Кіріспе

Игорь Федорович Стравинский (1882–1971) – орыс композиторы және дирижері, 1934 жылдан француз, ал 1945 жылдан АҚШ азаматы. Ол 20 ғасырдың ең маңызды және ықпалды композиторларының бірі және модернистік музыканың негізгі тұлғасы болып саналады. Стравинскийдің әкесі – танымал опера әншісі, ал Стравинский фортепиано мен музыка теориясы сабақтарын алып өсті. Санкт-Петербург университетінде заң білімі алған кезінде Николай Римский-Корсаковпен танысып, 1908 жылға дейін оның жетекшілігінде оқыды. Одан кейін Стравинский импресарио Сергей Дягилевпен кездесті, ол Стравинскийге үш балет жазуды тапсырды: «От құсы» (1910), «Петрушка» (1911) және «Көктем құрбаны» (1913). Соңғысы премьерадағы жанжалдан кейін оған халықаралық даңқ әкелді және композиторлардың ырғақты құрылымды түсіну жолын өзгертті. Стравинскийдің шығармашылық жолы үш кезеңге бөлінеді: орыс кезеңі (1913–1920), неоклассикалық кезеңі (1920–1951) және сериалдық кезеңі (1954–1968). Стравинскийдің орыс кезеңі орыс стилі мен фольклорының ықпалымен ерекшеленеді. «Ренар» (1916) және «Ле Нос» (1923) орыс халық поэзиясына негізделген, ал «Саяткердің тарихы» сияқты шығармалар осы халық аңыздарын танго, вальс, рэг және хораль сияқты танымал музыкалық формалармен үйлестірді. Оның неоклассикалық кезеңінде классикалық кезеңнің тақырыптары мен әдістері көрінеді, мысалы, «Октет» (1923) шығармасында соната формасын қолдану және «Аполлон музагеті» (1927), «Эдип патша» (1927) және «Персефона» (1935) сияқты шығармаларда грек мифологиялық сюжеттерді пайдалану. Сериалдық кезеңінде Стравинский екінші Вена мектебінің композициялық тәсілдеріне, әсіресе Арнольд Шенбергтің он екі тондық техникасына бет бұрды. «Дилан Томасқа арналған естелік» (1954) – оның осы техникаға толығымен негізделген алғашқы шығармасы, ал «Canticum Sacrum» (1956) – тондық қатарға негізделген алғашқы туындысы болды. Стравинскийдің соңғы маңызды шығармасы – «Реквием әндері» (1966), ол оның қосылу рәсімінде орындалды. Кейбір композиторлар мен ғалымдар Стравинскийдің музыкасының авангардтық сипатын, әсіресе «Көктем құрбаны» шығармасын қабылдамаса да, кейінгі жазушылар оның модернистік музыканың дамуына қосқан үлесін мойындады. Стравинскийдің ырғақ және модернизмдегі революциясы Аарон Копланд, Филип Гласс, Бела Барток және Пьер Булез сияқты композиторларға әсер етті, олардың барлығы «[Көктем құрбаны] қойған міндеттерге жауап беруге мәжбүр болды», – деп жазды Джордж Бенджамин The Guardian газетінде. 1998 жылы Time журналы Стравинскийді ғасырдың ең ықпалды 100 адамының бірі деп атады. Стравинский 1971 жылдың 6 сәуірінде Нью-Йоркте өкпе ісінуінен қайтыс болды.

Ерте өмір, 18821901

Стравинский 1882 жылғы 17 маусымда Санкт-Петербургтің батысында, Фин шығанағының оңтүстік жағалауындағы Ораниенбаум (қазіргі Ломоносов) қаласында дүниеге келді. Оның әкесі, Федор Игнатьевич Стравинский, Киев операсы мен Санкт-Петербургтегі Мариинский театрында операның белгілі солисі болды, ал анасы, Анна Кирилловна Стравинская (қызметтес аты Холодовская; 1854–1939), Киевте туған, Киевтің Жер иеліктері министрлігіндегі жоғары лауазымды шенеуніктің төрт қызының бірі болды. Игорь олардың төрт ұлының үшіншісі еді; оның ағалары Роман, Юрий және Гурий болды. Стравинскийлер отбасы поляк және орыс тегінен шыққан, "поляк ақсүйектерінің, сенаторларының және жер иелерінің ұзақ тізімінен" таратылған. Олардың тарихын 17 және 18 ғасырлардағы Сулима және Стравиньский гербтерін тасушыларға дейін табуға болады. Отбасының бастапқы тегі Сулима Стравиньский болған; "Стравинский" есімі Литвадағы Стрева өзенінің бір нұсқасы болған "Страва" сөзінен шыққан. 1882 жылғы 10 тамызда Стравинский Санкт-Петербургтегі Никольский соборында крещениеден өтті. Стравинскийдің алғашқы мектебі Санкт-Петербургтің екінші гимназиясы болды, онда ол жасөспірім шағына дейін оқыды. Содан кейін ол жекеменшік Гуревич гимназиясына ауысты, онда тарих, математика және тілдерді (латын, грек, француз, неміс, славян және оның ана тілі – орыс) оқыды. Стравинский мектепке деген жалпы наразылығын білдірді және өзін жалғыз оқушы ретінде еске алды: "Менің адал қызығушылығымды тудырған ешкімге жолыққан емеспін". Шамамен сегіз жасында ол Мариинский театрында Петр Ильич Чайковскийдің "Ұйқыдағы ханшайым" балетінің қойылымын тамашалады, бұл оның өмір бойы балетке және Чайковскийге деген қызығушылығын оятып, дамытты. Стравинский ерте жасынан музыкаға бейімділігін көрсетті және тоғыз жасында фортепиано сабақтарын бастады, содан кейін музыка теориясы мен композиция бойынша оқуын жалғастырды. Он төрт жасқа келгенде Стравинский Мендельсонның №1 фортепиано концертін меңгерді, ал он бес жасында Александр Глазуновтың скрипкалық квартетінің фортепианолық аранжировкасын аяқтады, Глазунов оны музыкасыз деп есептеді және оның қабілеттерін жоғары бағаламады.

Білім және алғашқы шығармалар, 19011909

Стравинскийдің музыкаға деген құлшынысы мен қабілетіне қарамастан, ата-анасы оның құқықтануды оқығанын күтті. 1901 жылы ол Санкт-Петербург университетіне түсіп, қылмыстық құқық және заң философиясын оқыды, бірақ лекцияларға қатысу міндетті емес еді және ол төрт жылдық оқу барысында елуден аз сабаққа барғанын есептейді. 1902 жылы Стравинский Санкт-Петербург университетінің студенті, Николай Римский-Корсаковтың кіші ұлы Владимир Римский-Корсаковпен танысты. Николай сол кезде Ресейдегі ең көрнекті композиторлардың бірі болды және Санкт-Петербург консерваториясында профессор болып жұмыс істеді. Стравинский онымен кездесіп, музыкалық армандары туралы әңгімелескім деген ниетте болды. 1902 жылдың жазында ол Римский-Корсаков пен оның отбасымен Германияның Гейдельберг қаласында болды. Римский-Корсаков Стравинскийге Санкт-Петербург консерваториясына түспей, жеке теория сабақтарын жалғастыруды ұсынды. 1902 жылы әкесі қайтыс болған кезде Стравинский музыканы оқуға заңнан көбірек уақыт арнады. Оның музыканы толық уақыт оқуға бел бууына 1905 жылы «Қанды жексенбі» оқиғасынан кейін университет екі айға жабылуы себеп болды, бұл оның құқықтан соңғы емтихандарын тапсыруына кедергі келтірді. 1906 жылдың сәуір айында Стравинский жартылай курс диплом алып, содан кейін өзінің бар күшін музыкаға салды. 1905 жылы ол Римский-Корсаковтан аптасына екі рет сабақ алып, оны екінші әкесідей сыйлады. Бұл сабақтар Римский-Корсаковтың 1908 жылы қайтыс болғанға дейін жалғасты. Осы кезеңде Стравинский өзінің алғашқы шығармасын – Ми-бемоль тонындағы симфониясын аяқтады, ол Op. 1 ретінде тізімделген. 1908 жылы, Римский-Корсаковтың қайтысынан кейін, Стравинский «Қоштасу әнін» (Op. 5) жазды, ол бір рет орындалып, кейін 2015 жылы қайта табыларша жоғалған деп есептелді. 1905 жылдың тамызында Стравинский өзінің туысы Екатерина Гавриловна Носенкоға құдалық жасады. Православ шіркеуінің туысқандардың некелесуіне қарсылығына қарамастан, олар 1906 жылдың 23 қаңтарында үйленді. Олар Санкт-Петербургтегі Круков каналының 66-й үйіндегі отбасылық резиденцияда тұрды, содан кейін Стравинский жобалап салған Устилугтағы жаңа үйге көшіп кетті. Стравинский бала кезінде әкесімен бірге көптеген жазды осы жерде өткізгендіктен, осы үйді таңдады. Ол осы жерде «Қоштасу әні», «От-шашу», «Бұлбұл» және «Көктем құрбаны» шығармаларының кейбір бөліктері сияқты көптеген ерте композицияларында жұмыс істеді. Қазір бұл жерде құжаттар, хаттар мен фотосуреттер қойылған мұражай болып табылады, ал жақын жердегі Луцк қаласында жыл сайынғы Стравинский фестивалі өтеді. Олардың 1907 жылы Федор, ал 1908 жылы Людмила есімді екі баласы болды.

