Кіріспе

Оңтүстік Африкадағы аймақ – Баротсленд (Lozi: Mubuso Bulozi) – Намибия, Ангола, Ботсвана, Зимбабве арасында орналасқан. Оның құрамына Замбияның солтүстік-батыс провинциясының жартысы, оңтүстік провинциясы, сондай-ақ Лусака, Орталық және Коппербелт провинцияларының бір бөлігі, Конго Демократиялық Республикасының Катанга провинциясының толық аумағы кіреді. Бұл – лози халқының, яғни бароце, малозидің отаны. Олар 46-дан астам тайпаны қамтитын, туыстық байланыстармен біріккен халық. Олардың бастауын луйи (малуи) тайпасы құрайды, сондай-ақ Оңтүстік Африканың оңтүстік сото тайпасы – макололо да оларға қосылған. Баротсе халқы силози тілінде сөйлейді, ол сесото тіліне ең жақын. Баротслендтың ауданы 252 386 шаршы километрді құрайды, бірақ тарихының белгілі бір кезеңдерінде екі есе үлкен болған деп есептеледі. Бұрын империя болған бұл Корольдік Намибия, Ангола, Ботсвана, Зимбабве, Замбияның шығыс және солтүстік провинцияларының жартысы және Конго Демократиялық Республикасының Катанга провинциясына дейін созылған. Британдық отаршылдық басқару кезінде Баротсленд 19 ғасырдың соңынан бастап Ұлыбританияның протектораты болды. Баротслендтың патшасы – литунга – алдымен Британдық Оңтүстік Африка компаниясымен (BSAC), содан кейін Ұлыбритания үкіметімен келісімдер жасасты, олар литунганың билігімен сәйкес патшалықтың дәстүрлі құқықтарын сақтауға мүмкіндік берді. Баротсленд, негізінен, ұлттық мемлекет болды, Солтүстік Родезияның ішіндегі протекторат. Бұл мәртебесі үшін литунга BSAC-ке Баротсленд аумағында кен байлықтарын іздеу құқығын берді. 1964 жылы Замбия тәуелсіздік алған кезде Баротсленд оның құрамына енді. Алайда, кейбір адамдар Замбия 1964 жылғы Баротсленд келісімін бұзды деп мәлімдейді және Замбиядан тәуелсіздікке ұмтылады, бірақ бұл жалған және негіссіз талап ретінде қарастырылуы керек. 2012 жылы өзін Баротсленд Ұлттық Кеңесі деп атаған лози басшыларының тобы тәуелсіздік жариялауға шақырды, бірақ басқа тайпа басшылары бұл идеяға қарсы. Аймаққа Замбияның бұрынғы Батыс провинциясының аумағындағы платоның жоғары жатқан бөліктері де кіреді. Колониялық кезеңге дейін Баротслендқа қазіргі Солтүстік-Батыс, Орталық және Оңтүстік провинциялардың көршілес аудандары, сондай-ақ Намибияның солтүстік-шығысындағы Каприви және Анголаның оңтүстік-шығысындағы Куандо өзенінен тыс жерлер де кірген.

Британ отарлауы

Баротзеландтың колониялық дәуірдің басында Замбияға айналған басқа аймақтардан ерекшелігі болды. Бұл Замбезидің солтүстігіндегі алғашқы аймақ, Сесил Родстың Британдық Оңтүстік Африка компаниясымен (BSAC) минералдық концессия және протекторат туралы келісімге қол қойған. 1880 жылға қарай патшалық тұрақтанды, ал король Леванка 1889 жылдың 26 маусымында патшалықты мемлекет ретінде халықаралық жақтан мойындау туралы келісімге қол қойды. Алмаз табылгасыннан кейін король Леванка Еуропамен сауда жасауды бастады. Бірінші сауда концессиясы 1889 жылдың 27 маусымында Гарри Уэрмен жасалды, оның орнына король Леванка мен оның патшалығы қорғауға алынуға тиіс болды. Уэр өзінің концессиясын Британдық Оңтүстік Африка компаниясының Сесил Родсына берді. Әскери қорғауды жақсартуды және британ үкіметімен келісімге қол қоюды көздеген король Леванка 1890 жылдың 26 маусымында Лохнер концессиясына қол қойды, осымен Баротзеланд Британдық Оңтүстік Африка компаниясының қорғауына өтті. Сол кезде Оңтүстік Родезияда, Ньясалендте және шығысқа қарай, сол кездегі Солтүстік-Шығыс Родезияда (орталығы Форт Джеймсон, қазір Чипата) еуропалық әкімшілік болды, сондай-ақ Солтүстік-Батыс Родезия – негізінен Баротзеландта да еуропалық әкімшілік басталып кетті. Кейін бұл екеуі әкімшілік тұрғысынан жай ғана "Солтүстік Родезия" деп біріктірілді, сосын бес провинцияға және Баротзеландқа бөлінді, оған қалғандарына қарағанда сәл басқаша қарастырылды. Бірақ оның наразылықтары ешкімнің құлағына іркілмеді.

