Кіріспе

Ресей композиторы, пианист және дирижер (1873–1943)

Сергей Васильевич Рахманинов (1 сәуір 1873 [ескі стиль бойынша 20 наурыз 1873] – 28 наурыз 1943) – ресейлік композитор, виртуоз пианист және дирижер. Рахманинов өз заманының ең көрнекті пианистерінің бірі және композитор ретінде орыс классикалық музыкасындағы романтизмнің соңғы ұлы өкілдерінің бірі саналады. Чайковский, Римский-Корсаков және басқа орыс композиторларының ертедегі ықпалы оның әуендік, экспрессивті, тығыз контрапункттік текстуралармен және бай оркестрлік бояулармен ерекшеленетін жеке стильін қалыптастырды. Рахманиновтың шығармашылығында фортепиано басты орын алады, ол орындаушылық шеберлігін аспаптың көркемдік және техникалық мүмкіндіктерін толыққанды зерттеу үшін пайдаланды. Музыкалық отбасында дүниеге келген Рахманинов төрт жасында фортепиано ойнауды бастады. Ол Мәскеу консерваториясында фортепиано және композицияны оқыды, 1892 жылы бітірді, оған дейін бірнеше шығарма жазып үлгерген еді. 1897 жылы оның 1-ші симфониясының сәтсіз премьерасынан кейін Рахманинов төрт жылдық депрессияға түсті және жақсы қабылданатын 2-ші фортепиано концертін 1901 жылы аяқтағанға дейін аз шығарма жазды. Рахманинов 1904–1906 жылдары Большой театрының дирижері болды, ал 1906 жылы Германияның Дрезден қаласына көшті. 1909 жылы ол алғаш рет АҚШ-қа пианист ретінде гастрольдік сапар жасады. Ресей революциясынан кейін Рахманинов отбасымен бірге Ресейден мүшелікті тастап, 1918 жылы Нью-Йоркке қоныстанды. Содан кейін ол көп уақытын АҚШ және Еуропа бойынша пианист ретінде гастрольде өткізді, ал 1932 жылдан бастап жаздарын Швейцариядағы вилласында өткізді. Осы кезеңде Рахманиновтың негізгі қызметі орындаушылық болды, ал композиторлық шығармашылығы айтарлықтай азайып, Ресейден кеткеннен кейін бар болғаны алты шығарма аяқтады. 1942 жылы денсаулығы нашарлағандықтан ол Калифорния штатының Беверли-Хиллз қаласына көшіп, 1943 жылы меланомадан қайтыс болды.