Диагилевке арналған балеттер және халықаралық атақ, 1909-1920

1909 жылға қарай Стравинский тағы екі шығарма – «Шерцо фантастик» (Op. 3) және «Фейерверк» (Op. 4) жазды. Сол жылдың ақпан айында екеуі де Санкт-Петербургте Стравинскийдің мансабындағы шешімді қадам болған концертте орындалды. Көрермендердің арасында орыс импресариосы Сергей Дягилев болды, ол «Ресей балетінің» иесі еді және Стравинскийдің шығармаларына тәнті болды. Ол 1909 жылғы балет маусымы үшін оркестрлеуді жасауды Стравинскийге тапсырды, ол сол жылдың сәуір айында аяқталды. 1910 жылғы балет маусымын жоспарлағанда, Дягилевтің ниеті – орыс ертегісі «От құсы» негізінде жаңа таланттардың балетін қою еді. Анатолий Лядовқа партитура жазу міндеті берілген соң, ол Дягилевке оны аяқтауға шамамен бір жыл қажет екенін хабарлады. Содан кейін Дягилев 28 жастағы Стравинскийге жүгінді, ол комиссияны күтіп, партитураны жазуды бастаған еді. 50 минуттық «От құсы» Стравинский 1919 және 1945 жылдары концерттік сюиталарға өңдеді. «От құсы» 1910 жылдың 25 маусымында Париж опера театрында премьерасы болып, сыншылардың жоғары бағасын алды және Стравинский бір түндік сенсацияға айналды. Әйелі жүкті болғандықтан, Стравинскийлер жазды Францияның батысындағы Ла-Болдеде өткізді. Ал қыркүйекте олар Швейцарияның Кларенс қаласына көшіп барды. 1914 жылға дейін отбасы жазды Ресейде, ал қысты Швейцарияда өткізді. Дягилев 1911 жылғы Париж маусымы үшін екінші балетті жазуды Стравинскийге тапсырды. Нәтижесінде «Петрушка» пайда болды, ол орыс халық ертегісіне негізделген, онда басты кейіпкер – басқа балеринаға ғашық болған қуыршақ. Ол 1911 жылдың маусымында Шатлет театрында өткен премьерасынан кейін «От құсы» алған бірденгі құштарлыққа жете алмаса да, қойылым Стравинскийдің табысын жалғастырды. Дягилев үшін жазған үшінші балет – Стравинскийдің «Көктем құрбаны» сыншылар, композиторлар және концертке келгендер арасында сенсация тудырды. «От құсы» шығармасын жазғанда Стравинский ойлаған идеяға негізделген қойылымда көктемнің келуін тойлайтын ежелгі пұтқа табынушылық рәсімдері көрсетілді. Стравинскийдің музыкасы өз заманы үшін көптеген жаңалықтарды қамтыды, соның ішінде тоналдылық, метр, ырғақ, акцент және диссонанс тәжірибелері. Музыканың және хореографияның радикалды сипаты 1913 жылдың 29 мамырында «Шамп-Элизе театрында» өткен премьерасында жақын қақтығысқа әкелді. Премьерадан кейін көп ұзамай Стравинский нашар қабылдаған ұлулардың салдарынан тифпен ауырып, Парижтік медбикелер үйіне жатты. 1913 жылдың шілдесінде ол Устилугқа оралды. Жаздың қалған бөлігінде Ханс Кристиан Андерсеннің әңгімесі бойынша жазылған өзінің алғашқы операсы – «Солтүстік бұлбұлға» көбірек назар бөлді. 1914 жылдың 15 қаңтарында Стравинский мен Носенконың төртінші баласы Мари Милен (немесе Мария Милена) дүниеге келді. Бала туғаннан кейін Носенко туберкулезге шалдыққан және Альп тауларындағы Лейзин санаторийіне жатқызылды. Стравинский жақын жердегі үйге көшіп, «Солтүстік бұлбұл» операсын аяқтады. Операның премьерасы 1914 жылдың мамыр айында Парижде болды, ал Мәскеу еркін театры оны 10 мың рубльге тапсырыс берген, бірақ жақын арада банкротқа ұшырады. Дягилев «Ресей балетінің» оны қоюға келісті. Опера жұртшылық пен сыншылар арасында тек жылы қабылдауға ие болды, себебі оның нәзіктігі «Көктем құрбанынан» кейін олардың күтіктерін толыққанды қанағаттандырмады. Алайда, Морис Равел, Бела Барток және Рейнальдо Хан сияқты композиторлар партитураның шеберлігіне таңғалып, тіпті Арнольд Шенбергтің ықпалын байқағандарын айтты. 1914 жылдың сәуірінде Стравинский отбасымен бірге Кларенске оралды. Стравинскийдің тиф ауруының тарихына байланысты ол Бірінші дүниежүзілік соғыста әскери қызметке жарамсыз болды. Стравинский шекаралар жабылғанға дейін Устилугқа қысқа сапармен барып, жеке заттарын алып келді. 1915 жылдың маусым айында ол отбасымен бірге Кларенстен Женева көлінің жағасындағы Лозаннадан алты шақырым қашықтықта орналасқан Морж қаласына көшіп барды. Отбасы 1920 жылға дейін сол жерде (үш түрлі мекенжайда) өмір сүрді. 1915 жылдың желтоқсанында Стравинский Қызыл Крестке көмек көрсету мақсатында екі концертте дирижерлік дебют жасады. Соғыс және 1917 жылғы Ресей революциясы Стравинскийдің өз Отанына оралуын мүмкін етпеді. Стравинский 1910-шы жылдардың соңында қаржылық қиындыққа тап болды. Ресей (және оның мұрагері КСРО) Берн конвенциясына қосылмағандықтан және Бірінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан елдер қирағандықтан, Стравинскийдің шығармаларын орындау үшін авторлық құқықтар түспей қалды. Стравинский қаржылық көмек іздеп, швейцариялық меценат Вернер Рейнхартқа жүгінді, ол оған демеушілік жасауға және 1918 жылдың қыркүйегінде «Сақшының тарихының» алғашқы қойылымын қаржыландыруға келісті. Алғыс айтып, Стравинский осы шығарманы Рейнхартқа арнады және оған түпнұсқа қолжазбасын сыйлады. Рейнхарт 1919 жылы оның камералық музыкасының бірнеше концерттерін қаржыландырғанда Стравинскийге одан әрі көмектесті. Өзінің игілігіне алғыс айтып, Стравинский «Үш соло гобойге арналған пьесаларын» Рейнхартқа арнады, ол әуесқой гобойші болды. Стравинский «Ресей балетінің» 1920 жылдың 15 мамырындағы «Пульчинелла» премьерасына қатысу үшін Париске сапарлады, содан кейін Швейцарияға оралды.