Баловаль даусы

1930 жылдары Баротсе тайпасы мен Баловале және Балунда тайпалары арасында Баротсе иеленген жердің солтүстігіндегі жерді мекендегендер арасында шиеленіс туды. Баротсе оларды вассалды тайпалар деп мәлімдесе, ал олар өздерінің мұндай емес екенін айтты. Соңында, Үкімет комиссия құрып, дауды шешті, нәтижесінде Баротсе жеңіліске ұшырады. Бұл Баротзеланд пен Ұлыбритания Үкіметі арасындағы бұрынғы келісімнің орнына Замбиядағы Баротзеландтың мәртебесін белгіледі. Келісім ұзақ жылдарға созылған тығыз әлеуметтік, экономикалық және саяси қарым-қатынастарға негізделген, бірақ Баротзеландқа маңызды дербестік берді. Баротзеланд келісімі Баротсе билігіне жергілікті басқару құқығын, сондай-ақ жер, табиғи ресурстар және жергілікті басқару мәселелері бойынша кеңес алу құқығын берді. Бұған қоса, Баротзеландтың Литунгасы "Баротзеландтың үкіметі мен басқаруының басты жергілікті билігі" ретінде бекітілді, ол "Баротсе жергілікті үкіметіне", "Баротсе жергілікті билік органдарына", "Баротсе жергілікті соттары" деп аталатын соттарға, "жергілікті басқаруға қатысты мәселелерге", "жерге", "орманға", "балық аулауға", "аң аулауды бақылауға", "қорықтарды сақтауға", "Баротсе жергілікті қазынасына", сыра және "жергілікті салық салуға" жауапты болды. Баротзеланд соттарынан Замбия соттарына шағымдануға рұқсат берілмеді. 1964 жылғы 24 қазанда жаңадан тәуелсіз Замбияның президенті болып сайланған Кеннет Каунда президенттік өкілеттіктерді алғаннан кейін бір жыл ішінде келісім бойынша Баротзеландқа берілген көптеген өкілеттіктерді жойған бірқатар заңдарды қабылдай бастады. Баротзеландтың тәуелсіздік жақтастары өздерін жеке мемлекет деп тануды және кейінгі мемлекеттерде, Солтүстік Родезияда және тәуелсіз Замбияда айтарлықтай дербестік беруді талап ете берді. Тәуелсіздік алдындағы келіссөздерде Баротсе жай ғана "Виктория патшайымының қорғауын" сақтап қалуды сұрады.

Колониядан кейінгі кезең

Кейде бөлінуге ұмтылыс білдіріліп, бұл Кеннет Каунда үкіметімен шиеленіске әкеп соқты. Бұл Каунданың аймақтың атауын Баротсленд провинциясынан Батыс провинциясына өзгертуіне және кейіннен 1964 жылғы келісімді жойғанына көрінді. Бароце белсенділерінің пікірінше, Лусакадағы үкімет Бароцелендті дамытудан тыс қалдырды – оның орталыққа тек Лусакадан провинция астанасы Монгуға дейінгі бір ғана асфальтталған жолы бар, ал басқа провинциялардағыдай мемлекеттік инфрақұрылымдық жобалар жетіспейді. Электрмен жабдықталу жиі үзіліп тұрады, ол Кариба су электр стансасының ескі қосылысына тәуелді. Осының салдарынан, сепаратистік көзқарастар әлі де мерзімімен айтылып тұрады.

