Ресей композиторы Николай Римский-Корсаков өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Николай Андреевич Римский-Корсаков (18 наурыз 1844 – 21 маусым 1908) – орыс композиторы, «Бес» деп аталатын композиторлар тобының мүшесі. Ол оркестрлеу шебері еді. Оның ең танымал оркестрлік шығармалары – «Испаниялық каприччио», «Орыс Пасхалық фестивалінің увертюрасы» және «Шехерезаде» симфониялық сюитасы – классикалық музыка репертуарының негізгі бөлігін құрайды, сонымен қатар оның он бес операсынан алынған сюиталар мен үзінділер де бар. «Шехерезаде» – оның ертегілер мен халықтық сюжеттерді жиі пайдалануының бір мысалы. Римский-Корсаков классикалық музыканың ұлттық стилін дамытуға сенді, осы пікірді әріптесі композитор Милий Балакирев және сыншы Владимир Стасов та бөлісті. Бұл стиль орыс халық әндері мен аңыздарын экзотикалық гармониялық, мелодиялық және ырғақты элементтермен үйлестіріп, «музыкалық ориентализм» деп аталатын тәжірибе арқылы жүзеге асырылды, сондай-ақ дәстүрлі батыс композициялық әдістерінен бас тартты. 1871 жылы Санкт-Петербург консерваториясында музыкалық композиция, гармония және оркестрлеу профессоры болғаннан кейін Римский-Корсаков батыс музыкалық техникаларын бағалады. Ол үш жылдық жеке білім алу бағдарламасын орындады және Михаил Глинка мен «Бес» тобының мүшелерінің ықпалымен қатар батыс әдістерінің шеберіне айналды. Римский-Корсаковтың композиция және оркестрлеу техникасы Рихард Вагнердің шығармаларымен танысу арқылы одан әрі байыды. Өмірінің көп бөлігінде Римский-Корсаков композиторлық және оқыту қызметін Ресей қарулы күштеріндегі қызметпен үйлестірді – алдымен Ресей императорлық теңіз флоты офицері, кейін әскери музыкалық бөлімдердің азаматтық инспекторы. Ол бала кезінде кітаптар оқып, ағасының теңіздегі ерліктері туралы естіп, мұхитқа деген құштарлығының оянғанын жазды. Теңізге деген сүйіспеншілігі оның екі танымал оркестрлік шығармасын – «Садко» музыкалық картинасын (кейінірек жазылған осы аттас операсымен шатастырмау керек) және «Шехерезаде» шығармасын жазуына ықпал еткен болуы мүмкін. Әскери-теңіз оркестрлерінің инспекторы ретінде Римский-Корсаков ағаш және мыс аспаптарды ойнау туралы білімін кеңейтті, бұл оның оркестрлеу қабілетін арттырды. Ол осы білімін студенттеріне берді, сондай-ақ күйеу баласы Максимилиан Штейнберг аяқтаған оркестрлеу туралы оқулық арқылы, оның өлімінен кейін жарық көрді. Римский-Корсаков орыс ұлттық композицияларының мол мұрасын қалдырды. Ол «Бес» тобының шығармаларын орындауға дайындады, осы арқылы оларды белсенді классикалық репертуарға енгізді (бірақ Модест Мусоргскийдің шығармаларын өңдеуіне қатысты пікір таластары бар), және ондаған жылдар бойы педагог ретінде жас композиторлар мен музыканттардың бірнеше буындарын тәрбиеледі. Сондықтан Римский-Корсаков классикалық музыка жұртшылығының «орыс стилі» деп санайтын «негізгі сәулетшісі» деп есептеледі.

