Кіріспе

Хан әулетінің генералы Вэй Цин (б.з.д. 106 жылдың маусымында қайтыс болған? ), әдепті есімі Чжунцин, туған аты Чжэн Цинь, Шанси провинциясының Линфэнь қаласында дүниеге келген. Ол Батыс Хан әулетінің әскери генералы және саясаткері болды, Хуннуға қарсы жорықтарымен және өміріндегі кедейліктен байлыққа дейінгі жолымен танымал болды. Вэй Цин, Хан императоры Вудың әйелі, император Вэй Цзифутың кіші туған інісі болғандықтан, император Вудың туысы еді, сондай-ақ кейіннен император Вудың үлкен әпкесі, Ең кіші ханшайым Янксиннің үшінші күйеуі болды. Ол сонымен қатар Хуннуға қарсы соғысқа қатысқан тағы бір белгілі Хан генералы Хуо Кубиннің анасының туысы болды.

Ерте өмір

Вэй Цин қарапайым отбасында, әкесі белгісіз бала ретінде дүниеге келді. Оның әкесі Чжэн Цзи (鄭季) Пиньян округінің (平陽縣, қазіргі Линфен, Шанси) төмен дәрежелі шенеунігі болды және Пиньян маркизі (曹壽) мен оның әйелі Пиньян ханшайымының (平陽公主, Император Удың үлкен қарындасы) иелігінде қызмет етуге жіберілді. Сол жерде Чжэн Вэй Ао (衛媪, сөзбе-сөз "Вэй әйелі" деген мағынаны білдіреді) деген қарапайым қызметшімен заңсыз қарым-қатынас жасады, нәтижесінде Чжэн Цин есімді ұл дүниеге келді. Бала бастапқыда әкесінің үйіне жіберілді, себебі оның жемі қызы (бұрыннан төрт бала тәрбиелеп отырған) оны кедейлікте өсіруге шамасы келмеді. Бірақ оның тууы заңды емес болғандықтан, жас бала әкесі мен туыстарының жек көруіне және зорлық-зомбылыққа ұшырады, қарапайым қойшы болып өмір сүрді. Зорлық-зомбылыққа шыдамаған Чжэн Цин ересек болып, анасының жанына қашып, Пиньян маркизінің иелігінде ат бақтаушы болып жұмыс істеді. Содан кейін ол әкесімен байланысын үзіп, анасының тегін – "Вэй" тегін қабылдады.

Ерте мансап

Аңыз бойынша, Вэй Цин бірде ұстазымен бірге Ганькуан сарайына (甘泉宮) сапар шегіп, түрмеде отырған бір тұтқынға кездесті. Ол тұтқын Вэй Циннің ақсүйек және маркиз атағына ие болатынын болжады. Вэй Цин бұл болжамды әзіл ретінде қабылдап, егер жазаланбаса, құл өмірінде одан артық бақытты ештеңе болмайтынын айтты. Шамамен б.з.д. 139 жылы Пингян ханшайымы әнші Вэй Цзифуды император Вуға кәнизақ ретінде сыйлағаннан кейін, Вэй Цин де онымен бірге Цзяньчжан лагеріне (建章營, император Вудың сарай гвардиясы) еріп, атты әскер ретінде қызмет етті. Бірақ, оның қарындасы императордың сүйіспеншілігіне бөленіп, жүкті болғанда, Вэй Цин үшін үлкен қауіп туды. Әйгілі Гуандао ханшайымы Лю Пяо (劉嫖), император Чэнь Цзяоның анасы, Вэй Цзифу өзінің қызынан императордың назарын аударғанына ашуланып, Вэй Цинды құпия түрде өлтіру үшін ұрлады. Бірақ, Вэйді соңғы сәтте оның достары – Гонсун Ао (公孫敖) бастаған сарай күзетшілері тобы құтқарып қалды. Осы оқиғаға жауап ретінде және император Чэнь мен оның анасына наразылық білдіру үшін император Ву Вэй Цинды Цзяньчжан лагерінің бастығы (建章監, бас қауіпсіздік қызметкеріне тең), штаб бастығы (侍中) және бас кеңесші (太中大夫) қызметтеріне тағайындады, осылайша оны император Вудың ең жақын серіктерінің біріне айналдырды. Сонымен қатар, ол Вэй Цзифуды жұбайы (夫人, императрицадан кейінгі дәреже) етіп жариялады және оның отбасының басқа мүшелерін сыйлады. Осылайша Батыс Хань тарихындағы ең беделді тайпалардың бірі – Вэй/Хуо әулетінің өркендеуі басталды. Вэй Цин үшін байлықтан өзге де маңызды нәрселер болды. Император Ву оның қабілеттерін байқады: шебер атқа міну, садақ ату, батылдық, ерекше тактикалық ойлау және тамаша басшылық қасиеттері. Келесі бірнеше жыл бойы Вэй Цин император Вудың ең адал кеңесшісі болып сенім артты, ал оның қарындасы да келесі он жыл бойы императордың сүйіспеншілігін толығымен өз иелігінде ұстады.

