Кіріспе

Кололо немесе Макололо – Оңтүстік Африканың тумасы сото-цвана халқының бір тобы. 19 ғасырдың басында зуллулардың шабуылынан солтүстікке қарай, Замбиядағы Баротслендке көшіп кетті. Олар луяна халқының жерін жаулап алып, өз тілін орнатып алды. Луяна және кололо тілдерінің қосылуы нәтижесінде қазіргі лози тілі пайда болды, оны лози халқы, луянаның және жақын маңдағы тайпалардың ұрпақтары сөйлейді. 1864 жылы кололо патшалығы құлатылып, бірқатар басшылар Дэвид Ливингстонмен бірге Малавидің Чиквава ауданына көшіп кетті.

Атауы

Колололар Макололо деп те аталады. Кололо халқының көпше түрінде айтылуында, олардың өзіндік атауы – Бакололо, оған бату жұрнағы ба қосылған. Кололоның олардың алғашқы басшысы Себитваненің әйелі Кололоның құрметіне аталғаны айтылады. Тағы бір болжам бойынша, бұл луяна тіліндегі "жалаңаш" деген сөз, ол олардың жаулаушыларының шаш үлгісін сипаттайды.

Шығу тегі

Кололо тайпасы Солтүстік Оранж Еркін Мемлекеті аймағынан (қазіргі Оңтүстік Африканың Еркін Мемлекеті провинциясы) шыққан деп есептеледі. 19-ғасырдың басында Шака басқарған зулулардың кеңеюі салдарынан, Мфекане деп аталатын оқиғалар тізбегі кезінде колололар өз жерлерінен қуылды. 1823 жылы колололар Ботсвана арқылы Бароцлендке қарай көші бастады. Қазіргі Ботсвананың оңтүстігінде олар бірнеше тайпаларды жеңіске ұшыратты, бірақ 1826 жылы Дитубаруба шайқасында Бангвакеце тайпасынан қатты жеңіліске ұшырады. Малдарының барлығын жоғалтқаннан кейін, олар солтүстік-шығысқа жылжып, тағы да шабуылдар жасады, бірақ келесі жеңілістер оларды Окаванго дельтасына жеткізді, онда олар қайтадан ауыр шығынға ұшырады, алайда 1835 жылы Батавана тайпасын жеңіп алды. Бұл жеңіс оларға халықтары мен мал-мүліктерін қайта толықтыруға мүмкіндік берді, бірақ бірнеше жылдан кейін олар солтүстікке көшіп кетті.