Russian composer (1844–1908)

Nikolai Andreyevich Rimsky Korsakov (18 March 1844 – 21 June 1908)
was a Russian composer, a member of the group of composers known as The Five. He was a master of orchestration. His best known orchestral compositions—Capriccio Espagnol, the Russian Easter Festival Overture, and the symphonic suite Scheherazade—are staples of the classical music repertoire, along with suites and excerpts from some of his fifteen operas. Scheherazade is an example of his frequent use of fairy tale and folk subjects. Rimsky Korsakov believed in developing a nationalistic style of classical music, as did his fellow composer Mily Balakirev and the critic Vladimir Stasov. This style employed Russian folk song and lore along with exotic harmonic, melodic and rhythmic elements in a practice known as musical orientalism, and eschewed traditional Western compositional methods. Rimsky Korsakov appreciated Western musical techniques after he became a professor of musical composition, harmony, and orchestration at the Saint Petersburg Conservatory in 1871. He undertook a rigorous three year program of self education and became a master of Western methods, incorporating them alongside the influences of Mikhail Glinka and fellow members of The Five. Rimsky Korsakov's techniques of composition and orchestration were further enriched by his exposure to the works of Richard Wagner. For much of his life, Rimsky Korsakov combined his composition and teaching with a career in the Russian armed forces—first as an officer in the Imperial Russian Navy, then as the civilian Inspector of Naval Bands. He wrote that he developed a passion for the ocean in childhood from reading books and hearing of his older brother's exploits in the navy. This love of the sea may have influenced him to write two of his best known orchestral works, the musical tableau Sadko (not to be confused with his later opera of the same name) and Scheherazade. As Inspector of Naval Bands, Rimsky Korsakov expanded his knowledge of woodwind and brass playing, which enhanced his abilities in orchestration. He passed this knowledge to his students, and also posthumously through a textbook on orchestration that was completed by his son in law Maximilian Steinberg. Rimsky Korsakov left a considerable body of original Russian nationalist compositions. He prepared works by The Five for performance, which brought them into the active classical repertoire (although there is controversy over his editing of the works of Modest Mussorgsky), and shaped a generation of younger composers and musicians during his decades as an educator. Rimsky Korsakov is therefore considered "the main architect" of what the classical music public considers the "Russian style".