Түп ата-бабалары мен алғашқы жылдары: 18731885

Рахманинов 1873 жылдың 1 сәуірінде (ескі стиль бойынша 20 наурыз) Ресей империясындағы орыс аристократиясының отбасында дүниеге келді. Конгресс кітапханасы Рахманиновтың туған күнін 1 сәуір деп тіркесе, Хоровиц оның шығармаларын, әсіресе 3-ші фортепиано концертін жақтады. 1930 жылы Рахманинов итальян композиторы Отторино Респигиге өзінің Études Tableaux, Op. 33 (1911) және Études Tableaux, Op. 39 (1917) шығармаларын оркестрге беруге рұқсат берді, соның арқасында Респиги композициялардың идеяларын білді. 1931 жылдың желтоқсанында оның қызы Борис Конусқа тұрмысқа шықты, ал кейіннен олардың екінші немересі Александр Конус дүниеге келді. 1931 жылы Рахманинов және тағы бірнеше адам «Нью-Йорк Таймс» газетінде Кеңес Одағының мәдени саясатын сынаған мақалаға қол қойды. Бұл оқиғадан кейін Кеңес баспасөзіндегі қарсылықтар нәтижесінде композитордың музыкасы Кеңес Одағында 1933 жылға дейін бойкотталды. 1929 жылдан 1931 жылға дейін Рахманинов жазда Францияда, Рамбуйеге жақын орналасқан Клерфонтейн-ан-Ивелинде болды, онда ол басқа орыс эмигранттарымен және қыздарымен кездесті. 1930 жылы Рахманинов композициялық құштарлығын қайта сезініп, жаңа шығармалар жазу үшін жаңа орын іздеді. Ол Швейцарияның Люцерн көлінің жағасындағы Гертенштейнге жақын жерде жер сатып алып, үй салғызды, оны өзінің және әйелінің есімінің алғашқы әріптерінен (Сенар) және фамилиясынан алынған "r" әрпінен құралған Вилла Сенар деп атады. Рахманинов 1939 жылға дейін жазда Вилла Сенарда тұрды, көбінесе қыздары мен немерелерімен бірге Люцерн көлінде моторлы қайықпен жүзуді ұнататын. 1934 жылы ол Вилла Сенарда «Паганини тақырыбындағы рапсодиясын» және 1936 жылы 3-ші симфониясын аяқтады. 1932 жылдың қазан айында Рахманинов 50 концерттен тұратын концерттік маусымын бастады. Бұл турне оның пианист ретіндегі дебютіне 40 жыл толуын белгіледі, осыған орай Америкада тұратын орыс достары оған мерекелік орама мен гүл шоғын сыйлады. АҚШ-тағы нашар экономикалық жағдай композитордың кіші көлемді залдарда өнер көрсетуіне және инвестицияларында ақша жоғалтуына әкелді. 1933 жылы осы турненің еуропалық бөлігінде Рахманинов музыканттар мен достарымен бірге 60 жылдығын тойлады, содан кейін ол жаз бойы Вилла Сенарға қайтып келді. 1934 жылдың мамыр айында Рахманиновқа кішкентай операция жасалды, ал екі жылдан кейін ол артритті емдеу үшін Францияның Экс-ле-Бен қаласына барды. 1937 жылы Вилла Сенарға жасаған сапары кезінде Рахманинов хореограф Мишель Фокинмен Никколо Паганиниге негізделген балет туралы келіссөздер жүргізді, онда оның рапсодиясы қолданылатын болды. Балет 1939 жылы Лондонда композитордың қыздарының қатысуымен көрсетілді. 1938 жылы Рахманинов Лондондағы Корольдік Альберт залында Генри Вудтың құрметіне арналған қайырымдылық концертінде 2-ші фортепиано концертін орындады. Вуд Рахманиновтің жанкүйері болған және оны шоудың жалғыз солисі еткісі келген. Рахманинов келісті, бірақ радиода көрсетілмеуіне талап қойды, өйткені ол бұл құралға жақтырмас еді. 1939-40 жылдардағы концерттік маусымда Рахманинов әдеттегіден аз концерттерде өнер көрсетті, барлығы 43 өнер көрсетімі болды, олардың көп бөлігі АҚШ-та өтті. Тур Англияда жалғасты, содан кейін Рахманинов Париждегі қызы Татьянаны көріп, Вилла Сенарға оралды. Вилладағы еденде сырғанап, жарақат алғаннан кейін ол біраз уақыт өнер көрсете алмады. 1939 жылдың 11 тамызында ол Люцерн халықаралық музыка фестивалінде өнер көрсетуге жеткілікті күш жинады. Бұл оның Еуропадағы соңғы концерті болды. Екінші дүниежүзілік соғыс жақындағандықтан, ол екі күннен кейін Парижге оралды, онда ол, әйелі және екі қызы композитор 23 тамызда Еуропадан кетер алдында соңғы рет бірге болды. Рахманиновтың қаржылық көмегімен Иван Ильин кепілдікті төлеп, Швейцарияға қоныс аудара алды. Рахманинов 1941 жылдың ортасынан бастап нацистік Германияға қарсы Кеңес Одағының соғыс күшін қолдады, көптеген концерттерінен түскен ақшаны Қызыл Армияға берді. АҚШ-қа оралғаннан кейін Рахманинов 1939 жылдың 26 қарашасы мен 3 желтоқсанында Нью-Йорктегі Филадельфия оркестрімен дирижер Юджин Ормандимен бірге оркестрдің композиторға арналған концерттерінің арнайы сериясының аясында АҚШ-тағы дебютінің 30 жылдығын тойлады. 10 желтоқсанда өткен соңғы концертте Рахманинов өзінің 3-ші симфониясын және «Звоны» шығармасын дирижерлік етті, ол 1917 жылдан бері алғаш рет дирижерлік өнер көрсетті. Концерт маусымы Рахманиновты шаршатып, ол жазды Лонг-Айлендтегі Хантингтон қаласына жақын Орчардс-Пойнт имениесіндегі кішкентай операциядан кейін демалыспен өткізді. Осы кезеңде Рахманинов өзінің соңғы шығармасын, Symphonic Dances, Op. 45 аяқтады, ол 1941 жылдың қаңтарында Орманди мен Филадельфия оркестрінің орындауымен көрсетілді, Рахманинов та қатысты. 1939 жылдың желтоқсанында Рахманинов 1942 жылдың ақпанына дейін созылған үлкен жазбалар кезеңін бастады, онда ол Филадельфия музыка академиясында 1-ші және 3-ші фортепиано концерттерін және 3-ші симфониясын жазды.