Францияда өмір 1920-1939

1920 жылдың маусым айында Стравинский отбасымен Швейцариядан Францияға кетіп, Парижге тұрақты баспана іздеп келген кезде жазғы демалыс үшін алғаш рет Карантекте қоныстанды. Көп ұзамай олар Coco Chanel модельерінен хабар алып, өздерінің жеке үйін тапқанға дейін отбасын Париждегі сарайда тұруға шақырды. Стровинскийлер келісіп, қыркүйекте келді. Стравинский мен Шанель тез арада ғашық болды, бірақ қарым-қатынас қысқа болды және 1921 жылдың мамырында аяқталды. Ол 1920 жылдың желтоқсанында «Рус балеттері» балетінің «Жазғы салт» спектаклін қайта жаңғыртуға кепілдік беруге көмектесті. Бұл Диагилевке 300 000 франкқа тең деп мәлімделген анонимді сыйлықпен жасалды. 1920 жылы Стравинский француздық Плейел компаниясымен келісімшартқа қол қойды. Келісімнің бір бөлігі ретінде Стравинский өзінің композицияларының көпшілігін олардың Pleyela фортепианосы үшін жазды. Компания Стравинскийдің жұмыстарына механикалық авторлық сыйақыны жинауға көмектесті және оған ай сайынғы табыс берді. 1921 жылы оған Париждегі штаб-пәтерінде студиялық орын берілді, онда ол жұмыс істеді және достары мен таныстарын көңілдестірді. Пианиноның роликтері жаздырылмаған, бірақ оның орнына қолжазба фрагменттері мен Плейелдің роликтер бөлімінің музыкалық директоры Жак Ларманжаттың қолжазба жазбаларының комбинациясынан белгіленді. 1920 жылдары Стравинский Дуо Арт фортепианолық роллдерін Aeolian Company үшін Лондон мен Нью-Йоркте жазды. Стравинский Вера Судейкинмен 1921 жылы ақпанда Парижде кездесті, ол суретші және сахналық дизайнер Серж Судейкинге тұрмысқа шыққан кезде, олар 1922 жылдың көктемінде күйеуін тастап кетуге әкелген роман бастады. 1921 жылдың мамыр айында Стравинский отбасымен Испания шекарасына жақын орналасқан Англе қаласына көшіп келді. Олардың тұруы қысқа болды, өйткені күзге қарай олар жақын маңдағы Биаррицке қоныстанды және Стравинский Артур Рубинштейн үшін Петрушкадан үзінділердің фортепиано транскрипциясын «Trois mouvements de Petrouchka» аяқтады. Содан кейін Дягилев Чайковскийдің «Ұйқыдағы сұлу қыз» шығармасының қайта жаңғыруын оркестрлеуді сұрады. Сол кезден бастап 1939 жылы әйелі қайтыс болғанға дейін Стравинский екі түрлі өмір сүрді, уақытын Анжеледегі отбасымен және Париждегі Вера Судейкинмен және гастрольдермен бөлісті. Носенко күйеуінің жағдайын «кеңпейілдік, қасірет пен жанашырлықпен» көтерді. 1923 жылдың маусым айында Стравинскийдің «Les noces» балеті Парижде тұсаукесерін өткізді және оны «Балет Рус» орындады. Келесі айда ол АҚШ-тан анонимді меценаттың ақшасын ала бастады, ол анонимді қалуды талап етті және өзін тек «мадам» деп таныстырды. Олар оған үш жыл ішінде 6000 доллар жібереміз деп уәде берді, ал Стравинскийге 1000 доллар көлемінде алғашқы чек жіберді. Стравинскийдің кейінгі шәкірті Роберт Крафт меценаттың атақты дирижер Леопольд Стоковский екеніне сенді, онымен Стравинский жақында кездесті, және дирижер Стравинскийді АҚШ-қа саяхаттауға ұмтылды деп болжады. 1924 жылдың қыркүйегінде Стравинский Ниццада жаңа үй сатып алды. Бұл жерде композитор өзінің діни сенімдерін қайтадан бағалап, орыс діни қызметкері Николай атаның көмегімен христиандық сеніммен қайта байланысқан. Ол өзінің болашағын да ойлады және өзінің октавының премьерасын Серж Кусевичскийдің концерттерінің бірінде дирижер ретінде өз мансабын дамыту үшін пайдаланды. Куссевицкий Стравинскийден өзінің алдағы концерттерінің біріне жаңа шығарма жазуын сұрады; Стравинский фортепиано концертіне келісті. Концерт пианино мен үрмелі аспаптар үшін алғаш рет 1924 жылы мамыр айында Стровинскийдің сололық ролімен орындалды. Бұл шығарма табысты болды, әрі Стравинский келесі бес жыл бойы шығарманы орындау құқығына ие болды. Стравинский Каталонияға алты рет барған, ал 1924 жылы алғаш рет Гран-Театр-дель-Лисеуде Пау Касалс оркестрімен үш концерт өткізгеннен кейін: «Барселона мен үшін ұмытылмас болады. Маған ең ұнайтыны собор мен сарданалар еді». 1924 жылдың екінші жартысында Еуропалық турнеден кейін Стравинский 1925 жылдың басында екі айға созылған алғашқы АҚШ-тағы турнесін аяқтады. Ол Карнеги залында Стровинскийдің Стровинский бағдарламасын жүргізуімен ашылды. 1926 жылы Стравинский православие шіркеуіне қайтадан қосылды. 1927 жылдың мамыр айында Стравинскийдің «Эдип рексі» операсы Парижде премьераланды. Оның өндірісін қаржыландыруды негізінен Виннаретта Сингер, принцесса Эдмонд де Полиньяк, өз үйінде шығарманың жеке алдын ала көрінісі үшін 12000 франк төледі. Стравинский ақшаны Диагилевке қоғамдық өнер көрсетулерін қаржыландыруға берді. Премьера Théâtre Sarah Bernhardt-та теріс реакция алды, суретші Борис Григорьевтың пікірінше, бұл «Оттық құсқа» қарағанда жайлылығынан болды, бұл Стравинскийді ашуландырды, ол өзінің ерте балеттеріне қоғамның бейімділігіне ашуланып бастаған еді. 1927 жылдың жазында Стравинский Элизабет Спрагг Кулиджден, АҚШ-тан алғашқы тапсырысын алды. Музыкаға бай меценат Кулидж Конгресс кітапханасында өтетін фестиваль үшін отыз минуттық балеттік партитураны 1000 долларлық төлеммен сұрады. Стравинский келісіп, 1928 жылы премьера болған «Аполлонды» жазды. Дягилев 1929 жылы қайтыс болғаннан кейін Стравинский Еуропа бойынша гастрольдемеге жалғастырды, 6 желтоқсанда Salle Pleyel-де өзінің «Capriccio for Piano and Orchestra» премьерасын ойнады және содан кейін көптеген еуропалық қалаларда орындады. Стравинский 1930 жылдан 1933 жылға дейін гастрольдемеге шықты, сонымен қатар Бостон симфониялық оркестрінің тапсырысы бойынша «Үрмелі аспаптар симфониясын» және Сэмюэл Душкин үшін «D-дағы скрипка концертін» жазды. Соңғысын Душкинмен гастрольдегеннен кейін Стравинский өзінің кейбір шығармаларын скрипка мен фортепианоға транскрипциялауға шабыттанды, кейіннен Душкинмен «концерттерде» осы транскрипцияларды гастрольдеді. 1934 жылдың 30 мамырында Стровинскийлер француз азаматтығын алды. Кейінірек сол жылы олар Париждегі Rue du Faubourg Saint Honoré көшесіндегі үйге көшіп, бес жыл тұрды. Композитор өзінің азаматтығын пайдаланып, 1935 жылы «Chroniques de ma Vie» атты өзінің естеліктерін француз тілінде жариялады. Оның сол жылғы жалғыз шығармасы – өзі және ұлы Свиятослав үшін Плейел салған ерекше қос фортепиано үшін жазылған «Екі солист фортепианоға арналған концерт». Олар 1936 жылы Еуропа мен Оңтүстік Америка бойынша гастрольді аяқтады. 1937 жылдың сәуір айында ол Нью-Йорктегі Линкольн Кирстейннің балет компаниясы үшін Джордж Баланчиннің хореографиясымен «Jeu de cartes» үш бөлімді балетін басқарды. Еуропаға оралғаннан кейін Стравинский Парижді қалдырып, әйелі мен қыздары Людмила мен Милена туберкулезге шалдыққандықтан және санаторияда жатқандықтан Швейцария шекарасына жақын Аннемасқа көшіп келді. Людмила 1938 жылдың соңында қайтыс болды, ал 33 жылға созылған некесі 1939 жылдың наурыз айында аяқталды. Стравинский өзі бес ай Sancellemoz ауруханасында жатты, сол кезде анасы да қайтыс болды. Париждегі соңғы жылдары Стравинский АҚШ-тағы маңызды адамдармен кәсіби қарым-қатынас орнатты: ол Чикаго симфониялық оркестрі үшін өзінің «C-дегі симфониясы» жұмысын жалғастырып жатты және 1939–1940 жылдарғы Гарвард университетіндегі «Музыка туралы алты лекциядан» тұратын беделді Шарль Элиот Нортон лекцияларын беруге келісті.