Алғашқы жылдар

Римский-Корсаков Санкт-Петербургтің шығысында, Тихвин қаласында орыс ақсүйек отбасында дүниеге келген. Тихвин сол кезде Новгород губерниясының қаласы болды. Отбасының мүшелері тарих бойы Ресей үкіметінде қызмет етіп, губернаторлар мен әскери генералдар ретінде түрлі лауазымдарды иеленген. Иван Римский-Корсаков Екатерина Ұлының сүйіктісі болған. 1677 жылғы 15 мамырдағы патша жарлығымен Корсаковтар отбасының 18 өкілі Римский-Корсаковтар отбасы деп аталуға құқық алды (орыс тіліндегі «Римский» сөзі «Римдік» дегенді білдіреді), себебі отбасы «Рим шекарасынан бастау алған», яғни Киелі Рим империясының бір бөлігі болған Чехия жерлерінен. 1390 жылы Венцеслав Корсак Литва княздығынан Мәскеудің Ұлы князі Василий I-ге көшіп келген. Композитордың әкесі, Андрей Петрович Римский-Корсаков (1784–1862) – Псковтен шыққан православие дін қызметкерінің қызы Авдотия Яковлевна мен генерал-лейтенант Петр Воинович Римский-Корсаковтың заңсыз туған алты ұлының бірі болған. Алексей Аракчеевпен болған достығы арқасында ол оларға ақсүйек отбасының барлық артықшылықтарын беруге қол жеткізген. Андрей Ресей империясының Ішкі істер министрлігінде, Новгородтың вице-губернаторы және Волын губерниясында қызмет еткен. Композитордың анасы, Софья Васильевна Римская-Корсакова (1802–1890) да 16 ғасырда тамыр тартқан асыл орыс отбасына жататын бай жер иесі Василий Федорович Скарятин мен шаруаның заңсыз қызы болып дүниеге келген. Әкесі оны толыққанды жайлылықта, бірақ Васильева деген тегімен және заңды мәртебесіз өсірген. Андрей Петрович онымен танысқан кезде ол жесір болған: оның алғашқы әйелі, княжна Екатерина Мещерская, некеден кейін тоғыз ай өткен соң қайтыс болған. Скарятин оны қызына лайықсыз деп тапқандықтан, Андрей қалыңдығын әкесінің үйінен жасырын алып, Санкт-Петербургке әкеліп үйленген. Кейін ол анасының пианинода аздап ойнайтынын, ал әкесінің бірнеше әнді құлақпен ойнай алатынын еске алған. Алты жасынан бастап жергілікті мұғалімдерден фортепиано сабақтарын алып, музыкалық қабілеттерін көрсеткен, бірақ ол қызығушылық танытпаған, кейіннен жазғандай, «жаман, салғыштықпен, уақытты ұстауға нашар» ойнаған. 10 жасында композиция жаза бастағанымен, Римский-Корсаков музыкадан гөрі әдебиетті артық ұнатқан. Осы құмарлық, Воиннің ишарасымен, 12 жасар баланы Ресей императорлық теңіз флотына қосылуға ынталандырған. Қазір мектеп директоры болған Воин, Улих Римский-Корсаковтың музыкалық дарынын байқап, Федор А. Канильді (Теодор Каниль) басқа мұғалім ретінде ұсынған. 1859 жылдың соңында Римский-Корсаков Канильден фортепиано мен композиция сабақтарын алған, ол кейіннен өмірін композицияға арнауға шабыттандырған. Каниль арқылы ол Михаил Глинка мен Роберт Шуманн сияқты көптеген жаңа музыкамен танысқан. Воин ағасы Николайдың музыкалық сабақтарын 17 жасқа толғанда тоқтатқан, олар енді практикалық мақсатқа қызмет етпейді деп ойлаған. 1861 жылғы қарашада Каниль 18 жасар Николайды Милий Балакиревке таныстырған. Балакирев өз кезегінде оны Сезар Кюи мен Модест Мусоргскиймен таныстырған; олардың үшеуі де 20 жасқа толмағандарына қарамастан композиторлар ретінде танымал болған. Римский-Корсаков кейіннен былай деп жазған: «Мен шынайы кәсіби талқылауларды [Римский-Корсаковтың баса назары] аспаптау, дауыс жазу және т.б. тыңдадым! Сонымен қатар, қазіргі заманғы музыкалық мәселелер туралы қаншама әңгіме болды! Мен бірден маған беймәлім, бұрын тек менің дилетант достарымның арасында естіген жаңа әлемге ендім. Бұл маған үлкен әсер етті». Балакирев Римский-Корсаковты шығарма жазуға ынталандырды және теңізде болмағанда оған негіздерді үйретті. Балакиревке өзінің жазған Е-минор симфониясының бастамасын көрсеткенде, Балакирев формалды музыкалық білімі болмаса да, оған жұмысты жалғастыруын талап еткен. Римский-Корсаков 1862 жылдың соңында «Алмаз» клиперінде екі жыл сегіз айлық теңіз саяхатына шыққан кезде симфонияның үш бөлімін аяқтап, оркестрлеуге үлкерген. Ол баяу бөлімін Англияда тоқтаған кезде жазды және теңізге қайту алдында Балакиревке хатпен жіберді. Бастапқыда симфониядағы жұмысы Римский-Корсаковты саяхат кезінде айналысқызып, әр пордан ноталар сатып алып, оларды ойнауға арналған фортепианомен бірге, Берлиоздың аспаптау туралы трактатын оқып, бос уақытын толтырған.

