 229 жылы шығыс жағалауға алғашқы римдік интервенцияны тудырды; Флорус Рим тарихының эпитомында либурндықтарды римдіктердің осы экспедициядағы жаулары ретінде атап өтті, ал Аппиан (Белл. II, 39) либурналарды Римдіктер Адриатикаға кіргенде алғаш рет қолданған жылдам галереялар деп атап өтті. Либурнилер оңтүстік иллириялық отандастары Ардиаи және басқалардың одақтастары болды, бірақ б.з.д. Либурния аумағы осы қақтығыстарға қатыспаса да, Либурна әскери кемесі Пуникалық соғыстар мен Екінші Македония соғысында римдіктермен қолданылған көрінеді.

Эллиндік және римдік кезеңдер

181 жылы римдіктер Аквилеяда өз колониясын құрып, солтүстіктегі барлық Венеция аймағын өз бақылауына алды, осылайша солтүстік-батыстан Иллирия аймағына қарай кеңейді. 177 жылы олар шығыс Адриатика жағалауының солтүстігіндегі Истрияны жаулап алды, оны Хистри тайпасы қоныстанды, ал Либурнияның солтүстік көршілері Яподтар 171 жылы Аквилеяға шабуыл жасады. Бұл оқиғалар Либурния аумағына қатысты емес. Либурниялықтар өздерінің қалған теңіз қызметін қорғау үшін римдіктермен тікелей қақтығыстан аулақ болған болса керек. Либурнияның батысына келгеннен кейін Рим легиондары оның оңтүстік шекарасында да пайда болды, олар оңтүстік иллирийлерді жеңіп, ақырында патша Гентийді 167 жылы және 156-155 жылы Далматия тайпасына қарсы соғыстар кезінде жеңді. Либурниялық суларда алғашқы римдік пайда болу б.з.д.129 жылы Рим консулы Гай Семпроний Тудитанның Яподтарға қарсы әскери экспедициясы кезінде болды, ол Яподтар, Карни, Таурискилер мен Либурниялықтардан ауыр жеңіске жетті. 84 жылы біздің заманымызға дейінгі Рим консулдары Италияда әскер жинап, Либурния аумағын, мүмкін, кейбір сыртқы аралдарды, Италияға, Суллаға қарсы әскери науқан ұйымдастыру үшін пайдалануға тырысты. Бұл әрекеті ауа райының нашарлауы мен сарбаздардың моральдық төмендігіне байланысты сәтсіз болды, олар Италиядағы үйлеріне қашып кетті немесе Либурнияға теңізден өтуден бас тартты. Рим легиондары тағы да Либурния аумағы арқылы өтті, мүмкін теңіз арқылы жағалау бойымен, олардың келесі жорығы Далматияға қарсы (78-76 б.з.д.), солтүстіктен басталды, Аквилея мен Истриядан, Далматия қаласының Салонаны Римдік бақылауын тұрақтандыру үшін. 59 жылы Іллирик Юлий Цезарьға провинция (немесе жауапкершілік аймағы) ретінде тағайындалды, ал Либурнияның басты қаласы Ядера номиналды түрде римдік муниципиум деп жарияланды, бірақ Рим провинциясының нақты құрылуы б.з.д. Далматтар тез қалпына келіп, б.з.д. 51 жылы либурниялықтармен қақтығысқа түсті (бәлкім, Крка өзенінің айналасындағы жайылымдық жерлерді иелену үшін), олардың қаласын Промонаны алды. Либурниялықтар оны өздері ғана қайтарып алуға күшті болмады. Алайда либурндықтар римдіктердің қолдауымен талқандалып, далматиндардан жеңілді. 49 жылы Цезарь мен Помпей арасындағы азаматтық соғыс бүкіл Рим империясына, сондай-ақ Либурнияға әсер етті. Сол жылы Крк аралы маңында Цезарь мен Помпейдің әскерлері арасында маңызды теңіз шайқасы болды, оған екі жақты да жергілікті Либурниялықтар қолдады. Цезарь Либурнияның қала орталығы Иадер, Аенона және Курикум сияқты қалаларды қолдады, ал Либурнияның қалған бөлігі Помпейді қолдады, соның ішінде Иса қаласы тұрғындары Цезарьдің Салондағы Далматияны қолдауына қарсы болды. "Иадер флоты" (Задар) Либурния мен Рим кемелерін қоса алған болуы мүмкін, Помпейдің қызметіндегі Либурния флотына қарсы тұрды, олар тек либурниялық галереялармен жабдықталған. Цезарь Либурниялық Ядер мен Далмациядағы Салондағы өзінің жақтастарын Рим отарларының мәртебесімен марапаттады, бірақ ұрысты Либурниялық флот жеңіп, азаматтық соғысты ұзартты және келесі 2 жылда Помпейге қарсы шыққан жаққа Адриатиканы басқаруды қамтамасыз етті. Сол жылы Цезарь өзінің легиондарын бүлікші Иллирия провинциясын басып алуға жіберді және Далмациядан Промона бекінісін тартып алып, оларды бағындырды. Осы уақыт ішінде Римдік билік Іллирия провинциясында, негізінен номиналды, Адриатика теңізінің шығыс жағалауындағы бірнеше қалаға шоғырландырылды, мысалы, Ядер, Салона және Нарона. Қайта жаңғырған Ильриандық және Либурндық қарақшылық Октавианды б.з.б. Бұл әрекет алдымен Наронаның шығысындағы жағалаудағы иллириялық тайпаларға бағытталған, содан кейін континенттік тайпалар әлдеқайда күшті қарсылық көрсеткен иллириялық аумақтың тереңдігіне дейін кеңейтілген. Иллирияның ішкі аймағынан оралғаннан кейін Октавиан Мелита (Мльет) және Коркира Нигра (Корчула) аралдарындағы иллириялық қарақшылар қауымдастығын жойды және Либурнияға қарай жалғасты, онда ол Либурния теңіз күштерінің соңғы қалдықтарын жойды, осылайша олардың Кварнер шығанағындағы (син Фланатикус) қайталанған қарақшылық әрекеттерінің проблемаларын шешіп, Римнен бөлінуге тырысты. Октавиан Либурнияның барлық кемелерін басып алды. Көп ұзамай бұл галереялар Актиум маңындағы шайқаста шешуші рөл атқарады. Октавиан Либурнияның Сения портынан (Сенж) Иаподтарға қарсы ішкі жерлерге тағы бір экспедиция жасады және б.з.б. Келесі екі жыл ішінде Маркус Випсаниус Агрип�...