Әскери науқандар

129 жылы Сюнну Шангу әмірлігіне (上谷郡, шамамен қазіргі Чжанцзякоу, Хэбэй) шабуыл жасады. Император У Вэй Цинді арбалар мен ат әскерінің генералы (車騎將軍) етіп тағайындап, Гонгсун Ао, Гонгсун Хэ (公孫賀) және Ли Гуанмен бірге әрқайсысы 10 000 атты әскерді басқаратын төрт жеке колоннамен Сюннуға қарсы жіберді. Ли Гуан (төртіншінің ең тәжірибелі қолбасшысы) және Гонгсун Ао Сюннудың қолынан ауыр қатыгездіктерге ұшырады, ал Гонгсун Хэ ешқандай жаумен кездеспеді және шайқаспады. Төртіншінің ең тәжірибелісі Вэй Цинь Сюннудың қасиетті орны Лончжэньге (龍城) қашықтықтан шабуыл жасап, 700-ден астам Сюнну сарбазын өлтірді. Жеңіске (Хан тарихында Сюннуға қарсы алғашқы нақты жеңіске) сыйақы ретінде Вэй Цинь жоғары лауазымға көтеріліп, бірнеше жүз үй шаруашылығы бар Гуанней маркизі (關內侯) атағын алды. 128 жылы Вэй Цзифу Император Удың тұңғыш ұлы Лю Цзюуді дүниеге әкелді және көп ұзамай Императрица болып жарияланды. Сол жылы Императордың отбасының сенімді мүшесі болған Вэй Цинь Янмен әмірлігінде Шанвудан (қазіргі Юйюксиан, Шанси) 30 000 атты әскерді бастап, мыңдаған Сюнну сарбаздарын өлтірді. Б.з.д. 127 жылы Вэй Цинь Юньчжун әмірлігінен (雲中郡, қазіргі Тогтох округі, Ішкі Моңғолия) 40 000 атты әскерді бастап, Гаокеге (高, қазіргі Урад артқы байрағы) және Лонгси аймағына (қазіргі Ганьсу) маневр жасады. Шицзи мен Ханшу жазбаларына сәйкес, шайқас өте жылдам және бір жақты болғандықтан, Хан әскерлері "барлық жауынгерлерімен аман-есен оралды" (全甲兵而還), бұл өте аз шығынға ұшырағанын білдіреді. Бұл Вэй Циньге 3800 үй шаруашылығы бар Чанпин маркизі (長平侯) атағын сыйлады. Оның қол астындағы Су Цзянь (蘇建, Ұлы Хан патриоты Су Вудың әкесі) және Чжан Цигонг (張次公) де маркиздер болып тағайындалды. Ханның осы аумақты қайтарып алуы екі Сюнну тайпасын құнарлы Хетао аймағынан (Ордос даласы) шығарып, олардың экономикасына ауыр соққы берді. Шуфан қаласы (朔方城) салынды және кейіннен Сюннуға қарсы шабуылдау және қорғану науқандарының маңызды бекінісіне айналды. 124 жылы Вэй Цинь Ханның Сюннуға қарсы ең үлкен жеңісіне үлкен үлес қосты. Сюннудың оң қанатты ханзадасы (右賢王) Шуфанның шетін шабуылдаған кезде, Вэй Цинь Гаокеден 30 000 атты әскермен түнгі шабуыл жасап, оң қанатты ханзаданың негізгі лагерін толықтай таң қалдырып, қоршады. Хан әскерлері оң қанатты ханзаданы мас күйіндегі ұйқысынан оятып қана қоймай, сонымен қатар 15 000-ға жуық тұтқынға алды, олардың ішінде оншама Сюнну ақсүйектері мен миллиондаған мал болды. Бұл жеңісі үшін Вэй Цинь барлық қарулы күштердің "Ұлы генералы" (大將軍) болып тағайындалды, ал оның иелігі 8700 үй шаруашылығына дейін ұлғайды. Оның үш ұлы Вэй Кан (衛伉), Вэй Буи (衛不疑) және Вэй Дэн (衛登) де маркиздер болып тағайындалды (бірақ Вэй Цинь кейін бұл ұсыныстан бас тартты), сондай-ақ оның қол астындағы жеті генерал да маркиздер болды. Б.з.д. 123 жылы Вэй Цинь Динсяньнан (定襄) жолға шығып, бірнеше мың жауды өлтіріп қайтып келді. Бір айдан кейін Вэй Цинь қайтадан Динсяньнан аттанды, бірақ салыстырмалы түрде шешуші шайқас болды. Ол 10 000-нан астам Сюнну сарбаздарын өлтіріп/тұтқындауға қабілетті болғанымен, оның алғы шебінің бір бөлігі, генералдар Су Цзянь және Чжао Синь (Сюнну ханзадасы) басқаратын 3000 сарбаздық полк, Чанъю Йицзиси (伊稚斜單于) басқаратын Сюнну күштеріне тап болды және қоршалып, жойылды. Чжао Синь 800 этностық Сюнну қол астындағы адамдарымен бірге майданға қашып кетті, ал Су Цзянь барлық адамын жойғаннан кейін қашып үлкерді. Су Цзяньға көңіл жасыған Вэй Цинь оны жазалаудан бас тартты, бірақ кейбір кеңесшілер оны әскери соттан кейін сол жерде атқылауды ұсынды. Су отрядының жоғалуына байланысты Вэй Цинь әскерлері жеңіліске қарағанда көбірек ұтысқа ие болғанымен, ешқандай жоғарылау алмады. Осы жорықта оның туысы Хуо Кубин шайқаста ерекше көзге түсіп, оған жеке қолбасшылық берілді.

