Кіріспе

Nothofagus gunnii, tanglefoot немесе жапырақты бук – Австралияның Тасмания таулы аймақтарына ендемик жапырақты бұта немесе кішкентай ағаш. Ол 1847 жылы R. C. Gunn сипаттаған. N. gunnii – бұталы түрі бар кішкентай ағаш, ол тек Тасманияның теңіз климатындағы температуралық шектеулерге байланысты тауларда ғана өседі және көбінесе теңіз деңгейінен жоғары биіктікте өседі. Бұл түр Солтүстік жарты шардың буктік туысы Fagus-қа алыс туыс, олар басқа Fagaceae тұқымдасына жатады. Жаңа Зеландия ғалымдары бұл түрді Fuscospora gunnii деп қайта атады. Атаудың өзгеруі даулы мәселе, сондықтан осы өзгерісті қабылдау міндетті емес.

Сипаттама

Nothofagus gunnii – 8 метрге дейін өсетін, (өсу қалыпты жердің жарыққа қатысты орналасуына күшті байланысты) және тығыз бұталы көрініске ие, түйіскен бұта немесе кішкентай ағаш. Жапырақтары кезектесіп орналасқан, қарапайым және жұмыртқа пішіндес, жиектерінде дөңгелек тістері болады. Жапырақтар қысқа сабаулармен бекітілген. Жапырақ тісшесінің ұзындығы көбінесе 20 мм-ден кем болады және дамып келе жатқан жапырақ бүршікте қатталғаннан пайда болған ерекше "гармошка" пішініне ие. Жапырақтар пішінімен дөңгелек, терең тамырлары бар, олар жапырақтағы дөңгелек тістер арасындағы кеңістіктерде аяқталады. Жапырақтар желтоқсан айында түсіп, орташа өмір сүру мерзімі шамамен 7-8 айды құрайды.

Тарату

Nothofagus gunnii Тасмания аралына ғана тән және биік таулы, салыстырмалы түрде көп жауын-шашын жайлаған, соңғы кезде өрт болмаған аймақтармен шектелген. Ол Тасманияның орталық бөлігіндегі Олимп тауының ең жоғарғы нүктесінде табылды, сондай-ақ Маунт-Филд ұлттық паркі мен Крадил тауының бірнеше жерінде кездеседі. Бұл түр Тасманияға палеоэндемикалық түр ретінде жатады. Осы түрдің макроқалдықтары Тасманиядағы олигоцен шөгінділерінде анықталған.

Өсіру

Nothofagus gunnii өсімдігін өсіру үшін жылына шамамен 1800 мм жауын-шашын, жыл бойына біркелкі таралуы, 10 °C-тан төмен емес салқын температура және толық күн сәулесі қажет. Ол терең, құнарлы, шымтезек топырақта өседі. Жақсы нәтиже алу үшін "мол жыл" жиналған тұқымдардан өсіру керек, олар бірнеше аптаның ішінде өне бастайды. Өсімдіктің ұзақ мерзімді сәтті өсуі үшін пайдалы микоризалық саңырауқұлақтың қатысуы қажет деп саналады. Кесінділерді қыстың соңында, бүршік жару алдында алуға болады. Nothofagus gunnii өнімділігі нашар және өсуі баяу болғандықтан, оны өсіру сирек кездеседі. Ол бонсай өнері үшін перспективті өсімдік деп есептеледі.

Экология және өсімдіктер

Nothofagus gunnii тек Тасманиядағы таулардағы альпілік және субальпілік аймақтарда ғана кездеседі. Бұл түр әдетте Тасманияның мұхиттық климатындағы температура мен қардың салыстырмалы түрде аз жату ұзақтығына байланысты белгілі бір биіктіктен жоғары шектеледі. Ол ашық, көбінесе еңісті, тасты жерде басым, төменгі бұталы ағаш ретінде өмір сүре алады. N. gunnii-нің табиғаты өрт режимімен күрт шектеледі, себебі ол отқа өте сезімтал және тек өте төмен қарқынды өрттерді ғана көтере алады. Түрдің жергілікті жоғалуы Денисон жотасындағы өртке байланысты деп есептеледі. Nothofagus gunnii-нің таралған аймағы шектеулі болғанына қарамастан, түр қауіпті түрлер тізіміне енгізілмеген. N. gunnii-нің көбеюі туралы мәліметтер өте аз болғанымен, тұқымдары жел арқылы таратылады және бұл түрлер Nothofagus cunninghamii сияқты ұқсас түрлерде байқалатындей, мол тұқымды себушілер деп болжауға болады. Бұл түр желмен тозаңданады.