Елді мекендер

Елді мекендердің негізгі түрлері қорғаныс үшін салынған, әдетте биіктіктерде және құрғақ қабырғалармен бекіністі форттар (кастеллл) болды. Либурния аумағында қазірге дейін шамамен 400-ге жуық түрі анықталды, бірақ олардың саны әлдеқайда көп. Бұл төбедегі бекіністердің жүзге жуық атауы, әсіресе Задар (Иадер), Нин (Аэнона), Надин (Нединий), Раб (Арба), Крк (Кюрикум) және т.б. сияқты тұрақты мекенделген жерлер, тамырын тарихқа дейінгі дәуірден сақтап қалды. Тұрғын үйлер бір бөлмелі, қабырғалары құрғақ, жерүсті ғимараттар болатын. Далмация мен Кварнердің барлық жерінде хорват дәстүрінде ұқсас тас үйлер сақталған, көбінесе буня деп аталатын дөңгелек пішінді.

Жерлеу дәстүрі

Либурниялықтар өлгендерін қоныстардың жанында немесе астында көміп тастаған. Олар өлгендерді, көбінесе, тас тақтайшалардан жасалған сандықтарға салып, бір жағына жайып қоятыны белгілі. Тумулилер Либурнияның бүкіл аумағында, әсіресе Либурнияның дәл ортасында (Нин, Затон және т.б.) көп. Қабірлердің көпшілігі темір дәуірінің басында болғанмен, көбісі Мыс дәуірінде немесе ерте қола дәуірінен темір дәуірінің соңына дейін қолданылған. Либурния аймағында жерленген адамдар бұрынғыдан бері жерленген.

Материалдық мәдениет

Мәдениеттің өткінші қалдықтары әртүрлі артефактілермен, негізінен зергерлік бұйымдар, қыш құмыра және киім-кешек бөлшектерімен бейнеленеді. Басқа түрлері аз таралған, мысалы қару, құрал-саймандар және т.б. Әсіресе фибулалар көп, шамамен жиырма түрі және тағы көптеген нұсқалары, сондай-ақ әшекейлі шыналар. Жануарлар мен адамдарды бейнелейтін шағын мүсіндер өте көп. Бұрынғы Либурния аумағынан, грек қалаларынан, отарларынан, итальян қалаларынан, Ильри билеушілері, Солтүстік Африка, кельт және римдіктерінен VI ғасырдан бастап, әсіресе III ғасырдан бастап 23 монеталар табылды. Бронза және шыны ыдыстар өте сирек кездеседі. Керамика негізінен елді мекендер мен үйінділерде кездеседі, бірақ ол эллиндік типтегі сирек қабірлерден басқа қабірлерде сирек кездеседі. Керамикаға кальцит қоспасын қосып, оны ашық отта жағып, құймадан құймақ болған. Импортталған қыш бұйымдары да кең тараған, әсіресе Италияның оңтүстігінен, б.з.б. 8 - 1 ғасырлар аралығында; көбінесе Апулия ыдыстары, сонымен қатар кейбір грек қыш бұйымдары да импортталды.