АҚШ-тың алғашқы жылдары, 1939-1945

1939 жылдың 30 қыркүйегінде Нью-Йоркке келген Стравинский Гарвардтағы міндеттерін орындау үшін Кембриджге (Массачусетс штаты) бағытталды. АҚШ-тағы алғашқы екі айында Стравинский өнер тарихшысы Эдвард В. Форбстың үйінде, Джерри Лэндингте тұрды. Вера Судейкин 1940 жылдың қаңтар айында келді, ал жұбайлар 9 наурызда Бедфордта (Массачусетс штаты) үйленді. Біраз саяхаттағаннан кейін екеуі Беверли-Хиллзде (Калифорния) үйге көшіп барды. Стравинский Калифорнияның жылы климаты оның денсаулығына жақсы әсер етеді деп ойлады. Стравинский Франциядағы өмірге бейімделген еді, бірақ 58 жасында Америкаға көшу мүлдем басқаша мүмкіндік болды. Бір кезде ол Ресейден келген достары мен эмигранттар тобымен байланыста болды, бірақ ол бұл оның зияткерлік және кәсіби өмірін ұстап тұра алмағанын түсінді. Ол Лос-Анджелестің дамып келе жатқан мәдени өміріне тартылды, әсіресе Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, жазушылар, музыканттар, композиторлар мен дирижерлер осы аймаққа қоныстанғанда. Музыка сыншысы Бернард Холланд Стравинскийдің Беверли-Хиллзге келген британдық жазушыларды, мысалы, В. Х. Ауденді, Кристофер Ишервудты және кейін Дилан Томасты жақсы көретінін айтты: «Олар композитордың қатты ішімдіктерге деген құштарлығын бөлісті, әсіресе Алдус Хаксли, онымен Стравинский француз тілінде сөйлесетін». Стравинский мен Хакслидің батыс жағалауындағы авангард пен белгілі тұлғалар үшін сенбі күнгі түскі ас өткізу дәстүрі болды. 1940 жылы Стравинский C симфониясын аяқтады және сол жылы оның премьерасында Чикаго симфониялық оркестрін жетекшілік етті. Осы кезде Стравинский кино музыкасымен байланысын күшейтті; оның музыкасын алғаш рет пайдаланған ірі фильм – Уолт Диснейдің «Фантазия» (1940) анимациялық фильмі, онда Леопольд Стоковскийдің «Жазғы рәсімнің» бөліктері жер тарихы мен динозаврлар дәуірін бейнелейтін сегментке қайта өңделген. Орсон Уэллс Стравинскийді «Джейн Эйр» (1943) үшін музыка жазуға шақырды, бірақ келіссөздер сәтсіз аяқталды; фильмнің аң аулау көрінісінде қолданылған музыка Стравинскийдің оркестрлік шығармасы «Ода» (1943) -да пайда болды. «Бернадеттің әні» (1943) үшін де ұсыныстар қабылданбады; Стравинский шарттар продюсердің пайдасына тым көп деп санады. Фильмге жазған музыкасы кейін «Үш бөлімді симфония» деп аталды. Стравинскийдің «Жұлдызды тудың» әуеніне жасаған ерекше жетілігі 1944 жылдың 15 қаңтарында Бостон полициясымен жанжалға әкелді, және ол биліктің «ұлттық әнұранды толық немесе ішінара өңдеуге» 100 доллар айыппұл салуы мүмкін екені туралы ескертілді. Бірақ полиция қателесіпті. Заңда ұлттық әнұранды «би кезінде, шығу кезінде немесе кез келген түрдегі попурридің бөлігі ретінде» пайдалануға тыйым салынған, бірақ оқиға тез арада мифке айналды, онда Стравинский тұтқындалған, бірнеше түн қамауда ұсталған және полиция тізіміне суретке түсірілген деп айтылды. 1945 жылдың 28 желтоқсанында Стравинскийлер АҚШ азаматтығына қол жеткізді. Олардың демеушісі және куәгері актер Эдвард Г. Робинсон болды.

Соңғы ірі жұмыстар, 1945-1966

Сол күні Стравинский америкалық азамат болды, ол Boosey & Hawkes компаниясына өзінің бірнеше шығармаларының қайта жаратылуын басып шығаруға көмектесті және жаңадан алған американдық азаматтығын пайдаланып, материалға авторлық құқықтарды рәсімдеді, осылайша одан табыс табуға мүмкіндік алды. Бес жылдық келісімшарт 1947 жылдың қаңтарында аяқталып, қол қойылды, онда алғашқы екі жылға 10 000 доллар, ал қалған үш жылға 12 000 доллар кепілдік берілді. 1945 жылдың соңында Стравинский Еуропадан тапсырыс алды, ол Персефоннан бері бірінші рет болды, бұл тапсырыс Пауль Закердің Базель камералық оркестрінің 20 жылдығына арналған скрипкалық шығарма түрінде болды. "D" тоналындағы концерт 1947 жылы тұсаукесерге ие болды. 1946 жылдың қаңтарында Стравинский Нью-Йорктегі Карнеги залында өзінің үш бөлімді симфониясының премьерасын өткізді. Бұл АҚШ-тағы оның алғашқы премьерасы болды. 1947 жылы Стравинский Чикагодағы көрмедегі Уильям Хогарттың суреттер сериясынан шабыттандырылып, "The Rake's Progress" атты ағылшын тіліндегі операсын жазуға түрткі алды. Либретто авторы В.Х. Ауден және жазушы Честер Каллман болды. Опера 1951 жылы тұсаукесерге ие болды және Стравинскийдің неоклассикалық кезеңінің соңғы туындысы саналады. "The Rake's Progress" операсын жазып жатқанда, Стравинский Роберт Крафтпен танысты, оны Голливудтағы үйіне жеке көмекші ретінде шақырды. Крейфт көп ұзамай, "New York Herald Tribune" газетінде жазғандай, Стравинскийдің "ең жақын досы, сенімді серігі, жазушысы, өкілі және бірге дирижерлік еткен әріптесі" болды. Крафт композиторды сериялық музыканы және Екінші Вена мектебінің композиторларын зерттеуге ынталандырды, осылайша Стравинскийдің өліміне дейін созылған үшінші және соңғы ерекше музыкалық кезеңі басталды. 1953 жылы Стравинский Дилан Томас либреттосымен жаңа опера жасауға келісті, онда ядролық апаттан кейін Жер бетінде бір ер адам мен бір әйел қалғаннан кейін әлемнің қайта құрылуы туралы айтылды. Жобаның дамуы сол жылдың қарашасында Томас қайтыс болғаннан кейін күрт тоқтады. 1954 жылы Стравинский тенор, скрипкалық квартет және төрт тромбонге арналған "Дилан Томасқа арналған естелік" шығармасын аяқтады. Стравинский өзінің "Canticum Sacrum" кантатасын Венециядағы Халықаралық қазіргі заманғы музыка фестиваліне арнады, ол 1956 жылдың 13 қыркүйегінде тұсаукесерге ие болды. Бұл шығарма 1957 жылы Норддойчер Рундфункке "Threni" музыкалық орнатуын тапсыруға себеп болды, оны оркестр мен хор 1958 жылдың 23 қыркүйегінде орындады. 1959 жылы Крафт Стравинскиймен "35 сұраққа жауап" атты мақала үшін сұхбаттасты, онда Стравинский онымен байланысты бірқатар мифтерді түзетіп, көптеген әріптестерімен қарым-қатынасын талқылады. Кейіннен мақала кітапқа айналды, ал келесі төрт жылда Крафттың бастамасымен тағы үш кітап жарық көрді. 1961 жылы Стравинский мен Крафт Австралияға бара жатқанда Лондонға, Цюрихке және Каирге сапарлады, онда Стравинский мен Крафт Сидней мен Мельбурндағы барлық Стравинский концерттерін дирижерлік етті. Олар Жаңа Зеландия, Таити және Мексика арқылы Калифорнияға оралды. 1962 жылдың қаңтарында Вашингтон қаласындағы турнесі кезінде Стравинский өзінің 80 жылдығына орай президент Джон Кеннедимен бірге Ақ үйde кешкі асқа қатысты, онда ол "оның музыкасы бүкіл әлемде қаншалықты танылғаны үшін" арнайы медаль алды. 1962 жылдың қыркүйегінде Стравинский 1914 жылдан бері алғаш рет Ресейге оралды, Кеңес композиторлары одағының шақыруын қабылдап, Мәскеу мен Ленинградта алты қойылым өткізді. Үш апталық сапар барысында ол Кеңес Премьер-Министрі Никита Хрущевпен және бірнеше жетекші кеңес композиторларымен, соның ішінде Дмитрий Шостакович пен Арам Хачатурянмен кездесті. Стравинский 1962 жылдың желтоқсанына дейін Голливудтағы үйіне қайта оралмады, бұл саяхат сегіз айға созылды. Кеннедидің 1963 жылы қаза болғаннан кейін, Стравинский келесі жылы "J. F. K. үшін" деген шығармасын аяқтады. Екі минуттық шығарманы жазуға композитор екі күн жұмсады. 1964 жылдың басында ұзақ сапарлар Стравинскийдің денсаулығына әсер ете бастады. Полицитемиясы нашарлап, достары оның қозғалыс пен сөйлеуінің баяулап кеткенін байқады. 1965 жылы Стравинский Дэвид Оппенхайммен CBS телеарнасы үшін өзі туралы деректі фильм түсіруге келісті. Бұл фильмде композитордың үйінде және сол жылы гастрольдерде түсірілген кадрлар болды, оған өндіріс үшін 10 000 доллар төленді. Деректі фильмде Стравинскийдің "Көктем құрбанының" көп бөлігін жазған "Les Tilleuls" үйіне сапары көрсетілді. Түсіру тобы Стравинскийдің туған жері Устилугқа оралуына рұқсат беруді кеңес билігінен сұрады, бірақ өтініш қабылданбады. 1966 жылы Стравинский өзінің соңғы маңызды шығармасын, "Requiem Canticles" аяқтады. Оның соңғы композициялық әрекеті, "Сонатаға екі эскиз" пианино фрагменттерінен тұратын қолжазба түрінде сақталды. Эскиздер 2021 жылы Boosey & Hawkes компаниясымен басылып шығарылды.