Ауру, Калифорнияға көшіп, қайтыс болды: 194243

1942 жылдың басында Рахманиновқа дәрігері склероз, бел ауруы, нейралгия, жоғары қан қысымы және бас ауруларынан зардап шеккендіктен, денсаулығын жақсарту үшін жылы климатқа көшуді кеңес берді. Ақпан айында соңғы студиялық жаздыру сессиясын аяқтағаннан кейін, композитор мен оның әйелі Калифорнияға үлкен қызығушылық танытқандықтан Лонг-Айлендке көшу жоспары күшін жойды және мамыр айында Беверли-Хиллстегі Тауэр-роудтағы жалға алынған үйге қоныстанды. Маусым айында олар Беверли-Хиллстегі 610 Норт-Элм-Драйв мекенжайында үй сатып алды, Горовицке жақын тұрып, ол жиі келіп, Рахманиновпен фортепианода дуэт орындаған. 1942 жылы Рахманинов Игорь Стравинскийді кешкі асқа шақырды, екеуі де соғысқа ұшыраған Ресей және Франциядағы балалары туралы алаңдаушылықтарын бөлісті. 1942 жылдың шілдесінде Голливуд Боулдағы қойылымнан кейін Рахманинов бел ауруы мен шаршаңқылыққа шалдықты. Ол дәрігері Александр Голицынға 1942–43 жылдарғы концерттік маусымның өзінің соңғысы болатынын, өйткені ол уақытын композицияға арнағысы келетінін айтты. Турне 1942 жылдың 12 қазанында басталды және композитор денсаулығының нашарлауына қарамастан сыншылардан көптеген жағымды пікірлер алды. Рахманинов пен оның әйелі Наталья 1943 жылдың 1 ақпанында Нью-Йоркте өткен салтанатта 220 азаматтың қатарында АҚШ азаматтығына қол жеткізді. Сол айдың соңында ол тұрақты жөтел мен арқа ауруларына шалдықты; дәрігер оған плеврит диагнозы қойып, жылы климаттың жазылуына көмектесетінін айтты. Рахманинов турнені жалғастыруды жөн көрді, бірақ Флоридаға саяхат кезінде денсаулығы нашарлағандықтан қалған қойылымдар тоқтатылып, ол пойызбен Калифорнияға оралды, онда жедел жәрдем оны ауруханаға жеткізді. Дәл сол кезде Рахманиновқа агрессивті меланома диагнозы қойылды. Әйелі Рахманиновты үйге алып келді, онда ол қызы Иринамен қайта қосылды. Концерттік солист ретіндегі соңғы өнер көрсетулері 11 және 12 ақпанда Ханс Ланге жетекшілігімен Чикаго симфониялық оркестрімен Бетховеннің бірінші фортепиано концерті мен оның Паганини тақырыбындағы рапсодиясын орындады, ал 17 ақпанда Теннесси штатының Ноксвилл қаласындағы Теннесси университетінде фортепианошы ретіндегі соңғы концертін берді. Рахманиновтың денсаулығы 1943 жылдың наурыз айының соңғы аптасында күрт нашарлады. Ол тамаққа қызығуын жойды, қолы мен қабырғасында тұрақты ауыру сезімдері болды және тыныс алуы қиын болды. 26 наурызда композитор есінен танып, екі күннен кейін Беверли-Хиллстегі үйінде 69 жасында қайтыс болды. Мәскеуден келген бірнеше композиторлардың сәлемдеме хаттары Рахманиновқа оқуға үлкермей кетті. Оның қорымдық рәсімі Сильвер-Лейк қаласындағы Михельторена көшесіндегі Қасиетті Мария орыс православие шіркеуінде өтті. Рахманинов өсиетімен Скрябин, Танеев және Чехов жерленген Новодевичье зиратында жерленгісі келді, бірақ оның америкалық азаматтығы бұл мүмкін емес етті. Оның орнына ол Нью-Йорк штатының Вальхалла қаласындағы Кенсико зиратына жерленді. Рахманиновтың қазасынан кейін ақын Мариетта Шагинян 1912 жылдың ақпанындағы алғашқы танысуынан бастап 1917 жылдың шілдесіндегі соңғы кездесуіне дейінгі аралықтағы он бес хаттарын жариялады. Олардың қарым-қатынасы романтикалық сипатқа ие болғанымен, негізінен интеллектуалдық және эмоционалды болды. Шагинян мен Рахманиновпен бөліскен поэзиясы оның 38-ші операсының ("Алты ән") шабыт көзі ретінде аталады.

Әсерлер

Рахманиновқа композитор ретінде Чайковский зор ықпал етті. Бұл әсер Рахманиновтың ерте композицияларында кеңінен көрінеді, мысалы, оның «Жастар симфониясында», ол Чайковскийдің кешкі симфонияларын еске түсіреді, «Принц Ростислав» симфониялық поэмасының бөлімдері «Бораны» мен «Ромео мен Джульеттаға» ұқсас, сондай-ақ оның жастық шағындағы үш ноктюрні, олардың үшіншісі Чайковскийдің бірінші фортепиано концертінің кіріспесіне өте ұқсас аккордтық бөлімді қамтиды. Оның алғашқы операсы «Алеко» Чайковскийдің әсерін гармониясында да, «Евгений Онегинге» жасалған сілтемелер мен тікелей атауларында да көрсетеді. Чайковский Рахманиновтың мелодиялық жазуына да ерекше ықпал етті, бірақ музыкатанушы Стивен Уолш Рахманиновтың мелодияларында Чайковскийдің мелодияларына тән кеңдік пен ұзындық жоқ екенін айтады. Рахманиновтың алғашқы туындыларында Мәскеу консерваториясында бес жыл оқыған Антон Аренскийдің ықпалы байқалады. Мысалы, Аренскийге арналған «Принц Ростислав» симфониялық поэмасында және студенттік жылдарындағы бірқатар композициялары ұстазына жаттығу ретінде жазылған болуы мүмкін. Биограф Барри Мартиннің сөзіне сүйенсек, Аренскийдің музыкасының «орыстық мінезі» және «Чайковский лирикасы» Рахманиновтың композициялық стилінің құрамдас бөліктері болды. Рахманиновтың Мәскеу консерваториясындағы контрапункт сабақтарының мұғалімі Сергей Танеевтің де ерте композицияларына ықпалы болды, ал Рахманинов 1915 жылға дейін, Танеев қайтыс болған жылға дейін, өзінің туындыларын Танеевке мақұлдау үшін әкеліп тұрды. Кейінгі стильінде Рахманиновтың үшінші фортепиано концертінен бастап, композицияларындағы хроматикалық гармониялар мен жұқа оркестрлеуде Римский-Корсаковтың ықпалын көруге болады.