Баротсландтағы Себетване әулеті

1820-жылдардың соңында немесе 1830-жылдарда Макололо тайпасының тобы Себетване басшылығымен, Басутоландқа жақын жерлерден бірнеше кезеңмен көшіп, Казунгулада Замбези өзенін кешіп өтті. Батока үстіртін тонап-талғаннан кейін, Себетване бастаған топ оңтүстіктен Матабеле тайпасы, солтүстіктен Машукулумбе немесе Ила тайпасы тарапынан батысқа қарай қуылды. Бұлози жазығында олар Баротзеланд Корольдігінің лози халқымен кездесті, ол сол кезде патша Муламбва Сантулудың қайтысынан кейін оның ұлдары Силумелум мен Мубукувану арасындағы мұрагерлік соғысынан қатты әлсіреген еді. 1845 жылға қарай Себетване Баротзеландты жаулап алып, патша болды. Ол 1851 жылы Дэвид Ливингстонмен кездескеннен кейін көп ұзамай қайтыс болды, ал оның орнына алдымен қызы Мамочисане келді, ол көп ұзамай кіші інісі Секелетудің пайдасына тақтан бас тарды. Шамамен 20 жылдан кейін, 1864 жылы Баротзеландтағы Себетване әулетінің Макололо билігі аяқталды. Бұл Макололо мұрагерлік соғысының (1863–1864) нәтижесі болды, ол Баротзеландтың морэна Секелетүнің қайтысынан кейін Мамили/Мамиле (Секелетүдің сенімді серігі және жақын адамы) мен Мбололо/Мпололо (Секелетүдің ағасы, Себетванедің інісі) арасында басталды. Соғыс солтүстік Луквака тобының басшысы Нжекваның Макололо тобының оңтүстіктегі бекіністерін басып алуымен аяқталды, барлық "таза Макололо" талапкерлерін өлтірді деген қауесет тарады және Сипопа Лутангуды (Мбукуванудың ұлы, Муламбваның немересі) жаңа патша болуға шақырды. Қалыпты тарихнама 1864 жылы Сипопа Лутангудың таққа отыруын "Лози монархиясының қайта жаңғыруы" және "Екінші Корольдіктің" басталуы деп қарастырады, бірақ Флинт (2005) лози және макололо халықтары этнолингвистикалық жағынан жақын болғанын және Себетване билікке келгеннен кейін ондаған жылдар бойы "фактически біріккенін" дәлелдеді, оны 1864 жылға қарай екі топтың да 'Сикололо' немесе 'Силози' тілінде сөйлейтінімен көрсетті. Сипопа Макололо иерархиясымен жақсы қарым-қатынаста болды және таққа отырғаннан кейін Себетванедің қызы Мамочисанеге үйленді. Барлық Макололо ер адамдары өлтірілді, тек әйелдері мен балалары ғана аман қалды деген мәлімдемелер бар, бірақ 1864 жылдан кейін Баротзеландта Макололо ер адамдарының өмір сүргенін көрсететін дәлелдер бар, сондықтан Флинт (2005) бұл мәлімдеме "өтірік" деген қорытынды жасады. Сонымен қатар, екі топтың арасында ондаған жылдар бойы неке және мәдени араласу болғаннан кейін, олар бұрыннан өте жақын болғандықтан, "кім Макололо және кім емес екенін анықтау мүмкін емес" еді.

Дэвид Ливингстонның сапары

Секелету британдық зерттеуші Дэвид Ливингстонға 1854 және 1856 жылдар аралығында Атлантикадағы Луандадан Үнді мұхитындағы Квилиманға жасаған құрлықты кесіп өту сапары үшін көптеген жүк тасушыларды берді. Осы ерлердің шамамен 100-і 1856 жылы Ливингстон Квилиманға, содан кейін Ұлыбританияға аттанғанда Тетеде қалды. Ливингстон 1858 жылы Африкаға оралып, Замбезиге екінші экспедициясын бастады. Тетеге жеткенде, ол 1856 жылы сол жерде қалдырған жүк тасушылармен қайта кездесіп, олардың барлығын Бароцландқа қайтаруға тырысты. Алайда, сол кезде Секелету лози халқының қарсылығына тап болды, және шамамен 16 адамы ортаңғы Замбезиде қалуды жөн көрді. Қалған макололо тайпасынан бастап 1859 жылдан Ливингстон мен Орталық Африкаға арналған Университеттер Миссиясының (UMCA) миссионерлері Шир аңғары мен Шир жоталарындағы олардың қызметін қолдау үшін, оның ішінде құлдарды азат ету мақсатында, жүк тасушылар мен қарулы күзетшілер ретінде пайдаланды. Оларға қару-жарақ, оқ-дәрі және мата төленді. Макололо тайпасы 1864 жылғы қаңтарда миссионерлер кеткен кезде Шир аңғарында қалуға бекінді. 1864 жылы UMCA миссиясының келіп кеткенінен кейін, олар қару-жарақ пен оқ-дәрілерді қалдырып кетті, макололо тайпасы піл сүйегін аулау арқылы өмірленді және қорғаныс іздеген көптеген адамдарды, олардың көпшілігі босатылған құлдар болатын, өздеріне тартты. Олар және олардың қарулы адамдары қазіргі Чиквава ауданында билік құрды. Бастапқыда он макололо тайпасынан басшылар шықты, және бүгінгі күні әлі де бес макололо басшысы бар.