Дін

Ильри халықтарының мифологиясы Рим империясы кезеңіндегі ескерткіштердегі Ильри құдайлардың атаулары арқылы ғана белгілі, кейбіреулері интерпретация Романамен. Иллирияның ең басты құдайы жоқ сияқты, әрі әр тайпаның құдайлары әртүрлі болған. Иллирийлер өздерінің діни іс-әрекеттерін негіздейтін біркелкі космологияны дамытпады. Ютосика мен Анзотика, соңғысы Венерамен (Venus Ansotica), Икус (Иупитер Сабазиус Икус), Таранкус (Иупитер Таранкус) және т.б. Либурнияда құлшылық етілген. Нептунмен бірдейленетін Биндус, Яподаларда бұлақтар мен теңіздердің қорғаушы құдайы ретінде табынатын.

Экономика

Либурнияның экономикасы ауыл шаруашылығы, мал шаруашылығы, қолөнер, сауда, алмасу, теңізшілік, балық аулау, аң аулау және азық-түлік жинау салаларында күш-қуатқа сүйенген. Либурниялықтар бүкіл Адриатикада, Орта және Шығыс Жерорта теңізінде және Балқан түбегінің солтүстік-батысында сауда жасады. Олар негізінен Япода мен Далматияның аумақтарына, Адриатика арқылы Пикенум мен Оңтүстік Италияға экспорттады, әсіресе зергерлік бұйымдар, ірімшік, киім-кешек және т.б., және олар негізінен Италиядан импорттады, негізінен қыш құмырасы және әр түрлі монеталар. Балтық теңізінен қышқыл импорты дәлелденбесе де, сатып алулар Либурния аумағында болған болуы мүмкін.

Әлеуметтік қатынастар

Әлеуметтік қатынастар туралы түсінік мәдени мұралар, римдік дәуірдегі жазулар және бірнеше авторлардың еңбектері арқылы мүмкін. Либурния қоғамында әйелдердің ерекше рөлін атап өту олардың жазбаларында байқалады, бірақ олардың матриархаты туралы идея ғылыми тұрғыдан қабылданбайды. Олар бастапқы бірнеше тайпаларға және аумақтық қауымдастықтарға бөлінуді сипаттайды, кейіннен тайпалар одағына және либурниялықтардың бір этностық қауымдастығына біріктірілді. Әлеуметтік қатынастар отбасы мен тайпа құрылымына негізделген. Мұнда мұздықтардың жинақтары сәйкес келеді; бірнеше ұрпақ бойы бір мұздықта 18 қабір болған немесе жеке жерлеулер болған, әр қабірде 8 денесі болған. Кейбір деректерде Либурния аристократиясы көптеген артықшылықтарды, ерекше мәртебелерді және Рим билігі кезінде олардың мәдениетінің ерекшеліктерін сақтап қалған әлеуметтік бөліну, қабаттану және теңсіздік туралы айтылады.

Басқа мәдениеттермен қарым-қатынастар

Либурния мәдениеті негізінен мұрагерлік және дербес даму негізінде, ішінара шетелдік ықпал, әсіресе итальяндық және эллиндік, сондай-ақ шетелдік тауарлардың импорты арқылы дамыды. Паннония алабымен байланыстар соңғы қола дәуірінен аз болды. Ал ең бастысы, яподтармен, әсіресе далматиндармен қарым-қатынас орнату. Тарихи мәдениет басқаша дамыды, олардың либурниялықтармен байланыстары жалпыға бірдей болмады. Италиямен алмасу әр түрлі және маңызды болды. Либурниялықтар Либурниялық иммиграция салдарынан Пикенум мен Оңтүстік Италиямен ең көпжақты қарым-қатынаста болды. Гректермен сауда елендік дәуірден басқа уақытта аз болды. Жерорта теңізінің басқа жерлерінде сияқты, Солтүстік Африканың көптеген монеталары көрінеді. Кельт ықпалы маңызды, әсіресе зергерлік бұйымдар мен құралдарда, бірақ көбінесе тікелей емес.

