Даттық пианист, философ және ойшыл Юрий Москвитин

Кіріспе

Даниялық классикалық пианист

Юрий Москвитин (Robert Jurij Moskvitin Hansen, 6 қаңтар 1938 – 25 мамыр 2005) – классикалық пианист, композитор, философ, математик және богемдік. Юрий Москвитин Данияда өсті; анасы – орыс аристократы, әкесі – даниялық инженер-құрылысшы. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Копенгагендегі Дания Корольдік музыка академиясында оқыды. Содан кейін Копенгаген университетінде философиядан магистр дәрежесін алды. Ол Исак Динесен (Карен Бликсен), Саймон Шпиус, Тао Нёрагер және Хенрик Стангеруптың досы болды. Оның еңбектері:
«Ойдың шығу тегі» туралы эссе, 1974 жыл (философия)
«Det er spændende at tænke», 1976 жыл (философия)
Хенрик Стангеруптің «Жер тегіс» («Jorden Er Flad») фильміне музыка, 1977 жыл
«Den store undren», 1992 жыл (философия)
«Саймон Шпиус. Достық тарихы», 1984–1999 жылдар (өмірбаян)
«Den døve øgle», 2001 жыл (Өзінің портреттері)
«Du må ikke sjuske med dit liv», 2008 жыл (өмірбаян; Хенрик Стангеруп)

Ол «En aften i november» деректі фильмінің басты кейіпкерлерінің бірі болды, екіншісі – Илья Берг. Сондай-ақ, ол Хенрик Стангеруппен қарым-қатынасы туралы «At skrive eller dø & At forråde virkeligheden» деректі фильмінде сұхбат берді. Өліміне дейін Данияның «Smagsdommerne» телебағдарламасында жиі пайда болды. Ол сондай-ақ «Eliten fra Minefeltet» радио деректі фильмінде де қатысты, онда ол пианист Клаус Херфордтпен қарым-қатынасы туралы айтты.

Ойдың пайда болуы туралы очерк (1974)

Бұл кітапта Москвитин ой мен тілдің бастауы туралы өз теорияларын жинақтайды. Оның пікірінше, тіл мен ойдың пайда болуы – адамға қауіпті және стрестік жағдайда шабыттанған, спонтанды және сирек кездесетін шығармашылық актілерде жатыр. Бұл ойлар автордың назарын "не ойлағанынан" "қалай ойлағанына" аударған сәттен бастау алады, бұл өзіне-өзі тереңдей қарауға ұласады. Москвитин "ояу күй мен ұйқы арасындағы сананың белгілі бір жағдайындағы" ой-күйлерді қалай байқағанын сипаттайды. Москвитин "жақын және интенсивті бақылаудан кейін адамдар, ландшафттар, ерекше математикалық фракталдар формаларын құрайтын сергек армандардың элементтеріне" айналатын ерекше "ұшқындарды" және "тұман тәрізді пішіндерді" байқады. Москвитин өзінің гипнагогиялық үлгілері – саналы сананың сыртқы әлемді құру үшін қажетті "материал" екеніне сенеді. Біздің ішкі әлеміміз – армандар мен көріністер, сыртқы әлеміміз – сезімдік стимулдардан бұрын келеді (жабық көзбен көрілетін галлюцинация). Москвитин үшін бұл – біздің тәжірибеміз ретінде қабылдайтын, бірінен соң бірі келіп тұратын әсерлердің ішкі әлемі. Төменгі деңгейдегі пішіндердің жиынтығы түсініктер мен жоғары деңгейдегі идеяларды жасайды. Оның пікірінше, адамдар өз тәжірибесін бұрыннан белгілі нәрселермен байланыстыруға бейім, әлемдегі жағдайларды бұрын қалыптасқан әдістер мен идеялармен шешеді. Осы танысқа бейімділік кері қайтарылғанда ғана немесе оның қолданылуы тоқтатылғанда, мысалы, қауіпті жағдайда, шығармашылық акті пайда болады. Ол осы бұрынғы идеялар мен түсініктердің жиынтығын (мемдердің жиынтығын) "антропосфера" деп атайды. Москвитин үшін осы антропосфераның пайда болуы мен дамуы – қиын жағдайларға тап болған жеке тұлғалардың мыңдаған жылдар бойы жинаған сирек және сәтті шығармашылық актілерінің нәтижесі. Шығармашылық актінің өзін талдау арқылы Москвитин адамда "проекция механизмі" бар екенін жорамалдайды – бірнеше тұрақты әсерлерді жаңа жиынтыққа, идеяға біріктіретін механизм. Аң-сезімнің ағымдық моделіне сүйенген бұл механизм бірінен соң бірі пайда болатын әсерлерді сақтау үшін жадқа және жоғарыда аталған төменгі деңгейдегі пішіндерден жаңа идеяның "көрінісін" қамтамасыз ететін комбинаторлық проекциялау механизміне тәуелді. Юрий шизофренияны төменгі деңгейдегі ішкі және сыртқы пішіндерді ажырата алмау қабілетсіздігі деп жорамалдайды. Ол жаратылыс актісі уақытша шизофрениялық күйді қамтуы мүмкін екенін айтады. Сонымен қатар, мистика, оккультизм және математика тақырыптары да зерттеледі.