Шығармалары

Рахманинов фортепиано мен оркестр үшін бес шығарма жазды: төрт концерт – «Ф» диезінің 1-ші томы, Op. 1 (1891, 1917 жылы қайта қарастырылған), №2 до миноры, Op. 18 (1900–01), №3 ре миноры, Op. 30 (1909) және №4 соль миноры, Op. 40 (1926, 1928 және 1941 жылдары қайта қарастырылған) және Паганинидің тақырыбына рапсодия. Концерттердің ішінде екінші және үшіншісі ең танымал. Рахманинов оркестр үшін де бірнеше шығармалар жазған. Үш симфония: №1 ре миноры, Op. 13 (1895), №2 ми миноры, Op. 27 (1907) және №3 ля миноры, Op. 44 (1935–36). Симфониялар хронологиялық тұрғыдан кең аралықта орналасқан, олар оның шығармашылық дамуының үш ерекше кезеңін көрсетеді. Екінші симфония алғашқы орындалысынан бері үш симфонияның ең танымал болған шығармасы. Рахманиновтың оркестрлік шығармаларының арасында оның Симфониялық билері (Op. 45), оның соңғы ірі шығармасы, және төрт симфониялық поэмасы бар: Принц Ростислав, «Тас» (Op. 7), «Богемдік капризі» (Op. 12) және «Өлілер аралы» (Op. 29). Рахманинов шебер пианист болғандықтан, оның шығармашылығының көп бөлігі жеке фортепианоға арналған шығармалардан тұрады. Олардың ішінде барлық 24 мажорлық және минорлық тондарды қамтитын 24 прелюдия; «Morceaux de fantaisie» (Op. 3) жинағынан до диезі минорындағы прелюдия (Op. 3, № 2); Op. 23-тегі он прелюдия; және Op. 32-дегі он үш прелюдия бар. Ерекше қиын болып табылатын екі жинақ – «Études Tableaux», Op. 33 және 39, олар өте талапты оқу суреттері. Стильдік тұрғыдан алғанда, Op. 33 прелюдияларға оралады, ал Op. 39 Скрябин мен Прокофьевтің ықпалын көрсетеді. Сондай-ақ, «Алты музыкалық сәт» (Op. 16), Шопеннің бір тақырыбы бойынша вариациялар (Op. 22) және Кореллидің бір тақырыбы бойынша вариациялар (Op. 42) бар. Ол екі фортепиано сонатасын жазды, екеуі де үлкен көлемді және техникалық жағынан виртуоздыққа толы. Рахманинов сонымен қатар екі пианиноға, төрт қолға арналған шығармалар жазды, оның ішінде екі сюита (біріншісі «Fantasie Tableaux» деп аталады), Симфониялық билердің (Op. 45) нұсқасы, до диезі минорындағы прелюдияның аранжировкасы, сондай-ақ орыс рапсодиясы және оның бірінші симфониясын (төменде) төрт қолға арналған фортепианоға аранжировкалады. Бұл екі шығарма да автордың қайтыс болғаннан кейін жарық көрді. Рахманинов екі ірі а капелла хорлық шығарма жазды – Иоанн Златоусттың литургиясы және «Түнгі сергек» (сонымен қатар «Весперлер» деп те аталады). Рахманиновтың өзінің жерлеу рәсімінде орындалуын сұраған – «Түнгі сергек» әнінің бесінші бөлімі. Хорлық шығармалардың арасында хор симфониясы «Қоңыраулар», кантата «Көктем», «Үш орыс әні» және хорға арналған ерте концерт (а капелла) бар. Ол үш операны бір актіде жазды: «Алеко» (1892), «Жайбақты салт атты» (1903) және «Франческа да Римини» (1904). Ол тағы үш жобаны бастады, атап айтқанда Морис Метерлинктың шығармасына негізделген «Монна Ванна»; авторлық құқығы композитор Фебьерге берілді, және бұл шектеу Ресейге қатысты болмаса да, Рахманинов 1908 жылы фортепианолық вокалдың бірінші актісін аяқтағаннан кейін жобаны тастады. «Алеко» үнемі орындалады және кем дегенде сегіз рет толық жазылған және түсірілген. «Жайбақты салт атты» Пушкиннің «кішкентай трагедиясына» сүйенеді. «Франческа да Римини» Риккардо Зандонайдың сол есімді операсының көлеңкесінде қалады. Рахманинов, оның замандас көптеген орыс композиторлары сияқты, камералық музыканы салыстырмалы түрде аз жазды. Оның осы жанрдағы шығармаларына екі фортепиано триосы кіреді, екеуі де «Trio Elégiaque» деп аталады (екіншісі Чайковскийге арналған құрметті), виолончель сонатасы және скрипка мен фортепианоға арналған «Morceaux de salon». Рахманинов дауыс пен фортепианоға арналған 83 ән (орыс тілінде романстар) жазды, олардың барлығы 1917 жылы Ресейден тұрақты түрде кетер алдында жазылған. Оның әндерінің көп бөлігі Александр Пушкин, Михаил Лермонтов, Афанасий Фет, Антон Чехов және Алексей Толстой сияқты орыс романтик жазушылары мен ақындарының мәтіндеріне негізделген. Оның ең танымал әні – сөзсіз «Vocalise», оны ол кейіннен оркестрге аранжировкалады.

