Кіріспе

Генрих Маннның 1918 жылғы романы, 1951 жылғы фильм. “Der Untertan” (; сөзбе-сөз – “бағынышты”, ағылшын тілінде “Сала адам”, “Патриотист” және “Сенімді қызметкер” деп аударылған) – неміс жазушысы Генрих Маннның ең танымал романдарының бірі. Романның басты кейіпкері, Диедерих Гесслинг, монарх немесе ханзадаға толығымен бағынып тіршілік ететін “Унтертан” – бұл Вильгельм II патшалығының және оның заманындағы неміс қоғамының аллегориясы болып табылатын аморальды адам. Роман 1914 жылғы шілде дағдарысы кезінде, Бірінші дүниежүзілік соғыс басталмас бұрын аяқталды. 1912 жылдан бастап “Симплициссимус” сатирикалық журналында романнан үзінділер жарияланып, үлкен дау тудырды. Манн 1914 жылдың басында журналмен романның цензураланған нұсқасын жариялау туралы келісімге келді, бірақ 1 тамызда басылым “ыңғайсыз” деген сылтаумен тоқтатылды. Романның кітап түрі 1918 жылы Лейпцигте Курт Вольф баспасынан жарық көрді. Ол “ұлттық емес” немесе тіпті “коммунистік” көзқарастары үшін сынға ұшырады, сонымен қатар кейбір сыншылар оны “күшпен азғырылған, ойсыз халық туралы әңгіме” деп сипаттады. Роман Германияда “фашизмге қарсы тұңғыш роман” және “буржуазиялық реалистік әдебиеттің шедеврі” деп танылды. Алайда, Батыс Германияда автор коммунистік симпатияшы ретінде айыпталды және роман 1964 жылға дейін жарияланбады; ол негізінен 1968 жылғы студенттік қозғалыстың ықпалымен қайта жаңғырылды. Қазіргі заманғы сыншы Фредерик Бетц романды билік пен демократиялық принциптер арасындағы қақтығысты бейнелегені үшін “20 ғасырдың ұлы саяси романдарының бірі” деп санайды. Роман неміс мектептерінде бүгінге дейін жиі оқылады. Оны “мазмұнмен форманы біріктіру құралы” деп қарастыруға болады, ал Марк Рош оны “Гесслингтің өзіне-өзі қайшы келетін әділдік туралы түсініктерінің эстетикалық салдары” деп бағалаған. Диедерихтің идеалдары – қан мен темір, байлық пен биліктің күші – бос және әлсіз болып көрінеді. Ол неміс халқының милитаризмге, ұлтшылдыққа, антисемитизмге және отаршылдыққа бейімділігін бейнелейтін, сатиралық сипаттағы кейіпкер. Оның кейіпкері жиі сөздерімен де, сыртқы келбетімен де Кайзер Вильгельм II-ге ұқсас. Бір сәтте Гесслингтің мінез-құлқы мен сыртқы келбеті бақылаушыны таң қалдырып, “Маған көрінетіні, сіз өте осыған ұқсайсыз…” деп сөзден қалдырады, бұл сөздерде патша туралы айтылған. Манн оқырмандардың мәтіннің мазмұны мен формасы арқылы шынайы әлемді түсінуін күтті; француз әлеуметтік романдарының үлгісімен, романды реалистік bildungsroman романының пародиасы ретінде жазып, ол Германия империясындағы өмірге деген көзқарасын “өзіне және идеологиялар мен оқиғаларға жасалған пародиа” ретінде көрсетті. Неміс империалистері ұлттық мақтаныш пен әлемді билеу құмарлығының пародиасы ретінде өмір сүрді, реализмнің пародиасы болды, өйткені олар “зеңбіректер бұзбайтын нәрсеге құрмет көрсіп, санадағы көрінбейтін нәрселерді жек көретін” еді, деп Манн 1929 жылғы романға жазған алдысөзүндө түсіндірген.

Бейімделулер

"Der Untertan" атты литографияны Карл Хаббух 1923 жылы жасаған. Шығыс Германияда кітап 1951 жылы DEFA фильміне түсірілді, "Der Untertan" (ағылшын тілінде "The Kaiser's Lackey" деп шығарылды), режиссері Вольфганг Стаудте, ал Диедерих Гесслинг рөлін Вернер Петерс сомдады. Фильм Германия Демократиялық Республикасының Ұлттық сыйлығына ие болды және Батыс Германияда 1957 жылға дейін тыйым салынды, содан кейін қысқартылған нұсқасы жарық көрді. 1971 жылы Westdeutscher Rundfunk радиостанциясы радиодрамасын жасады. 1972 жылы Би-би-си кітапты алты бөлімді телесериалға бейімдеді, ол "Man of Straw" ("Страу адам") деп аталды, онда Дерек Якоби Гесслинг рөлін ойнады.

Ағылшын тіліндегі аудармалары

"Патриотер" романы Эрнест Бойдтың 1921 жылы ағылшын тілінде жарық көрген алғашқы аудармасы және ағылшын тілінде жарық көрген Маннның алғашқы романы болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін аударма 1945 және 1947 жылдары "Кішкентай Супермен" (Наци пропагандасындағы "Übermensch" тұжырымына және оның қолданылуына сілтеме) және "Шаңғыр адам" деген аттармен қайта басылды. 1998 жылы Бойдтың толық емес аудармасы Дэниел Тейзен аударған жаңа бөлімдермен және Гельмут Пейчтің редакциясымен "Адал бағынышты" ретінде жаңартылды. Бұл жаңа нұсқа түпнұсқаға сәйкес, толық және дәл деп есептеледі.