Мобей шайқасы

Хуо Кубиннің Хекси дәлізіндегі сәтті жорықтарынан кейін, Сюньну стратегиялық түрде Гоби шөлінің солтүстігіне шегінді, себебі шөлдің құнарсыз жерлері Хан әскерлері үшін еңбекке толы кедергі болар еді. Бірақ, б.з.б. 119 жылы император У қиындыққа қарсы тұрып, шөл арқылы ірі әскери жорық ұйымдастырды. Осы шайқаста император У, Сюньну шабуылдарына жауап берудің дәстүрлі жолын бұзып, Гоби шөлінің солтүстігіндегі Сюньну штабына қарсы кең ауқымды шабуыл жасады. Бұл тарихқа «Мобей жорығы» («Шөлдің солтүстігіндегі жорық») деп белгілі болды. Вэй Цинь мен Хуо Кубин екі бас корпусқа қолбасшылық етті, олардың әрқайсысында 50 000 атты әскер және 100 000 жаяу әскер/күймешілер болды. Вэй Циньге бағынышты төрт генерал болды: Гуньсун Хэ, Чжао Идзи, Цао Сян және қарт, бірақ өте ынталы Ли Гуан. Император У Ли Гуанға уәде бергеніне қарамастан (ол авангардқа жетекшілік ететін еді), Вэй Циньге Ли Гуанның «жақсы еместігінен» қорқып, оны маңызды тапсырмаларға тағайындамауды құпия түрде бұйырды. Армия жорыққа шыққаннан кейін Вэй Цинь Ли Гуанның әскерін Чжао Идзидің әскерімен біріктіріп, оларға құнарсыз аймақ арқылы шығысқа қарай қапталынан шабуыл жасауды бұйырды. Тарихшы Сима Цянның айтуынша, Вэй Цинь бұл әрекетті Гонгсун Аоға, жақында лауазымынан алынған ескі досы, үлкен шайқаста жеңіске жетіп, қайтадан жоғарылау мүмкіндігін беру үшін жасады. Алайда, Фронт генералдарын (李廣) және Оң генералды (趙食其) қапталынан шабуылға жіберу Вэй Циньтің әдеттегі тактикалық тәсілі болды. Бұл оның бұрынғы 123 жылғы сәтті болмаған жорықта Жо Син мен Су Цзяньды, тиісінше, алдыңғы және оң жақтағы генералдар ретінде орналастыруымен дәлелденді. Шөлді кесіп өткеннен кейін Вэй Циньнің әскері күтпеген жерден Хан әскеріне тұзақ құрып күтіп тұрған Чанью Йичжисидің бас әскерімен кездесті. Ұзақ сапардан кейін, саны жағынан кем және шаршаған болса да, Вэй Цинь атты әскердің шабуылына қарсы, сақина тәрізді орналасқан, қалың қаруланған күймешілердің көмегімен жасалған садақпен қорғаныс ұйымдастыра алды. Бұл қорғаныс кейінгі тактіктердің көптегені, соның ішінде Юэ Фэй, атты әскерге қарсы ең тиімді қорғаныс деп бағалады. Хан әскері шайқас алаңында құмды дауыл басталғанға дейін, кешке дейін қарсы тұра алды. Көрінудің нашарлауын пайдаланып, Вэй Цинь тұрақтанған жағдайды бұзып, екі жақты қапталынан шабуыл жасады. Күндізгі шайқаста шаршаған Сюньну әскерлері, қараңғыда Хан әскерлерінің шабуылын көріп, үрейленді. Бұл шешуші шабуыл Чаньюдің қатарын қиратты, оны тұтқындауға жақындады және оның күшін толығымен жеңіп алды, нәтижесінде 10 000-нан астам Сюньну сарбазы қаза тапты. Хан әскері қазіргі Улан-Батор аймағына дейін қуып жетіп, Сюньну бекінісі – Чжао Синь қаласын (趙信城) қиратты, содан кейін 19 000-ға жуық жау сарбазын өлтіріп, жеңіспен оралды. Чанью Йичжиси аз ғана адаммен қашып кетіп, бірнеше күн тайпасынан хабарсыз болды, оның кланы оның қаза тапқанын болжады және жаңа Чанью тағайындады. Бұл Хан империясы үшін маңызды жеңіс болды. Сюньну әскерінің күші әлсіреп, олар Гоби шөлінің солтүстігіне тығылып, он жыл бойы оңтүстікке шабуыл жасай алмады. Сюньнудың келесі ірі шабуылы Хан әулеті құлағаннан кейін, шамамен 400 жыл өткен соң, Цзинь әулеті кезінде болды.