In this book, Moskvitin records a collection of his theories on the beginnings of thought and language. In his view, the origin of language and thought lie in spontaneous and rare creative acts, often inspired in a human in a stressful and dangerous situation. These thoughts are inspired by a period in which the author turned his attention "from 'what he thinks' to 'how he thinks'", a turn to introspection. Moskvitin describes how he came to observe "states of mind when consciousness is kept somewhere halfway between the waking state and dream." Moskvitin became aware of strange "sparks" and "smoke like forms", which "upon close and intense observation became the elements of waking dreams, forming persons, landscapes, strange mathematical fractal forms." Moskvitin came to believe that the hypnagogic patterns he was observing were the actual `material' out of which the conscious mind `builds' its representation of the external world. Our inner world of dreams and visions comes before the outer one of sensory stimuli (Closed eye hallucination). For Moskvitin, this inner world of sequential impressions we observe as our experience. Aggregates of lower level forms creates concepts and higher level ideas. In his view, humans have a tendency to relate their experience to the already known, dealing with situations in the world with methods and ideas created prior. It is only when this tendency to the familiar is reversed, or the use of it is nullified, such as in a dangerous situation, does a creative act emerge. The totality of those prior ideas and concepts (the totality of memes) he labels the 'anthroposphere'. For Moskvitin, the origin and development of this anthroposphere is in the multi thousand year accumulation of rare and fortunate creative acts by individuals put in demanding situations. Analyzing the creative act itself, Moskvitin postulates the existence of a 'projection mechanism' in humans a mechanism which combines a few sustained impressions into a new aggregate, an idea. Building on what is essentially the stream model of consciousness, the mechanism depends on memory to store sequentially occurring impressions and the combinatorial projecting mechanism which provides the creating actor with the "vision" of the new idea from the lower level forms mentioned above. Jurij speculates about schizophrenia as an inability to distinguish between lower level, interior forms and the exterior. He further postulates that the act of creation might involve a temporary state of schizophrenia. There are also further explorations of the topics of mysticism, occultism, and mathematics.

Ойлау қызық (1976)

Бастапқы атауы "Det er spændende at tænke". Бұл кітап Москвитиннің балалардың қиялын дамыту мақсатымен жасалған. Онда философия мен логиканың классикалық мысалдары келтірілген, және Якоб Хоффмайердің суреттері бар. Оны Sommer og Sørensen баспасы жариялаған.

Ұлы ғажайып (1992)

Бастапқы атауы "Den store undren". Бұл кітап философиялық сұрақтарды көтеріп, оларды қарастырады: Уақыт не? Мен кіммін? Не шынайы? Неге әлі де бірдеңе бар? Осы сұрақтарды ересек оқырмандарға ұсынып, философия тарихымен бірге жүргізеді. Кітап 1992 жылы Lindhart og Ringhof баспасынан жарық көрді. Біраз уақыттан кейін Москвитин кітабына қатысты өтте сыншыл және ойран салатын рецензияны Данияның Politiken газетінде псевдониммен жазды. Мақсаты – кітапқа деген қызығушылықты ояту және пікірталас тудыру еді, бірақ Москвитиннің жоспары күткен нәтижені бермеді, нәтижесінде кітаптың сатылымы төмен болды.

Саймон Шпийз. Достық тарихы (1984,1999)

Бастапқы атауы "Саймон Шпион. Достық туралы тарих". Бұл кітап екі рет жарық көрді. 1984 жылғы 16 сәуірде Саймон Шпионның қазасынан кейін Москивитин сол жылдың ішінде "Саймон Шпион – en myte" (Саймон Шпион – аңыз) деген атпен кітап басып шығаруға қол жеткізді. Кітап сыншылар тарапынан әртүрлі бағаланды, себебі ол Даниялық байдың шыншыл, бірақ әсемдеусіз бейнесін көрсеткен. Кітаптың мазмұны 60-шы жылдардың соңында Саймон Шпионның өміріндегі психоделикалық кезеңге арналған, сол кезде Москивитин мен Шпион жақын дос болған. Бірнеше жыл өткен соң Москивитин кітапты оқуға ыңғайлы ету үшін, кейбір ұятты деректерді өңдеуді шешті. Бұл "соңғы нұсқасы" 1999 жылы Lindhardt og Ringhof баспасында "Historien om et venskab" деген атпен жарық көрді.

Құлағы естімейтін шегіртке (2001)

Бастапқы атауы "Ден døve øgle". Москвитин бұл автопортретті екі кітаптың біріншісі ретінде жазды, екіншісі жарық көрген жоқ. Онда Москвитиннің балалық және жастық шағы туралы әңгімелер келтірілген. Москвитин Карен Бликсенмен достығының қалай туғанын, Парижде алғаш рет жыныстық қатынасқа түскенін, Каирдегі алғашқы үлкен концертін және анасының аристократ достары туралы еске алады. Кітап Москвитиннің әйелдер, есірткі және рухани жаңалықтар іздеудегі аяқталмайтын тынымсыз ізденісін көрсетеді. Кітап 2001 жылы Lindhardt og Ringhof баспасынан шықты.

Өміріңді ысырап етпе (2008)

"Өміріңмен беймаза болма" деген түпнұсқа атау. 1998 жылы Хенрик Стангеруп қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай Юрий Москвитин Стангеруптың өмірбаянын жазуға кірісті. Ол 1999 жылдың көктемінде аяқталды. Ол сол жылы Линдхардт & Рингхоф баспасынан шығуы тиіс еді, бірақ баспагер Хенриктің өлімнен кейінгі беделіне қатысты алаңдаушылықтар туындағандықтан, соңғы сәтте жариялаудан бас тартты. Журналист Пул Пилгаард пианист Илья Бергпен сұхбаттасқанда қолжазба туралы естіп, көшірмесі бар адамды тауып алғаннан кейін ғана кітап Пилгаардтың жеке баспасы – Бьянко Лунода жарық көрді. Кітап 2008 жылдың 28 тамызында жарық көрді, бұл Юрий Москвитиннің қайтыс болғаннан кейін үш жыл өткен соң болды.