Соңғы жылдары және өлімі, 1967-1971

1967 жылғы наурыз айында Стравинский Сиэтл операсымен бірге «Солдат тарихы» операсын дирижерлік етті. Осы кезде Стравинскийдің әдеттегі гонорары 10 000 долларға жетті. Бірақ, бір сыншы айтқандай, Стравинскийдің дирижерлігі «дұрыс емес» және «түсініксіз» болған соң, Крафт Стравинскийдің ұшу қажеттігі бар барлық концерттерін тоқтатты. 1967 жылғы мамыр айында Торонтодағы Масси-холлда өткен концерттен басқасының бәрі тоқтатылды, онда ол Торонто симфониялық оркестрімен салыстырмалы түрде физикалық күш қажет етпейтін «Пулчинелла» сюитасын дирижерлік етті. Ол бұл соңғы дирижерлік екенін білмеді. Сахна артында Стравинский Крафтқа инсульт болғанын айтты. 1967 жылғы тамызда Стравинский асқазан жарасы мен тромбоз салдарынан қан кетуінен ауруханаға түсті. 1968 жылы Стравинский АҚШ бойынша гастрольдік сапарларын жалғастыруға жететіндей күш жинады, ал Крафт көптеген концерттерде дирижерлік міндетін атқарды. 1968 жылғы мамырда Стравинский Хьюго Вольфтың екі әнін кішкентай оркестр үшін фортепианоға бейімдеді. Қазан айында Стравинскийлер мен Крафт Стравинскийдің отбасымен іскерлік мәселелерді шешу үшін Цюрихке сапарлады. Олар Голливудтан шаршағандықтан Швейцарияға көшуді ойлады, бірақ содан бас тарды және АҚШ-қа оралды. 1969 жылғы қазанда, Калифорнияда үш онжылдықтан кейін және дәрігерлер Стравинскийдің денсаулығына байланысты шетелге сапарлауға тыйым салғаннан кейін, Стравинскийлер Нью-Йорктегі Эссекс Хауста үш бөлмелі сәнді пәтерді екі жылға жалға алды. Крафт олармен бірге көшіп келді, әуелде ауру композиторға күтім жасау үшін мансабын тоқтатты. Стравинскийдің соңғы жобаларының бірі Бахтың «Жақсы темперленген клавир» шығармасынан екі прелюдияны оркестрге бейімдеу болды, бірақ ол аяқталған жоқ. 1970 жылғы маусымда ол Женева көлінің жанындағы Эвиан-ле-Бэйнге барып, үлкен ұлы Федор және қызы Ксениямен қайта кездесті. 1971 жылғы 18 наурызда Стравинский өкпе ісінуінен Ленокс-Хилл ауруханасына түсті, онда он күн жатты. 29 наурызда ол 920 Fifth Avenue мекенжайындағы жаңадан жабдықталған пәтерге көшті, бұл 1939 жылы Парижде тұрғаннан бергі алғашқы қалалық пәтері болды. Біраз уақыт жақсы сезінгеннен кейін, 4 сәуірде ісіну қайтадан пайда болды және Вера Стравинский пәтерге медициналық жабдық орнатуды талап етті. Стравинский көп ұзамай тамақ ішу мен су ішуді тоқтатты және 6 сәуірде таңғы сағат 5:20-де 88 жасында қайтыс болды. Өлім куәлігінде өлімінің себебі жүрек жеткіліксіздігі деп көрсетілген. Үш күннен кейін Франк Э. Кэмпбеллдің жерлеу бюросында жобалау рәсімі өтті. Оның өсиетіне сәйкес, ол Венециядағы Сан-Микеле қорымындағы орыс бұрышына, Сергей Дягилевтің қабірінен бірнеше метр қашықтықта жерленді, оған қызметтен кейін гондоламен жеткізілді. Қызмет кезінде оның «Реквием әндері» және Андреа Габриелидің орган музыкасы орындалды.

Музыка

Стравинскийдің студенттік жұмыстарының көп бөлігі оның ұстазы Римский-Корсаковтың тапсырмалары бойынша жазылған, және оған негізінен Римский-Корсаков пен басқа орыс композиторларының ықпалы тиді. Стравинскийдің алғашқы үш балеті – "Көңілді от құсы", "Петрушка" және "Көктем құрбаны" – оның халықаралық даңққа ие болуының бастамасы және Санкт-Петербургтың консервативтік өмірінен алшақтауы болды. Стравинскийдің музыкасы көбінесе үш композициялық кезеңге бөлінеді: орыс кезеңі (1913–1920), онда орыс халық мұрасы мен стиліне зор ықпал тиді; неоклассикалық кезеңі (1920–1951), онда Стравинский классикалық дәуірдің техникалары мен тақырыптарына қайта оралды; және сериялық кезеңі (1954–1968), онда Стравинский екінші Вена мектебінің композиторлары ұсынған сериялық композиция техникаларын қолданды.

Студенттік жұмыстар, 18981907

Дягилевпен кездеспей тұрған кезеңін Стравинский Римский-Корсаков пен оның серіктестерінен тәлім алып өткізді. 1902 жылдың тамызында Стравинский Римский-Корсаковпен кездеспей тұрып, тек үш туындысы ғана сақталған: "Тарантелла" (1898), G минорындағы Scherzo (1902) және "Дауылды бұлт". Алғашқы екеуі фортепианоға, ал соңғысы дауыс пен фортепианоға арналған шығармалар. Стравинскийдің Римский-Корсаковтан алған алғашқы тапсырмасы – F минорындағы төрт бөлімді фортепианолық соната, ол оның алғаш рет көпшілік алдында орындалған туындысы болды. Римский-Корсаков жиі Стравинскийге түрлі шығармаларды оркестрлеуді тапсырып, осылайша оған туындылардың формасы мен құрылымын талдауға мүмкіндік берді. Римский-Корсаковтың үйінде өткен жиындарда Стравинскийдің студенттік композицияларының бірнешеуі орындалды: олардың ішінде багателдер, "chanson comique" және кантата бар. Бұл шығармалар классикалық музыкалық техникаларды қолдануды көрсетіп, кейіннен Стравинскийдің неоклассикалық кезеңін анықтады. Стивен Уолш Стравинскийдің музыкалық мансабындағы осы кезеңді Римский-Корсаков пен оның музыкасының "циникалық консерватизмінен" туындаған "эстетикалық шектеулі" деп сипаттады. Римский-Корсаков E-flat-тағы симфонияның (1907) Глазунов стиліне тым көп ұқсас болғанын, ал "Фаун мен Шопан қызы" (1907) туындысындағы модернистік ықпалды ұнатпады.