Композициялық стилі

Рахманиновтың стиліне бастапқыда Чайковскийдің әсері тиді. Бірақ 1890 жылдардың ортасына қарай оның шығармалары көбірек жеке стильде жазыла бастады. Оның бірінші симфониясында көптеген жаңалықтар бар. Оның күшті, тікелей сезімдерді білдіру әдісі және оның қарсылықсыз күші сол кездегі орыс музыкасында бұрын-соңды болмаған. Икемді ырғақтары, кең лирикасы және тақырыптық материалдың қарапайымдылығы – осы ерекшеліктерін ол кейінгі шығармаларында сақтап, жетілдірді. Симфонияға нашар баға берілгеннен және үш жылдық үзілістен кейін Рахманиновтың жеке стилі айқын дамыды. Ол кең, лирикалық, көбінесе құштар мелодияларға бейімделді. Оның оркестрлеуі нәзік және алуан түрлі болды, текстуралар мұқият салыстырылды. Жалпы, оның жазуы ықшамдалып, қысқарды. Рахманиновтың қоңырау сазындай дыбыстайтын, ерекше кең аралықтағы аккордтарды қолдануы ерекше маңызды: мұндай ерекшелік оның көптеген шығармаларында кездеседі, әсіресе хорлық симфониясы «Қоңыраулар», екінші фортепиано концерті, E-flat мажордағы этюд-суреттер (Op. 33, №7) және b-minor прелюдиясы (Op. 32, №10). «Рахманиновқа Новгород, Санкт-Петербург және Мәскеу шіркеу қоңырауларының әсері тигені және олардың музыкасында маңызды орын алғаны сөзсіз. Бірақ ерекше нәрсе – қоңыраудың әр түрлі дыбыстары мен олардың құрылымдық және басқа да қызметтерінің кеңдігі». Ол сонымен қатар орыс православие әндерін де жақсы көретін. Оларды ең айқын түрде «Веспер» шығармасында қолданды, бірақ оның көптеген мелодиялары осы әндерден бастау алды. Бірінші симфонияның ашылу мелодиясы ән-жырлардан алынған. (Ал үшінші фортепиано концертінің ашылу мелодиясы әндерден алынбаған; Рахманиновтан сұрағанда, ол «өздігінен жазылған» деді.) Рахманиновтың жиі қолданатын мотивтерінің бірі – Dies irae, көбінесе оның алғашқы бөлігінен алынған үзінділер. Рахманинов Танеевпен бірге оқығандықтан контрапункт және фуга жазуын жақсы меңгерген. Екінші симфонияда (1907) Dies irae-нің жоғарыда аталған пайда болуы осының бір мысалы ғана. Оның жазуына тән ерекшелік – хроматикалық контрапункт. Бұл қабілеті үлкен және кішкентай формаларда жазуға деген сенімділігімен үйлеседі. Үшінші фортепиано концерті әсіресе құрылымдық шеберлікті көрсетеді, ал прелюдиялардың әрқайсысы кішкентай мелодиялық немесе ырғақтық фрагменттен шиеленіскен, күшті әсерлі миниатюраға айналады, белгілі бір көңіл-күйді немесе сезімді кристалдайды, сонымен бірге текстураның күрделілігін, ырғақтық икемділікті және өткір хроматикалық гармонияны қолданады. Оның композициялық стилі Қазан төңкерісінен кейін туған жерінен айырылғанға дейін өзгеріп бастады. «Қоңыраулар» шығармасының гармониялық жазуы 1913 жылы жазылған, бірақ 1920 жылға дейін жарияланбады. Мұның себебі Рахманиновтың бас баспашысы Гутейлдің 1914 жылы қайтыс болуы және Гутейлдің каталогын Серж Кусевицкийдің сатып алуы болуы мүмкін. Ол Рахманиновтың Ресейде жазған кез келген шығармасындағыдан дамыған, өйткені оның мелодиялық материалының хроматикалық әшекейлеуден туындайтын гармониялық аспектісі бар. Одан әрі өзгерістер Ресейден кетер алдында аяқтаған бірінші фортепиано концертінде, Op. 38 әндерінде және Op. 39 этюд-суреттерінде де байқалады. Осы екі топта да Рахманинов таза мелодияға емес, бояуға көбірек көңіл бөлді. Оның импрессионистік стилі символистік ақындардың мәтіндеріне өте сәйкес келді. Op. 39 этюд-суреттері – оның кез келген аспапта жазған ең қиын шығармаларының бірі, техникалық жағынан да, орындаушының техникалық қиындықтардан тыс, эмоциялардың кең спектрін көруі және осы аспектілердің барлығын біріктіруі қажеттігі тұрғысынан да. Композитордың досы Владимир Вилшоу бұл композициялық өзгерісті 1930 жылдардың басында байқады, кейде өте экспрессивті Op. 39 этюд-суреттері (композитор бір орындауда фортепианода ішекті жыртып алған) және Кореллидің бір тақырыпқа арналған вариациялары (Op. 42, 1931) арасындағы айырмашылықты атап өтті. Вариациялар Op. 38 әндерімен салыстырғанда текстуралық айқындықты көрсетеді, хроматикалық гармонияны көбірек пайдаланумен және жаңа ырғақтық нақтылықпен үйлеседі. Бұл оның кейінгі барлық шығармаларына тән еді – №4 фортепиано концерті (Op. 40, 1926) көбірек эмоционалды түрде жабық стильде, текстураның айқындығымен жазылған. Дегенмен, оның ең әдемі (ностальгиялық және меланхолиялық) мелодиялары үшінші симфонияда, Паганини тақырыбындағы рапсодияда және симфониялық билерде кездеседі. Музыка теоретигі және музыколог Джозеф Яссер 1951 жылы Рахманиновтың шығармаларындағы прогрессивті тенденцияларды анықтады. Ол Рахманиновтың Рихард Вагнердің интертоналды хроматизмінен ерекше көзге түсетін және Арнольд Шёнберг сияқты радикалды екі жүздік жылдың композиторларының экстратоналды хроматизмінен күрт өзгешеленетін интратоналды хроматизмін қолданғанын анықтады. Яссер Рахманиновтың музыкасында осы интратоналды хроматизмінің айқын, бірақ айқын ерекшелігі бар екенін болжады.

