Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кололо немесе Макололо – Оңтүстік Африканың тумасы сото-цвана халқының бір тобы. 19 ғасырдың басында зуллулардың шабуылынан солтүстікке қарай, Замбиядағы Баротслендке көшіп кетті. Олар луяна халқының жерін жаулап алып, өз тілін орнатып алды. Луяна және кололо тілдерінің қосылуы нәтижесінде қазіргі лози тілі пайда болды, оны лози халқы, луянаның және жақын маңдағы тайпалардың ұрпақтары сөйлейді. 1864 жылы кололо патшалығы құлатылып, бірқатар басшылар Дэвид Ливингстонмен бірге Малавидің Чиквава ауданына көшіп кетті.
The Kololo or Makololo are a subgroup of the Sotho Tswana people native to Southern Africa. In the early 19th century, they were displaced by the Zulu, migrating north to Barotseland, Zambia. They conquered the territory of the Luyana people and imposed their own language. The combination of Luyana and Kololo languages gave rise to the current Lozi language spoken by the Lozi people, descendants of the Luyana and nearby tribes. In 1864, the Kololo kingdom was overthrown and some chiefs moved to Chikwawa District, Malawi, with David Livingstone.
Атауы
Колололар Макололо деп те аталады. Кололо халқының көпше түрінде айтылуында, олардың өзіндік атауы – Бакололо, оған бату жұрнағы ба қосылған. Кололоның олардың алғашқы басшысы Себитваненің әйелі Кололоның құрметіне аталғаны айтылады. Тағы бір болжам бойынша, бұл луяна тіліндегі "жалаңаш" деген сөз, ол олардың жаулаушыларының шаш үлгісін сипаттайды.
The Kololo are also known as Makololo. When referring to Kololo people in plural, their endonym is Bakololo, which includes the Bantu clitic ba The Kololo appear to be named after Kololo, the wife of their first chief, Sebitwane. Another theory is that it is a Luyana word meaning "bald" referring to their conqueror's hairstyles.
Шығу тегі
Кололо тайпасы Солтүстік Оранж Еркін Мемлекеті аймағынан (қазіргі Оңтүстік Африканың Еркін Мемлекеті провинциясы) шыққан деп есептеледі. 19-ғасырдың басында Шака басқарған зулулардың кеңеюі салдарынан, Мфекане деп аталатын оқиғалар тізбегі кезінде колололар өз жерлерінен қуылды. 1823 жылы колололар Ботсвана арқылы Бароцлендке қарай көші бастады. Қазіргі Ботсвананың оңтүстігінде олар бірнеше тайпаларды жеңіске ұшыратты, бірақ 1826 жылы Дитубаруба шайқасында Бангвакеце тайпасынан қатты жеңіліске ұшырады. Малдарының барлығын жоғалтқаннан кейін, олар солтүстік-шығысқа жылжып, тағы да шабуылдар жасады, бірақ келесі жеңілістер оларды Окаванго дельтасына жеткізді, онда олар қайтадан ауыр шығынға ұшырады, алайда 1835 жылы Батавана тайпасын жеңіп алды. Бұл жеңіс оларға халықтары мен мал-мүліктерін қайта толықтыруға мүмкіндік берді, бірақ бірнеше жылдан кейін олар солтүстікке көшіп кетті.
The Kololo are said to have originated in the North Orange Free State region (current Free State province of South Africa). The Kololo are said to have been displaced by the Zulu expansion under Shaka in the early 19th century during a chain of events known as the Mfecane. In 1823, the Kololo started a migration north through Botswana to Barotseland. In what is now southern Botswana, they defeated a number of societies before suffering a catastrophic defeat to the Bangwaketse at Dithubaruba in 1826. After losing all their cattle they moved north east and raided again, but subsequent defeats led them north to Okavango Delta where they again suffered major losses but were able to defeat the Batawana people in 1835. This victory enabled them to replenish their population and cattle holdings, although they moved north after several years.