Бірінші үш балет, 1910-1913

Шерзо фантастик пен Фей д'Артификстің премьерасынан кейін Диагилевтің назары ауған соң, ол Стравинскийге Шопеннің Ля бемоль мажордағы Ноктюрні мен Ми бемоль мажордағы Гранде вальс бриллиант әуендерін жаңа балет, «Сильфидтер» үшін оркестрлеуді тапсырды, содан кейін бірнеше айдан соң Стравинскийдің алғашқы балеті – «От құсы» да тапсырылды. «От құсы» операсында Римский-Корсаковтың «Алтын әтеш» операсында қолданған лейтмотив пен гармонияның қосындысы ретінде Стравинский «лейт гармония» деп атаған гармониялық құрылымды пайдаланды. «Лейт гармониясы» басты кейіпкер, От құсы мен қарсыласы, Өлімсіз Кощейді қарама-қарсы қою үшін қолданылды, От құсы толық тондық фразалармен, ал Кощей октатоникалық музыкамен байланысты болды. Стравинский кейін «От құсын» «Римскийге қарсы бүлік» күйінде жазғанын және «понтичелло, кол леньо, флаутандо, глиссандо және тілді қоздыру эффектілерімен оны басып өтуге тырысқанын» жазды. Стравинскийдің «Петрушка» балеті – оның екінші балеті, осы балет оның музыкалық сипатын анықтады. Бастапқыда фортепиано мен оркестр үшін концерттік пьеса ретінде жоспарланған, бірақ Дягилев Стравинскийді 1911 жылғы маусымға арналған балет ретінде жазуға көндірді. Ресейдің ықпалы бірнеше орыс халық әуендерін, сондай-ақ австриялық композитор Йозеф Ланнердің екі вальсі мен француз музыкалық залының әуенінен («La Jambe en bois» немесе «Ақсақ аяқ») көрінеді. Стравинский Римский-Корсаковтың «Қар қызы» операсынан халық әуенін де пайдаланды, бұл оның Стравинскийдің музыкасына әсерін көрсетті. Стравинскийдің үшінші балеті – «Көктем құрбаны» премьерадағы авангардтық сипатымен сенсация тудырды. Стравинский «От құсы» мен «Петрушка» шығармаларында политонализмді тәжірибелеуді бастады, бірақ «Көктем құрбаны» үшін ол оны «логикалық соңына дейін жеткізді», - деп сипаттады Эрик Уолтер Уайт. Сонымен қатар, музыканың күрделі метрі қарама-қайшы уақыт өлшемдерін және ерекше акценттерді біріктіретін фразалардан тұрады, мысалы «Құрбандық бидегі» «тіке қисық сызықтар». Политонализм мен ерекше ырғақтар екінші эпизодты «Көктемнің белгілері» ашатын аккордтарда естіледі, олар бір тең емес ырғақта жазылған Ми доминантты 7-сінен және Фа мажорлық триадасынан тұрады, Стравинский акценттерді көлбей жылдырып, асимметрияны жасайды. «Көктем құрбаны» ХХ ғасырдың ең танымал және ықпалды шығармаларының бірі болып табылады; музыка зерттеушісі Дональд Джей Гроут оны «музыкалық тілдің элементтерін ешқашан бұрынғыдай біріктіре алмайтындай етіп шашыратып жіберген жарылыс әсері» деп сипаттады.

Ресей кезеңі, 1913-1920 жылдар

Музыкатанушы Джереми Ноблдың айтуынша, Стравинскийдің "орыс халық материалдарына жасаған терең зерттеулері" 1914 жылдан 1920 жылға дейінгі Швейцариядағы уақытында жүрді. Композитор Бела Барток Стравинскийдің орыс кезеңінің 1913 жылы "Көктем құрбаны" шығармасымен басталғанын айтты, себебі шығармаларда орыс халық әндері, тақырыптары мен әдістері қолданылған. Екі және үш өлшемді такт қолдану, әсіресе Стравинскийдің орыс кезеңіндегі музыкасында жиі кездесетін; импульс тұрақты болғанымен, уақыт белгісі үнемі ауысып, акценттерді өзгертетін. Стравинский алғашқы үш балетіндегіден гөрі аз халық әуендерін қолданды, бірақ оның шығармалары орыс стилінде болды. Стравинский халық поэзиясын жиі пайдаланды; оның келесі операсы "Les noces" Петр Киреевскийдің орыс халық поэзиясы жинағынан алынған мәтіндерге негізделген, ал опера-балеті "Ренард" Александр Афанасьев жинаған халық ертегісіне негізделген. Стравинскийдің орыс кезеңіндегі көптеген шығармаларында жануарлар кейіпкерлері мен тақырыптары бейнеленген, бұл оның төрт баласымен бірге оқыған үйлесімді өлеңдерге байланысты болуы мүмкін. Стравинский ерекше театрлық стильдерді де қолданды. "Les noces" балет пен кантатаны біріктірді, бұл қойылым партитурада "Орыс хореографиялық сахналары" деп сипатталған. "Ренардта" дауыстар оркестрде орналастырылды, себебі олар сахнадағы оқиғаға сүйемелдеу үшін арналған. "Сақшының тарихы" 1918 жылы швейцариялық жазушы Чарльз Ф. Рамузбен бірлесіп, бишілер, баяндаушы және септет үшін "ерекше музыкалық театр туындысы" ретінде жазылды. Бұл шығарма орыс халық аңыздарын сол кездегі танго, вальс, рэг және хорал сияқты музыкалық құрылымдармен үйлестірді. Уолш айтуынша, Стравинскийдің музыкасына әрқашан оның орыс тамыры әсер еткен, және олардың кейінгі шығармаларында қолданылуы азайғанына қарамастан, ол үздіксіз музыкалық жаңаруды сақтап келді.

Неоклассикалық кезең, 1920-1951

Италияның Неаполь қаласында Стравинский «Pulcinella» кейіпкерінің «үлкен, мас еркек» бейнесінде сомдалған commedia dell'arte спектаклін көрді, ол кейіннен оның «Pulcinella» балетінің тақырыбына айналды. 1919 жылы ресми түрде басталган «Pulcinella» балетін Дягилев Джованни Баттиста Перголези, Доменико Галло және олардың музыкасы Перголези есімімен жарияланған басқа композиторлардың музыкасына негізделген балет идеясын ұсынғаннан кейін тапсырыс берді. Кейінгі барокко дәуірінің композиторының гармониялық және ритмикалық жүйелеріне негізделген шығарманы жазу Стравинскийдің 18 ғасыр музыкасына бет бұруының бастамасы болды, бұл «оған 30 жылға жуық өнімді қызмет етті». Уайт пен Джереми Нобл Стравинскийдің неоклассикалық кезеңі 1920 жылы «Желді аспаптарға арналған симфониялармен» басталды деп санайды, бірақ Барток бұл кезең «іс жүзінде «Желді аспаптарға арналған октавасымен» басталады, содан кейін оның фортепианоға арналған концерті» деп мәлімдейді. Осы кезеңде Стравинский классикалық музыка дәуірінің техникаларын және тақырыптарын пайдаланды. Грек мифологиясы Стравинскийдің неоклассикалық туындыларында жиі кездесетін тақырып болды. Оның грек мифологиясына негізделген алғашқы туындысы – 1927 жылғы «Аполлон музагет» балеті, онда Музалардың жетекшісі және өнер құдайы Аполлон басты рөлде бейнеленген. Стравинский грек мифологиясының тақырыптарын «Эдип патша» (1927), «Персефона» (1935) және «Орфей» (1947) сияқты келесі шығармаларында қолданды. Тарускин «Эдип патша» «Стравинскийдің неоклассикалық стилінің ең шектен шыққан көрінісі» екенін және «көптен бері ескірген» музыкалық техникалар «әдейі мазасыздықпен» үйлесетінін жазады. Сонымен қатар, Стравинский осы кезеңде ескі музыкалық құрылымдар мен техникаларға қайта оралып, оларды жаңартуға тырысты. Оның 1923 жылғы «Октавасы» сонаталық форманы қолданады, стандартты тақырыптардың ретін және әртүрлі бөлімдердегі дәстүрлі тональдық қатынастарды ескермей, оны жаңартады. Барокко дәуірінде кеңінен қолданылған музыкалық контрапункт идеясы хорлық «Забурлар симфониясы» бойына енгізілді. Стравинскийдің неоклассикалық кезеңі 1951 жылы «Рейк прогресі» операсымен аяқталды. Тарускин операны «неоклассицизмнің өзегі және мәні» деп сипаттайды. Ол операның грек мифологиясына және «Дон Джованни» мен «Кармен» сияқты басқа операларға көптеген сілтемелер енгізгенін, бірақ әлі де «ертегінің ерекше құрылымын» сақтайтынын атап көрсетеді. Стравинский музыканы жазу кезінде Моцарттың операларынан шабыттанды, бірақ басқа ғалымдар да Гендель, Глюк, Бетховен, Шуберт, Вебер, Россини, Доницетти және Вердидің ықпалын көрсетеді. «Рейк прогресі» опера репертуарында маңызды туындыға айналды, ол «Пуччинидің өлімінен кейін жазылған кез келген операдан көбірек қойылады».