Атақ-даңқы мен мұрасы

Рахманиновтың композитор ретіндегі беделі оның музыкасы әлемдік деңгейде мойынтанғанға дейін түрлі пікірлерді тудырды. 1954 жылғы «Музыка және музыканттар жөніндегі Grove сөздігі» Рахманиновтың музыкасын «текстурасы біртекті, көбінесе жасанды және құйындайтын мелодиялардан тұрады» деп сынап, оның үлкен сәттілігі ұзаққа соқпайды деген болжам жасады. Бұған жауап ретінде Харольд Шонберг «Ұлы композиторлардың өмірі» атты еңбегінде: «Бұл – объективті анықтама болып саналатын еңбекте кездесетін ең қайтпас, тіпті ақымақтық тұжырымдардың бірі» деді. Париждегі Рахманинов атындағы консерватория, сондай-ақ оның туған жеріне жақын Великий Новгород және Тамбов қалаларындағы көшелер композитордың құрметіне аталды. 1986 жылы Мәскеу консерваториясы өз ғимаратында Рахманиновқа арналған концерт залын ашып, 252 орындық залды Рахманинов залы деп атады. 1999 жылы Мәскеуде «Сергей Рахманиновқа ескерткіш» орнатылды. Рахманиновқа арналған тағы бір ескерткіш 2009 жылдың 14 маусымында оның туған жеріне жақын Великий Новгородта ашылды. 2015 жылы Дейв Маллойдың «Прелюдиялар» мюзиклі Рахманиновтың депрессиямен және жазушылық дағдарыспен күресін бейнелейді. Виктор Бокарев салған «Рахманинов: Соңғы концерт» атты мүсіні Теннесси штатының Ноксвилл қаласындағы Дүниежүзілік көрме паркінде композиторға құрмет көрсету мақсатымен орнатылды. 2019 жылы Вирджиния штатының Александрия қаласында Александрия симфониялық оркестрі орындаған Рахманиновтың концерті үлкен сәттілікке ие болды. Көрермендер концерт алдында Рахманиновтың шөбересі Натали Ванамейкер Хавьердің баяндамасын тыңдады, ал Рахманиновты зерттеуші Фрэнсис Кроциата және Конгресс кітапханасының музыка маманы Кейт Риверс композитор мен оның еңбегі туралы пікір алмасып, талқылауларға қатысты.

Пианист

Рахманинов өзінің заманының ең көрнекті пианистерінің қатарында болды, Леопольд Годовский, Игнац Фридман, Мориц Розенталь, Йозеф Левинне, Ферруччо Бусони және Йозеф Хофман сияқты музыканттармен бірге. Оның таланты таза және виртуоздық техникасымен ерекшеленді. Оның ойнауының ерекшеліктері – дәлдік, ырғақтық күш, стаккатоны шебер пайдалану және күрделі текстурасы бар шығармаларды орындағанда айқындықты сақтау қабілеті болды. Рахманинов Шопеннің музыкасында, соның ішінде B-bemol минорындағы фортепианолық сонатасында осы қасиеттерін қолданды. Рахманиновтың репертуары, өзінің шығармаларынан басқа, көбінесе 19 ғасырдың стандартты виртуоздық туындыларынан және Бах, Бетховен, Бородин, Дебюсси, Григ, Лист, Мендельсон, Моцарт, Шуберт, Шуман және Чайковскийдің музыкасынан құралды. Антон Рубинштейннің концерттерінен ерекше мақтауға ие болған екі шығарма Рахманиновтың жеке концерттік бағдарламаларының тірегіне айналды. Бұл шығармалар – Бетховеннің «Appassionata» және Шопеннің «Жасық марш сонатасы». Ол Шопен сонатасын интерпретациялауда Рубинштейннің орындауын үлгі еткен болуы мүмкін. Рахманиновтың өмірбаянын жазған Барри Мартин Рубинштейннің орындауы туралы жазбалар мен Рахманиновтың осы туындының аудиожазбасы арасындағы ұқсастықтарды атап көрсетті.