Rimsky Korsakov was born in Tikhvin, east of Saint Petersburg, into a Russian noble family. Tikhvin was a town of Novgorod Governorate at that time. Throughout history, members of the family served in Russian government and took various positions as governors and war generals. Ivan Rimsky Korsakov was famously a lover of Catherine the Great. By a Tsar's decree on May 15, 1677, 18 representatives of the Korsakov family acquired the right to be called the Rimsky Korsakov family (the Russian adjective 'Rimsky' means 'Roman') since the family "had a beginning within the Roman borders", i. e. Czech lands, which used to be a part of the Holy Roman Empire. In 1390, Wenceslaus Korsak moved to the Grand Prince Vasily I of Moscow from the Duchy of Lithuania. The father of the composer, Andrei Petrovich Rimsky Korsakov (1784–1862), was one of the six illegitimate sons of Avdotya Yakovlevna, daughter of an Orthodox priest from Pskov, and lieutenant general Peter Voinovich Rimsky Korsakov, who had to officially adopt his own children as he was unable to marry their mother because of her lower social status. Using his friendship with Aleksey Arakcheyev, he managed to grant them all the privileges of the noble family. Andrei went on to serve in the Interior Ministry of the Russian Empire, as vice governor of Novgorod, and in the Volhynian Governorate. The composer's mother, Sofya Vasilievna Rimskaya Korsakova (1802–1890), was also born as an illegitimate daughter of a peasant serf and Vasily Fedorovich Skaryatin, a wealthy landlord who belonged to the noble Russian family that originated during the 16th century. Her father raised her in full comfort, yet under an improvised surname, Vasilieva, and with no legal status. By the time Andrei Petrovich met her, he was already a widower: his first wife, knyazna Ekaterina Meshcherskaya, died just nine months after their marriage. Since Skaryatin found him unsuitable for his daughter, Andrei secretly "stole" his bride from the father's house and brought her to Saint Petersburg, where they married. He later recalled that his mother played the piano a little, and his father could play a few songs on the piano by ear. Beginning at six, he took piano lessons from local teachers and showed a talent for aural skills, but he showed a lack of interest, playing, as he later wrote, "badly, carelessly, poor at keeping time". Although he started composing by age 10, Rimsky Korsakov preferred literature to music. This love, with subtle prompting from Voin, encouraged the 12 year old to join the Imperial Russian Navy. Voin, now director of the school,

Ulikh perceived Rimsky Korsakov's musical talent and recommended another teacher, Feodor A. Kanille (Théodore Canillé). Beginning in late 1859, Rimsky Korsakov took lessons in piano and composition from Kanille, whom he later credited as the inspiration for devoting his life to composition. Through Kanille, he was exposed to a great deal of new music, including Mikhail Glinka and Robert Schumann. Voin cancelled his brother Nikolai's musical lessons when the latter reached age 17, feeling they no longer served a practical purpose. In November 1861, Kanille introduced the 18 year old Nikolai to Mily Balakirev. Balakirev in turn introduced him to César Cui and Modest Mussorgsky; all three were known as composers, despite only being in their 20s. Rimsky Korsakov later wrote, "With what delight I listened to real business discussions [Rimsky Korsakov's emphasis] of instrumentation, part writing, etc! And besides, how much talking there was about current musical matters! All at once I had been plunged into a new world, unknown to me, formerly only heard of in the society of my dilettante friends. That was truly a strong impression." Balakirev encouraged Rimsky Korsakov to compose and taught him the rudiments when he was not at sea. When he showed Balakirev the beginning of a symphony in E flat minor that he had written, Balakirev insisted he continue working on it despite his lack of formal musical training. By the time Rimsky Korsakov sailed on a two year and eight month cruise aboard the clipper Almaz in late 1862, he had completed and orchestrated three movements of the symphony. He composed the slow movement during a stop in England and mailed the score to Balakirev before going back to sea. At first, his work on the symphony kept Rimsky Korsakov occupied during his cruise. He purchased scores at every port of call, along with a piano on which to play them, and filled his idle hours studying Berlioz's Treatise on Instrumentation.