1954-1968 жылдардағы ретті кезең

1950 жылдары Стравинский сериялық композициялық техникаларды, атап айтсақ, Арнольд Шенберг алғаш рет жасаған он екі тондық техниканы қолдана бастады. Нобл бұл кезеңді «Стравинскийдің музыкалық лексикасындағы ең терең өзгеріс» деп жазады, бұл ішінара Роберт Крафтпен кездескеннен кейін Стравинскийдің Екінші Вена мектебінің музыкасына деген жаңа қызығушылығымен байланысты. Стравинский он екі тондық емес сериялық техникаларды алғаш рет вокалдық және камералық шығармаларында, мысалы, «Кантата» (1952), «Септет» (1953) және «Шекспирден үш ән» (1953) шығармаларында сынап көрді. Оның мұндай техникаларға толық негізделген алғашқы композициясы – «Дилан Томасқа арналған естелік» (1954) болды. «Агон» (1954–57) – он екі тондық серияны қамтитын оның алғашқы туындысы, ал «Canticum Sacrum» (1956) шығармасының екінші бөлімі – тональді қатарға толыққандай негізделген бөлімді қамтитын алғашқы шығарма. «Агонның» ерекше тональді құрылымы Стравинскийдің сериялық музыкасы үшін маңызды болды; шығарма диатоникалықпен басталады, ортасында толық 12 тондық сериализмге қарай өтеді және соңында диатоникаға оралады. Стравинский «Canticum Sacrum», «Threni» (1958), «A Sermon, a Narrative and a Prayer» (1961) және «The Flood» (1962) сияқты шығармаларында қасиетті тақырыптарға қайта оралды. Стравинский өз сериялық шығармаларында бұрынғы шығармаларының бірқатар идеяларын пайдаланды; мысалы, «Солқын» шығармасындағы Құдай дауысы гомофониядағы екі бас дауысы бұрын «Les noces» шығармасында қолданылған. Стравинскийдің соңғы шығармасы – «Реквием әндері» (1966) –да төрт бөлімді тональді қатарлардың күрделі жиынтығы қолданылып, Стравинскийдің сериалдық музыкасының эволюциясы көрсетілген. Нобл «Реквием әндерін» «60 жылдан астам уақыт бойы дамыған және жетілдірілген литургиялық мәтіннің және оны музыкалық тұрғыдан берудің өзінің тәсілдерінің бірі» деп сипаттаған. Бұл кезеңде басқа композиторлардың ықпалын байқауға болады. Стравинскийге Шенбергтің үлкен әсері болды, ғана емес он екі тондық техниканы қолдануда, сонымен қатар «Септеттің» ерекше «шенбергтік» аспаптануында және Шенбергтің «Клангфарбенмелодиясының» Стравинскийдің «Вариацияларындағы» интерпретациясында да көрінеді. Стравинский Бенджамин Бриттеннің шығармаларындағы бірқатар тақырыптарды да пайдаланды, «Темалар мен қорытындылар» еңбегінде «Мен мырза Бриттенмен көптеген тақырыптар мен сюжеттерді бөлістім» деп мәлімдеді. Сонымен қатар, Стравинский Антон Веберннің шығармаларымен жақсы таныс болды, өйткені ол Стравинскийді сериализмді композицияның мүмкін түрі деп қарастыруға шабыттандырған тұлғалардың бірі болды.

Әдебиет

Стравинский әдебиетке деген талғамы кең болды және ол жаңалықтарды іздеуге деген үздіксіз құштарлығын көрсетті. Оның шығармаларына арналған мәтіндер мен әдеби көздер орыс халық ертегілеріне деген қызығушылықтан бастау алды. 1914 жылы Швейцарияға көшкеннен кейін Стравинский көптеген жинақтардан халық аңыздарын жинауға кірісті, олар кейін "Les noces", "Renard", "Pribaoutki" және түрлі әндер сияқты туындыларында қолданылды. Стравинскийдің көптеген шығармалары, оның ішінде "От құсы", "Renard" және "Солдат тарихы" Александр Афанасьевтің танымал "Орыс халық ертегілері" жинағынан шабыт алды. Халық музыкасы жинақтары Стравинскийдің музыкасына әсер етті; "Көктемнің құрбаны" ("The Rite of Spring") атты шығармасындағы көптеген мелодиялар литвалық халық әндерінің антологиясында табылды. Латын литургиясына деген қызығушылық 1926 жылы Стравинский шіркеуге қайта оралғаннан кейін көп ұзамай басталды, ол 1926 жылы "Pater Noster" атты алғашқы діни туындысын жазды, ол Ескі шіркеу славян тілінде жазылған. Кейіннен ол оркестр мен қос хорға арналған "Псалтирлер симфониясында" латын Вульгатасынан үш псалмды пайдаланды. Композитордың неоклассикалық және сериалдық кезеңдеріндегі көптеген шығармалары литургиялық мәтіндерді пайдаланды немесе оларға негізделген. Стравинский өмірі бойында көптеген авторлармен жұмыс істеді. Ол 1918 жылы "L'Histoire du soldat" шығармасы бойынша швейцариялық жазушы Чарльз Ф. Рамузбен алғаш рет жұмыс істеді, ол мәтінді жазып, идеяны қалыптастыруға көмектесті. 1933 жылы Ида Рубинштейн Стравинскийге Андре Жидтің өлеңін музыкаға қоюды тапсырды, ол кейін "Персефония" мелодрамасына айналды. Бастапқыда екеуі жақсы қарым-қатынаста болды, бірақ мәтінге қатысты келіспеушіліктер Жидтің жобадан бас тартуына әкелді. "Рейктің ілгерілеуі" ("The Rake's Progress") тарихын алғаш рет Стравинский мен В. Х. Ауден ойлап тапты, соңғысы либреттоны Честер Каллманмен бірге жазды. Стравинский көптеген басқа авторлармен де достық қарым-қатынас орнатты, оның ішінде Т. С. Элиот, Алдус Хаксли, Кристофер Ишервуд және Дилан Томас, соңғысымен 1953 жылы опера бойынша жұмыс бастады, бірақ Томас қайтыс болғандықтан тоқтатылды.

Көркемдік

Стравинский өз заманының ең белгілі суретшілерімен жұмыс істеді, олардың көпшілігімен ол «От құсы» премьерасынан кейін танысты. Диагилев композиторға зор көркемдік әсер етіп, оны сахна үшін шығармалар жазумен таныстырды және алғашқы үш балеті арқылы оған халықаралық даңқ әкелді. «Ресей балеті» және Диагилев арқылы Стравинский Васлав Нижинский, Леонид Массин, Александр Бенуа, Мишель Фокин және Леон Бакст сияқты тұлғалармен бірлесе жұмыс істеді. Композитордың өнерге деген қызығушылығы оны Пикассомен жақын қарым-қатынас орнатуға жетеледі, олар 1917 жылы кездесті. 1917 жылдан 1920 жылға дейін екеуі көркемдік диалог жүргізіп, бір-біріне жақындықтың белгісі ретінде кішкентай көлемдегі өнер туындыларын алмастырды, соның ішінде Пикассоның Стравинскийдің әйгілі портреті және Стравинскийдің кларнет музыкасының қысқа эскизі болды. Бұл алмасу Ragtime және Pulcinella шығармаларындағы бірлескен жұмыстың қалай жүзеге асырылатынын анықтау үшін маңызды болды.