Теңізшілер

Либурниялықтар Адриатика теңізінде теңізшілер ретінде танымал болды. Римдіктер оларды негізінен қарақшылықпен айналысатын халық ретінде білген. Либурниялықтар кемелердің әртүрлі түрлерін жасады; олардың галяиасы - көлік галереяларының алғашқы прототипі, лембус - қазіргі хорват левуты жалғастырған балық аулау кемесі, ал дракофорос, айқын түрде, сонда айдаһардың басы бар. Б.з.б. 1-ғасырдағы 10 метрлік кеменің қалдықтары Нин (Аэнона) маңындағы Затоннан табылды. Кеменің түбіндегі тақтайшасы әр жағында 6 қатар ағаш тақтайшалардан жасалған, біріктірілген және шайыр арқандарымен және ағаш тырнақтармен тігілген, бұл "Serilia Liburnica" деп аталатын Либурния кеме құрылысы дәстүрінің үлгісін дәлелдейді. Жапырақты ағаштар (оқ және бук) пайдаланылды, ал кейбір альпинисттер арқандар үшін пайдаланылды. Біздің заманымыздың 10-шы ғасырында дәл осындай пішін мен өлшемдегі, тігілген тақтай буындары орнына ағаштан жасалған кеме, ортағасырлық хорваттар қолданған "Кондура Хорватика" табылды. Кондура бастапқы "либурна" галереясына ең жақын белгілі кеме болуы мүмкін, тек әлдеқайда кіші, жылдам және жылдам галереяның ерекшеліктерімен, терең емес, өте тік, бірақ ұзын, бір үлкен латын желкені және екі жағында бір қатар ескіргіштер бар.

Либурна

Либурниялықтардың ең танымал кемесінің бірі - гректер үшін libyrnis (λιβύρνις, λιβυρνίς) және римдіктер үшін liburna деп аталатын, ескі кемелерімен жүретін соғыс кемесінің кемесі. Либурналар Антик Пизарум (Песаро) маңында табылған және б.з.б. V немесе VI ғасырларға жататын тас тақташаға (Стеле ди Новилара) оюланған теңіз шайқасы көрінісінде көрсетілген болуы мүмкін. Онда Либурния мен Пикен флоттарының арасындағы аңыздағы шайқас суреттеледі. Либурна бір қатар ескірген, бір желкенді, бір желкенді және сыртқа бұрылған кеме ретінде ұсынылды. Алдыңғы жағында жау кемелерін ұрып-соғу үшін жасалған трибуна тұрды. Алғашқы түрінде либурна гректің пентеконтеріне ұқсас болған. Оның екі жағында 25 - ақ ескі қайырма бар еді. Кейінірек Рим республикасы кезінде бұл кеме триреманың кішірек нұсқасына айналды, бірақ екі жағалауы бар ескі кемеге қарағанда жылдам, жеңіл және жылдам жүретін болды. Либурниялық дизайнды римдіктер қабылдады және б.з.б. Либурна кемелері 31 жылдың 31 тамызынан 2 қыркүйегіне дейін созылған Грекиядағы Актиумдағы теңіз шайқасында маңызды рөл атқарды. Либурнаның айлакерлігі мен Либурниялық экипаждың ерлігі арқасында бұл кемелер шығыстың әлдеқайда үлкен және ауыр кемелерін, квадриремаларды және пентеремаларды толық жеңді. Либурна ұрыс триремаларынан, квадриремалардан және квинкеремалардан аулау жағынан емес, нақты құрылысынан ерекшеленді. Оның ұзындығы 33 метр, ені 5 метр, суға түсу деңгейі 1 метр болатын. Екі қатарға бөлінген екі жақты 18 қайықты тартқан. Кеме желкен астында 14 түйінге дейін, ал ескірген кезде 7 түйінге дейін жылдамдықпен жүзіп бара алатын. Саудагер ретінде пайдаланылатын мұндай кеме жолаушыны да алып жүретін, өйткені Лицинус II ғасырдағы диалогта: "Менде жылдам кеме дайындалды, Ион шығанағындағы либурниялықтар қолданған биремнің түрі". Римдіктер либурнаны қабылдаған соң, оны жетілдірді. Қарулы қақпақтардың және зымыраннан қорғаныш құралының пайдасы жылдамдықтың аздап төмендеуін өтеген. Сондай-ақ, кемелерді жасау үшін Рим әскерінің қызметін жеңілдету қажет болды. Әрбір кеме жеке тұлға ретінде жұмыс істеді, сондықтан әдетте қолданылатын күрделі ұйым қажет емес еді. Әскери-теңіз флотында әртүрлі мөлшердегі либурналар болған шығар, олардың барлығы пираттарға қарсы римдік суларды барлау және қарауылдау сияқты нақты міндеттерді атқарған.