Техника

Рахманиновтың үлкен қолы болды, оның көмегімен ол ең күрделі аккордтық құралымдарды оңай ойнайтын. Оның сол қолымен ойнау техникасы ерекше күшті еді. Оның ойнауы нақтылықпен ерекшеленді – басқа пианистердің педальді тым көп пайдалануынан немесе саусақ техникасының жетілмегендігінен дыбысы нашарлағанда, Рахманиновтың текстуралары әрқашан айқын және мөлдір болды. Осындай нақтылықты тек Йозеф Хофман мен Йозеф Левінне ғана бөлісті. Үшеуі де осы стильде ойнаудың үлгісі ретінде Антон Рубинштейнді алды – Хофман Рубинштейннің шәкірті болды, ал Рахманинов Зверевпен оқып жүргенде Мәскеудегі оның тарихи концерттерінің атақты сериясын тыңдады, Левінне болса оны тыңдап, оныңмен бірге ойнады.

Түсіндірме

Рахманинов музыкасына қарамастан өнерін әрқашан мұқият жоспарлаған. Ол түсіндірулерін әрбір музыкалық шығарманың «шегіне жеткен нүктесі» болатындығы туралы теорияға негіздеді. Бұл нүкте қайда болса да немесе шығарманың қандай динамикалық диапазонында орналасса да, орындаушы оған есептеп, абсолютті дәлдікпен қалай ұмтылу керектігін білуі керек еді, әйтпесе шығарманың құрылымы құлап, бөлігі бір-бірімен байланыспай қалуы мүмкін еді. Ол осындай тәжірибені адал досы, орыс басы Федор Чалиапиннен үйренген. Қызығы, Рахманинов көбінесе импровизациялағандай естілетін, бірақ шындығында олай емес еді. Оның интерпретациялары ұсақ-түйектердің мозаикасы болды, ал бұл мозаикалар орындауда біріксе, ойналып жатқан шығарманың темпіне қарай, мол жылдамдықпен өтіп, бірден туған ой сезімін беретін. Рахманиновтың осы құрылыс процесінде көптеген замандастарына қарағанда бір артықшылығы – ол ойнаған шығармаларға орындаушы емес, композитор көзқарасымен қарады. Ол «интерпретация шығармашылық инстинкттен бір нәрсені талап етеді. Егер сіз композитор болсаңыз, сіз басқа композиторлармен жақын байланыста боласыз. Сіз олардың қиялын, проблемаларын және идеалдарын біле аласыз. Олардың шығармаларына түс бере аласыз. Мен үшін интерпретацияда ең маңыздысы – түс. Осылай сіз музыканы тірілтесіз. Түссіз ол өлі болады». Дегенмен, Рахманиновтың құрылымды түсінуі Хофман сияқты көптеген замандастарынан немесе бұрынғы буынның көптеген пианистерінен, олардың жазбаларынан байқағанда әлдеқайда жақсы болды. Рахманиновтың тәсілін көрсететін жазба – 1925 жылы жазылған Листтің екінші полянасы. Композитор және Листті зерттеуші Ферруччо Бусонидің ықпалына ұшыраған Перси Грейнгер осы шығарманы бірнеше жыл бұрын жаздырып алған. Рахманиновтың орындауы Грейнгердің орындауына қарағанда әлдеқайда ширақ және шоғырланған. Орыстың жігері мен монументалды көзқарасы австралиялықтың нәзік сезімталдығынан айқын ерекшеленеді. Грейнгердің текстуралары күрделі. Рахманинов филигранды жұмыстың шығарма құрылымы үшін маңызды екенін, жай ғана сәндік емес екенін көрсетеді.

Қол өлшемі және медициналық болжамдар

Рахманинов музыкалық қабілеттерімен қатар, оны пианист ретінде жақсы жағдайға қойған физикалық қабілеттерге ие болды, соның ішінде үлкен қолдары және ерекше саусақтардың созылуы. Сирил Смит Рахманиновтың сол қолымен C, Eb, G, C және G ноталарын, ал оң қолымен C (бас бармақ), E (көрші бармақ), G, C және E ноталарын ойнай алатынын атап өтті.

Оның қолының өлшемі, сондай-ақ айқын бойы, нәзік дене бітімі, ұзын мүшелері, тар басы, ірі құлақтары және жұқа мұрны оның Марфан синдромына, байланысты тіннің тұқым қуалайтын ауруына шалдыққан болуы мүмкін деген болжамға әкелді. Бұл синдром оның өмірі бойына көптеген ұсақ-түйек ауруларына себеп болған болуы мүмкін, соның ішінде арқа ауруы, артрит, көз шаршауы және саусақ ұштарының көгалуы. Алайда, Корольдік медицина қоғамы журналында жарияланған мақалада Рахманинов Марфан синдромының көптеген классикалық белгілерін көрсетпегендігі айтылды, және оның акромегалияға шалдыққан болуы мүмкін екендігі ұсынылды. Мақалада бұл, Рахманиновтың қолындағы қатаюға, өмірі бойы басталған қайта-қайта депрессияға және тіпті меланомаға себеп болуы мүмкін екендігі айтылды.