Мұра

Стравинскийді XX ғасырдың ең ұлы композиторларының бірі деп есептейді. 1998 жылы Time журналы оны ғасырдың ең ықпалды 100 адамының бірі деп атады. Стравинский композиторлық шеберлігімен ғана емес, сонымен қатар пианист және дирижер ретінде де танылды. 1998 жылы Филип Гласс былай деп жазды: «Ол өзінің әрбір музыкалық ниетін толыққанды жеткізетін энергия мен шабытпен дирижерлік етті. Міне, музыкалық революционер – Стравинский, оның өзінің дамуы ешқашан тоқтаған жоқ. Оның туындылары замандастарының, тіпті бүгінгі композиторлардың барлығына әсер етті, кейбіреулерін түбегейлі өзгертті». Стравинскийдің мансабында, әсіресе кейінгі шығармаларына қатысты, көптеген қарсыластары болды. 1935 жылы американдық композитор Марк Блицштейн Стравинскийді Джакопо Перимен және К.П.Э. Бахпен салыстырып, «Стравинскийдің ұлылығын жоққа шығаруға болмайды, бірақ ол одан да ұлы емес» деді. 1934 жылы композитор Констант Ламберт «Солдат тарихы» сияқты шығармаларды «көңілсіз абстракция» деп сипаттады. «Солдат тарихындағы» мелодиялық фрагменттер өздерінің жеке мағынасынан айырылған, олар тек үш, бес және жеті топтарына бөлінетін ноталар тізбегі, математикалық үлгілерге сәйкес келеді. Керісінше, Эрик Сати әртістің «ұлылығын» басқа әртістермен салыстырудың дұрыс емес екенін, әрбір музыкалық шығарма өз қасиеттерімен бағалануы керек екенін айтты. Стравинскийдің Ресейдегі және КСРО-дағы беделі әртүрлі болды. Оның музыкасын орындау 1933 жылдан 1962 жылға дейін, Хрущев оны КСРО-ға ресми сапармен шақырған жылға дейін тыйым салынды. 1972 жылы Кеңес Одағының Мәдениет министрі Екатерина Фурцеваның жарлығымен кеңестік музыканттар Стравинскийдің музыкасын «зерттеуге және құрметтеуге» міндеттелді, оған деген жағымсыз көзқарас қылмыстық жазаға әкелуі мүмкін еді. Уайт композитордың алғашқы үш балетіне берілген назардың кейінгі туындыларының маңыздылығын азайтып бағалағанын, ал «Les noces», «Симфония псалмов» және «Персефона» сияқты шығармалар «оның өнертабысының шыңы болып табылады және ХХ ғасырдың музыкалық қазынасына құнды үлес қосады» деп жазады. Дирижер Майкл Тилсон Томас 2013 жылы NPR сұхбатында: «Стравинский сөздерге, географияға, күнделікті өмірінде кездесетін нәрселерге еңбегін аямайды, ол ешқашан тоқталмайды, үнемі алға жылжуға ұмтылады» деді. Георг Предотаның Interlude журналында жариялаған мақаласында Стравинскийдің көптеген стильдері туралы: «Ол бүкіл ғасырдың бейнесін көрсете алады, өйткені оның шығармалары ғасырдың барлық маңызды тенденцияларына тиесілі» делінген. Стравинский ерекше ритмді қолдануымен, әсіресе «Жазғы салт» шығармасында танымал болды. Гласс айтқандай, «ритмдік шекараларды кеңейту идеясы музыканың ырғақтық құрылымын еркін және спонтанды етуге әкелді». Гласс сондай-ақ Стравинскийдің «алғашқы, ерекше ырғақты күшін» атап өтті. Эндрю Браун: «Стравинский ырғақты өнер деңгейіне көтерген, мүмкін, жалғыз композитор» деп жазды. Мансабы бойы Стравинский оркестрлік, аспаптық және вокалдық ансамбльдердің алуан түрлі комбинацияларын пайдаланды, жеке-жеке аспаптардан – мысалы, 1918 жылғы үш соло скрипкаға арналған шығармасынан немесе 1944 жылғы соло виолаға арналған элегиясынан бастап, «Жазғы салт» (1913) шығармасының алып оркестріне дейін. Копланд оны «XX ғасырдың ең маңызды оркестрлік жетістігі» деп сипаттады. Стравинский көптеген композиторлар мен музыканттарға әсер етті. Джордж Бенджамин The Guardian газетінде: «1913 жылдан бері Варэзден Булезге, Бартоктан Лигетиге дейін композиторлардың әр буыны [Жазғы салт] шығарған қиындықтарға қарсы тұруға шақырылды» деп жазды, ал Уолш: «Жас композиторлар үшін оның туындылары шабыт пен әдіс көзі болып табылады» деді. Стравинскийдің ырғағы мен жандылығы Аарон Копланд пен Пьер Булезге зор әсер етті, соңғысы Стравинскиймен «Трени» фильмінде жұмыс істеді. Стравинскийдің фольклор мен модернизмді үйлестіруі Бела Бартоктың шығармалары мен стиліне де ықпал етті. Стравинский Эллиотт Картер, Харрисон Биртвистл және Джон Тавенер сияқты композиторларға да әсер етті. Оның шәкірттерінің арасында Роберт Крафт, Роберт Страсбург және Уоррен Зевон бар.

Құрметтер

Стравинский 1954 жылы Корольдік филармониялық қоғамның алтын медалін, 1959 жылы Леони Соннинг музыкалық сыйлығын және 1963 жылы Вихури Сибелиус сыйлығын алды. 1966 жылғы 25 шілдеде оған Португалияның Әскери ордені – Қылыштың Әйірбасының Әулие Джеймс ордені табысталды. 1977 жылы "Көктем құрбаны" ("The Rite of Spring") фильмінен алынған "Sacrificial Dance" әні Voyager Golden Record-қа әлемдік көптеген туындылармен бірге енгізілді. 1982 жылы композитор АҚШ пошта қызметінің "Ұлы американдықтар" маркалар сериясының бөлігі ретінде 2 центтік маркада бейнеленді. Ол 1960 жылы Голливудтың Даңқ аллеясында жұлдызға ие болды және 2004 жылы қайтыс болғаннан кейін Ұлттық би мұражайы мен Даңқ залына енгізілді. Клод Дебюссидің "En blanc et noir", Морис Равельдің "Trois poèmes de Mallarmé" және Флорент Шмиттің "La tragédie de Salomé" шығармаларының қайта жаңартылған нұсқасы сияқты бірқатар маңызды туындылар Стравинскийге арналды. Композитор бес Грэмми сыйлығына және барлығы он бір номинацияға ие болды. Оның туындыларының үш жазбасы 1993, 1999 және 2000 жылдары Грэмми Даңқ залына енгізілді, ал 1987 жылы ол өмір бойы жеткен жетістіктері үшін Грэмми сыйлығымен марапатталды.

Жазбалар

Стравинский музыкасын орындау туралы ойларын сақтау үшін жазбаларды тиімді және пайдалы құрал деп санады. Өзінің музыкасын дирижерлік еткенде, ол негізінен Columbia Records үшін жаздырды, 1928 жылы "Күс әні" (The Firebird) сюитасының орындалуымен бастап, 1967 жылы сол балеттен 1945 жылғы сюитамен аяқтады. 1940 жылдардың соңында ол Лос-Анджелестегі Republic Studios студиясында RCA Victor үшін бірнеше жазба жасады. Оның көптеген жазбалары студиялық музыканттармен жасалса да, Чикаго симфониялық оркестрі, Кливленд оркестрі, CBC симфониялық оркестрі, Нью-Йорк филармониясы, Корольдік филармониялық оркестрі және Бавария радиосының симфониялық оркестрімен де жұмыс істеді. Өмірі бойы Стравинский бірнеше телешоуда пайда болды, соның ішінде 1962 жылы CBS телеарнасында "Су тасқыны" (The Flood) операсының әлемдік премьерасы. Ол қатысса да, нақты орындауды Крэфт дирижерлік етті. Композитордың көптеген фильмдері мен бейнежазбалары сақталған, соның ішінде 1966 жылы жүлде алған Канада Ұлттық кино кеңесінің Роман Кройтор мен Вольф Кениг режиссерлік еткен "Стравинский" деректі фильмінде ол CBC симфониялық оркестрімен "Зәбірлер симфониясының" (Symphony of Psalms) жазбасын жүргізеді.

Жазбалар

Стравинский өзінің мансабында әрқашан (кейде авторлығы көрсетілмеген) серіктесінің көмегімен көптеген кітаптар жариялады. 1936 жылы Уолтер Нувельдің көмегімен жазылған «Менің өмірімнің хроникасы» атты автобиографиясында Стравинский өзінің «музыканың өзінің мәні бойынша, ешқандай нәрсені білдіруге мүлдем бейшара» екені туралы белгілі мәлімдемесін жариялады. Алексис Роланд Мануэль және Пьер Сувтчинскиймен бірге ол 1939–40 жылдары Гарвард университетінде Чарльз Элиот Нортон оқылымдарының француз тіліндегі нұсқасын жазды, ол 1942 жылы «Музыкалық поэтика» деген атпен жинақталып, 1947 жылы «Музыка поэтикасы» деп аударылды. 1959 жылы композитор мен Крафт арасындағы бірнеше сұхбаттар «Игорь Стравинскийпен әңгімелер» деген атпен жарияланды, одан кейін келесі он жылда тағы бес том жарық көрді. Стравинскийдің жазбалары мен сұхбаттарының жинағы «Музыка туралы сырлар» деген атпен шықты. Кітаптар мен мақалалар Эрик Уолтер Уайттың «Стравинский: Композитор және оның туындылары» және Стивен Уолштың «Оксфорд Музыка Онлайн» сайтындағы Стравинский туралы мақаласының Е қосымшасынан алынған.