Баротсландтағы Себетване әулеті
1820-жылдардың соңында немесе 1830-жылдарда Макололо тайпасының тобы Себетване басшылығымен, Басутоландқа жақын жерлерден бірнеше кезеңмен көшіп, Казунгулада Замбези өзенін кешіп өтті. Батока үстіртін тонап-талғаннан кейін, Себетване бастаған топ оңтүстіктен Матабеле тайпасы, солтүстіктен Машукулумбе немесе Ила тайпасы тарапынан батысқа қарай қуылды. Бұлози жазығында олар Баротзеланд Корольдігінің лози халқымен кездесті, ол сол кезде патша Муламбва Сантулудың қайтысынан кейін оның ұлдары Силумелум мен Мубукувану арасындағы мұрагерлік соғысынан қатты әлсіреген еді. 1845 жылға қарай Себетване Баротзеландты жаулап алып, патша болды. Ол 1851 жылы Дэвид Ливингстонмен кездескеннен кейін көп ұзамай қайтыс болды, ал оның орнына алдымен қызы Мамочисане келді, ол көп ұзамай кіші інісі Секелетудің пайдасына тақтан бас тарды. Шамамен 20 жылдан кейін, 1864 жылы Баротзеландтағы Себетване әулетінің Макололо билігі аяқталды. Бұл Макололо мұрагерлік соғысының (1863–1864) нәтижесі болды, ол Баротзеландтың морэна Секелетүнің қайтысынан кейін Мамили/Мамиле (Секелетүдің сенімді серігі және жақын адамы) мен Мбололо/Мпололо (Секелетүдің ағасы, Себетванедің інісі) арасында басталды. Соғыс солтүстік Луквака тобының басшысы Нжекваның Макололо тобының оңтүстіктегі бекіністерін басып алуымен аяқталды, барлық "таза Макололо" талапкерлерін өлтірді деген қауесет тарады және Сипопа Лутангуды (Мбукуванудың ұлы, Муламбваның немересі) жаңа патша болуға шақырды. Қалыпты тарихнама 1864 жылы Сипопа Лутангудың таққа отыруын "Лози монархиясының қайта жаңғыруы" және "Екінші Корольдіктің" басталуы деп қарастырады, бірақ Флинт (2005) лози және макололо халықтары этнолингвистикалық жағынан жақын болғанын және Себетване билікке келгеннен кейін ондаған жылдар бойы "фактически біріккенін" дәлелдеді, оны 1864 жылға қарай екі топтың да 'Сикололо' немесе 'Силози' тілінде сөйлейтінімен көрсетті. Сипопа Макололо иерархиясымен жақсы қарым-қатынаста болды және таққа отырғаннан кейін Себетванедің қызы Мамочисанеге үйленді. Барлық Макололо ер адамдары өлтірілді, тек әйелдері мен балалары ғана аман қалды деген мәлімдемелер бар, бірақ 1864 жылдан кейін Баротзеландта Макололо ер адамдарының өмір сүргенін көрсететін дәлелдер бар, сондықтан Флинт (2005) бұл мәлімдеме "өтірік" деген қорытынды жасады. Сонымен қатар, екі топтың арасында ондаған жылдар бойы неке және мәдени араласу болғаннан кейін, олар бұрыннан өте жақын болғандықтан, "кім Макололо және кім емес екенін анықтау мүмкін емес" еді.
At some point in the late 1820s or in the 1830s, a group of Makololo led Sebetwane, which had migrated in a series of steps from their home area close to Basutoland, crossed the Zambezi River at Kazungula. After plundering the Batoka plateau, Sebetwane's group was driven west by the Matabele from the south and the Mashukulumbe or Ila people from the north. In the Bulozi floodplain, they encountered Lozi people from the Kingdom of Barotseland, who at the time had been seriously weakened by a war of succession following the death of king Mulambwa Santulu between his sons Silumelume and Mubukwanu. By 1845, Sebetwane had conquered Barotseland and became king. He died in 1851 shortly after meeting David Livingstone, and was succeeded, first, by his daughter Mamochisane, who soon abdicated in favour of her younger half brother Sekeletu. After about 20 years, the Makololo dynasty of Sebetwane in Barotseland came to an end in 1864. This was the result of the Makololo war of succession (1863–1864), which broke out after the death of morêna Sekeletu of Barotseland, between Mamili/Mamile (Sekeletu's confidant and close associate) and Mbololo/Mpololo (Sekeletu's uncle, Sebetwane's brother). The war ended when the northern Lukwakwa faction led by Njekwa captured the Makololo faction's strongholds in the south, allegedly putting to death all potential 'pure Makololo' claimants to the throne, and inviting Sipopa Lutangu (Mubukwanu's son, Mulambwa's grandson) to become the new king. Conventional historiography regards the 1864 accession of Sipopa Lutangu as "the 'Restoration' of the Lozi monarchy and the start of the 'Second Kingdom'", but Flint (2005) argued that the Lozi and Makololo peoples were ethnolinguistically close and had 'effectively merged' in the decades following the accession of Sebetwane, demonstrated by the fact that both groups spoke the 'Sikololo' or 'Silozi' language by 1864. Sipopa was 'on good terms with the Makololo hierarchy' and married Sebetwane's daughter Mamochisane upon his accession. There are claims that all Makololo men were killed and only Makololo women and children survived, but there is evidence of Makololo men living in Barotseland after 1864, so Flint (2005) concluded that this assertion is a 'lie'. Moreover, after decades of intermarriage and cultural blending between two groups who were already very closely related, it would have been virtually impossible 'to weed out who was Makololo and who was not'.