Балакиревтің тәлімгері; Беспен бірге уақыт

1865 жылы мамыр айында Санкт-Петербургке оралғаннан кейін, Римский-Корсаковтың құрлықтағы міндеттері күн сайын бірнеше сағат кеңсе жұмысына бөлінетін. Ол 1865 жылдың қыркүйегінде Балакиревпен болған байланыс өзін "музыкаға бейімдеуге және кейін оған толыққанды енуге" ынталандырғанын жазды. Балакиревтің ұсынысымен ол Ми-минор симфониясының шеркезіне трио жазды, ол бұрын жетіспейтін бөлік еді, сондай-ақ симфонияны қайта оркестрледі. Оның тұңғыш орындалуы сол жылдың желтоқсан айында Санкт-Петербургте Балакиревтің басшылығымен өтті. 1866 жылдың наурыз айында Константин Лядовтың (композитор Анатолий Лядовтың әкесі) басшылығымен екінші орындалу болды. Римский-Корсаков "Балакиревпен араласуда ешқандай қиындық көрмеді. Оның ұсынысымен мен өзім жазған симфониялық бөлімдерді қайта жаздым және оның кеңесі мен импровизацияларының көмегімен аяқтадым" деп еске алды. Римский-Корсаков кейін Балакиревтің ықпалын шектеуші деп санап, одан құтылды, бірақ бұл оның естеліктерінде ескі композитордың сыншы және импровизатор ретіндегі қабілеттерін мақтауына кедерес болмады. Ол Мусоргскиймен көбірек уақыт өткізді. Мендельсон жоғары бағаланбады, Моцарт пен Гайдн "ескі және қарапайым" деп есептелді, ал И.С. Бах "жай ғана математикалық және сезімсіз" болды. Берлиоз "жоғары құрметтелді", Лист "музыкалық тұрғыдан бұрмаланған, тіпті карикатуралы", ал Вагнер туралы аз сөз болды.

Чайковскиймен қарым-қатынас

1887 жылдың қараша айында Чайковский Санкт-Петербургке бірнеше ресейлік симфониялық концерттерді тыңдау үшін келді. Солардың бірінде оның бірінші симфониясы, «Қысқы арман» деген атаумен, соңғы нұсқасында толық алғаш рет орындалды. Тағы бір концертте Римский-Корсаковтың үшінші симфониясының жаңартылған нұсқасының тұңғыш көрсетілімі болды. Римский-Корсаков пен Чайковский сапарға дейін көп хат алмасып, Глазунов пен Лядовпен бірге көп уақыт өткізді. Чайковский 1876 жылдан бері Римский-Корсаковтың үйіне жиі қонақ болғанымен, бұл екеуінің арасындағы жақын қарым-қатынастың бастамасы болды. Бір-екі жылдың ішінде Чайковскийдің сапарлары жиіледі. Осы сапарлар барысында, әсіресе көпшілік алдында, Римский-Корсаков әдемі мінезділік танытып, сырттай жолдарымен келе берді. Бірақ жеке өмірінде ол жағдайдың эмоционалды тұрғыдан күрделі екенін сезінді және өзінің алақандарын досы, Мәскеулік сыншы Семен Кругликовке айтты. Чайковский мен «Төрттік» арасындағы музыкалық көзқарастардағы келіспеушіліктер естелікте қалды. Чайковскийдің інісі Модест олардың сол кездегі қарым-қатынасын «бір-бірімен ортақ мәдениетке қадам басқыға абайлап дайындалып, бірақ жеке мүдделерін қызғанышпен сақтайтын екі дос мемлекеттердің арасындағы қарым-қатынас» деп сипаттады. Римский-Корсаков Чайковскийдің өзінің ізбасарлары арасында қалай танымал бола бастағанын байқады, бірақ оған ашушар болды. Бұл жеке қызғанышқа кәсіби қызғаныштың қосылуы себеп болды, өйткені Чайковскийдің музыкасы Беляев айналасындағы композиторлардың арасында күннен-күнге танымал бола берді және жалпы алғанда, өзінікінен де әйгілі болды. Соған қарамастан, Чайковский 1893 жылдың мамыр айында Римский-Корсаковтың мерекелік кешінде болғанда, Римский-Корсаков одан келесі маусымда Санкт-Петербургте Ресей музыкалық қоғамының төрт концертін өткізуге келісе алатынын сұрады. Біраз ойланғаннан кейін Чайковский келісті. Бірақ 1893 жылдың соңында болған кенеттен қайтысы оған осы міндетін толық орындауға мүмкіндік бермеді, алайда ол өткізуді жоспарлаған шығармалар тізіміне Римский-Корсаковтың үшінші симфониясы да кірді.