Ли Ган оқиғасы

Вэй Циннің негізгі күші Ижикси Чаньюмен шайқасқанда, Ли Гуан мен Чжао Идзи бастаған қанаттық бөлім шөлде жолдан адасып, Xiongnu-дан аз қарсылық көріп тұрса да, шайқас алаңына уақытында жетпеді. Олар Вэй Циннің әскерімен Жао Синь бекінісінен қайтқан соң ғана кездесті. Кейін екеуі де әскери сотқа шақырылып, бұйрықтарды орындамауының және осылайша бүкіл жорықты қауіпке тігуінің себептерін түсіндіруге міндеттелді. Өзін айыпталып, қорланған сезініп, соғыс даңқына қол жеткізудегі соңғы мүмкіндігінен айырылған Ли Гуан сот алдында жауап берудің орнына өз өмірін өз қолымен аяқтады. Көптеген адамдар, соның ішінде тарихшы Сима Цян, Вэй Циннің Ли Гуанның өліміне себепкер болғанын айтты. Лидің кіші ұлы Ли Ган (李敢), сол кезде Хуо Кубиннің қол астында болған, кейін Вэй Циннің үйіне барып, оған шабуыл жасады. Вэй Цин жағдайды ушықтырмау үшін мәселені кешіріп жіберсе де, Хуо Кубин өзінің қол астындағы адамның туысын қорлауға батылданғанына қатты ашуланды. Ол Ли Ганды аң аулау барысында өлтірді.

Карьерасының соңына таман және өлімі

Б.з.д. 119 жылғы жорықтан кейін Вэй Цин өзінің жауынгерлік іс-әрекеттеріне қатысыуын азайтты, көбінесе астана Чанъаньда бас қорғаныс министрі/генерал-сиссимус (大司馬大將軍) қос қызметін атқарып, әскери және кейде саяси мәселелер бойынша кеңес беретін. Император Ву ресми сапарда болғанда ол сондай-ақ жүйелі ханзада Лю Цзюге көмектесті. Зор құрмет пен билікке ие болғанына қарамастан, Вэй Цин көп жағынан қарапайымдылықты сақтады. Император Ву оған көрсеткен үлкен құрметінің арқасында сарайдағы барлық шенеуніктер оған жағымпаздық жасады, бірақ Цзи Ань (汲黯) оған теңдей қарады. Вэй Цзидің қысымға қарамастан адалдығына таң қалды және оны жоғары бағалады, маңызды мәселелер бойынша оның пікірін жиі сұрады. Өмірі бойында өзін мақтау үшін және жағымды пікір қалыптастыру үшін ғалымдарды жалдаудан бас тартты және қарапайым болуға тырысты. Өмір салты қарапайым болғанына қарамастан, Вэйдің Хан әскеріндегі мәртебесі оны елдегі беделді тұлғаға айналдырды, оған құрмет, қызғаныш және жаулық сезімдері тудырды. Император Вудың інісі Хуайнань ханзадасы Лю Ань, ұзақ уақыттан бері әскери төңкеріс жоспарлап жүрген, Вэй Циньді өзінің басты саяси кедергісі деп санады және оны жою қажеттігін сезді. Вэй Цин б.з.д. 106 жылы қайтыс болды және бұрын Сюньну жерінде орналасқан Лу тауының (盧山) үлгісімен салынған үлкен қабірге жерленді. Бұл қабір б.з.д. 117 жылы қайтыс болған немере інісі Хуо Кубингтің қабірімен және болашақ император Вудың қабірімен байланысты болды. Вэй Цин өз руының құрылуын көрмей кетті – оның кіші ұлы Вэй Дэн (衛登) және шөбересі Лю Биньиден басқа ешкім аман қалмады, сондай-ақ оның қарындасы Императрица Вэй мен немере інісі Лю Джудың б.з.д. 91 жылғы саяси дүрбелеңдегі трагикалық тағдырына куә болмады.