Жазбалар

Америкаға келген соң, Рахманиновтың нашар қаржылық жағдайы 1919 жылы оны "Алмас Диск" тасбаларында Эдисон Рекордс үшін фортепиано шығармаларының таңдауын жазуға итермеледі, он жақтық шектеулі келісімшарт бойынша. Рахманинов өзінің орындауының сапасы әртүрлі екенін сезінді және коммерциялық шығарылымға дейін соңғы мақұлдауды сұрады. Эдисон келісті, бірақ бірнеше дубльдерді шығарды, бұл Эдисон Рекордста стандартты болған, бірақ ерекше жағдай еді. Рахманинов пен Эдисон Рекордс шығарылған тасбаларға риза болды және одан көп жазуды қалады, бірақ Эдисон он жақтың жеткілікті екенін айтып бас тартты. Бұл, сонымен қатар, жазбалардағы техникалық мәселелер мен Эдисонның музыкалық талғасының болмауы Рахманиновтың компанияға наразы болуына әкелді, ал келісімшарты аяқталғаннан кейін ол Эдисон Рекордстан кетті. 1920 жылы Рахманинов Виктор Талкинг Машина Компаниясымен (кейін RCA Victor) келісімшартқа қол қойды. Эдисоннан айырмашылығы, компания оның тілектерін орындауға қуанышты болды және Рахманиновты өзінің көрнекті орындаушыларының бірі ретінде мақтан тұтты. Ол 1942 жылға дейін Виктор үшін жазбаларын жалғастырды, ол кезде Америка Музыканттар Федерациясы роялти төлемдеріне байланысты ереуілде мүшелеріне жазба жасауға тыйым салды. Рахманинов 1943 жылдың наурыз айында қайтыс болды, RCA Victor кәсіподақпен келісімге келіп, коммерциялық жазба жасауды қайта бастамас бұрын бір жарым жылдан астам уақыт өткен соң. Рахманинов өзінің шығармаларын жазғанда, ол мінсіздікке ұмтылып, қанағаттанғанша оларды қайта жазатын. Оның Шуманның "Карнавал" және Шопеннің №2 фортепианолық сонатасын орындауы ерекше атақты. Ол өзінің төрт фортепианолық концертін Филадельфия оркестрімен бірге жазды; бірінші, үшінші және төртінші концерттер 1939-1941 жылдары Евгений Ормандимен, ал екінші концерттің екі нұсқасы Леопольд Стоковскиймен 1924 және 1929 жылдары жазылды. Ол сонымен қатар, өзінің үшінші симфониясын, "Өлілер аралы" симфониялық поэмасын және Вокализ оркестрін орындап, Филадельфия оркестрімен дирижер ретінде жасаған үш жазбадан басқа, Стоковскийдің басшылығымен Филадельфиялықтардың алғашқы орындалуынан кейін (1934) Паганинидің тақырыбына рапсодияны жазды. Рахманинов сонымен қатар Америкалық фортепиано компаниясының (Ампико) фортепиано роликтерін жазды, 1919 жылдан 1929 жылға дейін барлығы 35 ролик жасады, оның 12-сі оның өзінің шығармаларынан болды. Ол 1919 жылдың наурыз айында досы Фриц Крайслердің ұсынысы бойынша Ампико үшін роликтерді жазуды бастады және 1929 жылдың ақпан айына дейін, бірақ оның соңғы ролигі, Шопеннің №2 шерцосы, 1933 жылдың қазанында ғана жарық көрді. Ол жасаған роликтердің 29-ы граммофонға да жазылды, бұл Рахманиновтың орындау тұрғысынан тұрақтылығын көрсетеді. Сонымен қатар, екінші фортепиано концертінің екінші бөлімінің жарияланбаған ролігі де сақталған, бұл Рахманиновтың басқа роликтер жасағанын көрсетеді.

Кондуктор

Рахманиновтың бірнеше өнер көрсетуінен басқа, оның ішінде 1893 жылы "Алеко" операсының екеуі қойылды, Рахманинов алғаш рет 1897 жылы дирижерлік етуді бастады және 1914 жылға дейін жыл сайын дирижер ретінде өнер көрсетті. 1917 жылы Ресейден мұңайып кеткеннен кейін, Рахманинов дирижерлік емес, пианинода орындауға көбірек мән берді, өмірінің соңына дейін дирижер ретінде тек жеті концерт берді. Рахманинов дирижерлік кезінде тартымдылығымен және оркестрге жасаған "жай және әдемі емес" ишараттарымен ерекшеленді. Александр Голденвайзердің сөзіне сүйенсек, оның дирижерлік өнері пианинодағы өнерінен гөрі әлдеқайда қатаң және ритмдік тұрғыдан шектеулі болған. Николай Медтнердің пікірінше, ол "орыс дирижерлерінің ең ұлысы" болды. Өзінің шығармаларынан өзге, Рахманинов репертуарының көп бөлігін Бородин, Глазунов, Глинка, Лядов, Мусоргский, Римский-Корсаков және Чайковский сияқты орыс композиторларынан, сондай-ақ Григ және Лист сияқты басқа композиторлардан да таңдады. Ресейден тыс жерлерде Рахманинов негізінен тек өзінің шығармаларын ғана дирижерлік етті.