In November 1887, Tchaikovsky arrived in Saint Petersburg in time to hear several of the Russian Symphony Concerts. One of them included the first complete performance of his First Symphony, subtitled Winter Daydreams, in its final version. Another concert featured the premiere of Rimsky Korsakov's Third Symphony in its revised version. Rimsky Korsakov and Tchaikovsky corresponded considerably before the visit and spent a lot of time together, along with Glazunov and Lyadov. Though Tchaikovsky had been a regular visitor to the Rimsky Korsakov home since 1876, this was the beginning of closer relations between the two. Within a couple of years, Rimsky Korsakov wrote, Tchaikovsky's visits became more frequent. During these visits and especially in public, Rimsky Korsakov wore a mask of geniality. Privately, he found the situation emotionally complex, and confessed his fears to his friend, the Moscow critic Semyon Kruglikov. Memories persisted of the tension between Tchaikovsky and The Five over the differences in their musical philosophies—tension acute enough for Tchaikovsky's brother Modest to liken their relations at that time to "those between two friendly neighboring states cautiously prepared to meet on common ground, but jealously guarding their separate interests". Rimsky Korsakov observed, not without annoyance, how Tchaikovsky became increasingly popular among Rimsky Korsakov's followers. This personal jealousy was compounded by a professional one, as Tchaikovsky's music became increasingly popular among the composers of the Belyayev circle, and remained on the whole more famous than his own. Even so, when Tchaikovsky attended Rimsky Korsakov's nameday party in May 1893, Rimsky Korsakov asked Tchaikovsky personally if he would conduct four concerts of the Russian Musical Society in Saint Petersburg the following season. After hesitation, Tchaikovsky agreed. While his sudden death in late 1893 prevented him from fulfilling this commitment in its entirety, the list of works he had planned to conduct included Rimsky Korsakov's Third Symphony.

Консерватизмнің артуы; екінші шығармашылық құрғақшылық

1889 жылдың наурыз айында Анджело Нойманның "Рихард Вагнер театры" Санкт-Петербургке сапар шегіп, Карл Мүктің жетекшілігімен «Нибелунгтер сақинасы» атты төрт цикл көрсетті. Ол Вагнердің оркестрлеу шеберлігіне таң қалды. Ол Глазуновпен бірге репетицияларға қатысып, партитураны қадағалап бақылады. Осы қойылымдарды тыңдағаннан кейін Римский-Корсаков өмірінің соңына дейін көбінесе опералар жазуға берілді. Вагнердің оркестрді пайдалану тәсілі Римский-Корсаковтың оркестрлеуіне әсер етті, бұл 1889 жылы концерттік орындау үшін Мусоргскийдің «Борис Годуновтан» полянезаны реттеуімен басталды. Римский-Корсаков Вагнерден гөрі көбірек авантюралық музыкаға, әсіресе Рихард Штраусқа және кейін Клод Дебюссиге жабық болды. Ол пианист Феликс Блюменфельд Дебюссидің «Estampes» шығармасын орындағанда бірнеше күн бойы ашуланып, күнделігіне олар туралы: «Өте кедей және шектен тыс кедей; техника жоқ, тіпті қиял да жоқ» деп жазды. Бұл оның музыкалық консервативтігінің бір бөлігі болды (өз сөзімен айтқанда, «музыкалық санасы»), ол енді өзінің де, басқалардың да музыкасын сынды пікірмен қарастырды. 1901 жылы ол Вагнердің «құлақтың қателіктеріне» наразылық білдіргенін жазды, бұл 1889 жылы оның назарын аударған музыка туралы еді. 1892 жылы Римский-Корсаков екінші шығармашылық дағдарысқа тап болды, бұл неврастения диагнозына әкелді. «Садко» музыкалық кескінінің және «Псков қызы» операсының үшінші нұсқаларын жасағаннан кейін, ол өзінің бұрынғы туындыларымен есептерін аяқтады; «Май түнінен» бұрынғы ең маңызды шығармаларының ешқайсысын бастапқы түрінде қалдырмады.