Дэвид Ливингстонның сапары
Секелету британдық зерттеуші Дэвид Ливингстонға 1854 және 1856 жылдар аралығында Атлантикадағы Луандадан Үнді мұхитындағы Квилиманға жасаған құрлықты кесіп өту сапары үшін көптеген жүк тасушыларды берді. Осы ерлердің шамамен 100-і 1856 жылы Ливингстон Квилиманға, содан кейін Ұлыбританияға аттанғанда Тетеде қалды. Ливингстон 1858 жылы Африкаға оралып, Замбезиге екінші экспедициясын бастады. Тетеге жеткенде, ол 1856 жылы сол жерде қалдырған жүк тасушылармен қайта кездесіп, олардың барлығын Бароцландқа қайтаруға тырысты. Алайда, сол кезде Секелету лози халқының қарсылығына тап болды, және шамамен 16 адамы ортаңғы Замбезиде қалуды жөн көрді. Қалған макололо тайпасынан бастап 1859 жылдан Ливингстон мен Орталық Африкаға арналған Университеттер Миссиясының (UMCA) миссионерлері Шир аңғары мен Шир жоталарындағы олардың қызметін қолдау үшін, оның ішінде құлдарды азат ету мақсатында, жүк тасушылар мен қарулы күзетшілер ретінде пайдаланды. Оларға қару-жарақ, оқ-дәрі және мата төленді. Макололо тайпасы 1864 жылғы қаңтарда миссионерлер кеткен кезде Шир аңғарында қалуға бекінді. 1864 жылы UMCA миссиясының келіп кеткенінен кейін, олар қару-жарақ пен оқ-дәрілерді қалдырып кетті, макололо тайпасы піл сүйегін аулау арқылы өмірленді және қорғаныс іздеген көптеген адамдарды, олардың көпшілігі босатылған құлдар болатын, өздеріне тартты. Олар және олардың қарулы адамдары қазіргі Чиквава ауданында билік құрды. Бастапқыда он макололо тайпасынан басшылар шықты, және бүгінгі күні әлі де бес макололо басшысы бар.
Sekeletu provided British explorer David Livingstone with many porters for his transcontinental journey from Luanda on the Atlantic to Quelimane on the Indian Ocean, made between 1854 and 1856. Around 100 of these men were left at Tete in 1856 when Livingstone made his way to Quelimane and then to Britain. Livingstone returned to Africa to start his second Zambezi expedition in 1858. On reaching Tete, he was reunited with the porters he left there in 1856 and attempted to repatriate them all to Barotseland. However, by this time Sekeletu was facing increasing opposition from the Lozi majority, and around 16 of them decided to remain on the middle Zambezi. Those Makololo remaining were used from 1859 onward, by Livingstone and by missionaries of the Universities' Mission to Central Africa (UMCA), as porters and armed guards to support their activities in the Shire valley and Shire Highlands including the freeing of slaves, and were paid in guns, ammunition and cloth. The Makololo decided to remain in the Shire valley when the missionaries left in January 1864. After the 1864 departure of the UMCA mission, which left behind supplies of arms and ammunition, the Makololo maintained themselves by hunting elephants for ivory and attracted dependents seeking protection, many of whom were freed slaves. They and their armed dependents established chieftaincies in the present day Chikwawa District. Originally, ten Makololo became chiefs or headmen and five Makololo chiefs still exist today.