Мекемелер

Бароцландтың ұлттық туы қызыл фонға және ақ жолаққа ие. Бароцландтың дәстүрлі конституциялық монархиясының нилоттық тегі бар, ал мемлекет бастапқыда солтүстік және оңтүстік бөліктерге бөлінген. Солтүстік бөлігін «литунга» деп аталатын ер адам, яғни «жердің сақшысы» немесе «қорғаушысы» билейді, ал оңтүстік бөлігін «литунга ла Мбоэла» немесе «мұлена мукваэ» деп аталатын әйел, «оңтүстік патшайымы» билейді. Олардың екеуі де XIX ғасырдың басында билік құрған ежелгі литунга Муламбвадан және оның немересі литунга Леванкадан тараған деп есептеледі. Литунга Леванка 1878 жылдан 1916 жылға дейін, 1884-1885 жылдары қысқа үзіліспен билік еткен, ол макололо шапқыншылығы, ішкі бәсекелестік, матабеле сияқты сыртқы қауіптер және еуропалық отаршылдықтың таралуы кезінде лози саяси экономикасының дәстүрлерін жаңартып, қалпына келтірген. Бароцланд үкіметі – Кута, оған Нгамбела (Премьер-министр) төрағалық етеді.

Қазіргі жағдай

Белсенділер Баротзеландтың Замбиядан теориялық түрде тәуелсіздік алғанын мәлімдейді, себебі Замбияның Жоғарғы сотының шешімі (төменде қараңыз) 1964 жылғы келісімнің Замбия тарапынан бір жақты түрде жойылғанын, күшін жойғанын (жоғарыда қараңыз) көрсетті – яғни, Замбия Баротзеландтан бас тартты, осылайша Баротзеланд Замбия тәуелсіздігінен бұрынғы жағдайға қайта оралды; яғни, Баротзеланд Ұлыбританияның протектораты болып қала береді. Алайда, Ұлыбритания бұл мәселеге араласуға ниет білдірмейді.

Саяси партиялар

1962 жылғы сайлауда Баротселендтің екі округінде сайысқа түсу үшін Баротселенд Ұлттық партиясы құрылды, бұл Біріккен Федералдық партиямен сайлауалды одақтың бір бөлігі болды. Екі округте де БҰП үміткері UNIP үміткеріне ауыр жеңіліске ұшырады. Қазіргі уақытта Баротселендті өкілдік етуді талап ететін үш топ бар. 2012 жылдың қаңтар айында Замбия президенті Майкл Сата Лусакадағы Замбия мемлекеттік үйінде осы үш топтың өкілдерімен кездесті. Бұл топтар – Линюньгандамбо, Баротсе еркіндік қозғалысы (БЭҚ) және Баротселендті қайта жаңғырту қозғалысы. Сарапшылардың пікірінше, егер Баротселенд тәуелсіздік алса, бұл үш топ саяси партияларға айналуы мүмкін. Осы үш топ арасында қақтығыстар орын алып жатыр. Zambian Watchdog сайтында жарияланған, БЭҚ өкілі жазған деген мақалада Линюньгандамбо тобының іс-әрекеті сынға ұшырады. БЭҚ Линюньгандамбоны кеңеспей Баротселенд үкіметінің интернет-порталын құрды және олардың келісімінсіз БЭҚ мүшелерін аталған үкіметке енгізді, сондай-ақ Сатаның мәселені шешуге жасаған тырысын елемеді деп айыптады. Мақала авторы Шуванга Шуванга Линюньгандамбоның 2011 жылы БЭҚ-пен бірлесіп жұмыс істеуден бас тартқанын мәлімдеді. Баротселендтің өзін-өзі анықтау құқығын қолдайтын түрлі белсенді топтар бірігіп, Баротселендтің бұрынғы Нгамбеласы (Премьер-министр) Клемент В. Синьинда басқаратын Баротсе Ұлттық Бостандық Альянсы (БҰБА) атты бірлескен ұйым құрды.