1905 жылғы революция

1905 жылы Санкт-Петербург консерваториясында 1905 жылғы революция аясында демонстрациялар өтті; Римский-Корсаков жазғандай, оларды Санкт-Петербург мемлекеттік университетіндегі ұқсас алапаттықтар тудырды, онда студенттер саяси реформалар мен Ресейде конституциялық монархия орнатуды талап етті. "Мен ашулы оқушылармен келіспеушіліктерді реттеу комитетінің мүшесі болып сайландым", - деп еске алды ол; комитет құрылғаннан кейін-ақ, "[оқушыларды қуу, консерваторияға полиция орналастыру, тіпті консерваторияны толығымен жабу] сияқты түрлі шаралар ұсынылды". Римский-Корсаков студенттердің наразылық білдіру құқығын қорғау қажет деп ойлады, әсіресе студенттер мен билік арасындағы дау-жанжалдар күшейіп бара жатқан кезде. Ашық хатта ол консерватория басшылығы мен Ресей музыкалық қоғамының негіссіз араласуына қарсы студенттердің жағын алды. Оқушыларды жұмыстан шығару туралы шешім қабылданар алдында Римский-Корсаков мектеп дирекциясының бір мүшесінен хат алып, студенттік наразылықты басу мақсатында директорлық лауазымға орналасуды ұсынды. "Мүмкін, Дирекция мүшесі азшылық пікірде болған шығар, бірақ бәлігіресе шешімге қол қойды", - деп жазды ол. "Мен бас тарттым". Римский-Корсаков жұмыстан босатылуына қарамастан, үйінен оқушыларын оқытуды жалғастырды. Римский-Корсаковты жұмыстан босатудан көп ұзамай, оның "Кащей өлімсіз" операсының студенттік қойылымы жоспарланған концертпен емес, саяси демонстрациямен аяқталды. Бұл оқиғаларды кеңінен жариялаған баспасөздің арқасында бүкіл Ресейде және шетелде тыйым салуға қарсы наразылық толқыны көтерілді. Либералдар мен зиялы қауым композитордың үйіне жанашырлық хаттармен толы сыйлықтар жіберді, тіпті Римский-Корсаковтың музыкасын естімеген шаруалар да шағын қаржылық көмектер жіберді. Ақырында 300-ден астам студент Римский-Корсаковқа қолдау білдіріп, консерваториядан шығып кетті. Саяси дау-дамай "Алтын әтеш" операсымен де жалғасты. Оның монархияны, орыс империализмін және орыс-жапон соғысын сынай қарауы цензурадан өтуге мүмкіндік бермеді. 1907 жылдың сәуір айында Римский-Корсаков импресарио Сергей Дягилевтің ұйымдастыруымен Парижде екі концерт өткізді, онда орыс ұлттық мектебінің музыкасы орындалды. Концерттер Еуропада орыс классикалық музыкасын, әсіресе Римский-Корсаковтың музыкасын танымал етуге үлкен үлес қосты. Келесі жылы оның "Садко" операсы Париж операсында, ал "Қар қызы" операсы Комик операсында қойылды. 1908 жылы Лугаға жақын Лубенск мүлігінде (қазіргі Псков облысының Плюсск ауданы) қайтыс болды және Санкт-Петербургтегі Александр Невский монастырындағы Тихвин зиратына Бородин, Глинка, Мусоргский және Стасовтың қабіріне жақын жерге жерленді. Ол өте шығармашыл композитор болды, бірақ сонымен қатар өзін-өзі үнемі сынап отырды. Ол оркестрлік шығармаларының барлығын, тіпті үшінші симфониясын да бірнеше рет қайта қарады – кейбіреулерін, мысалы, "Антар" және "Садко" операларын, бірнеше рет өңдеді. Бұл өңдеулер темп, фраза және аспаптық егжей-тегжейлердегі шағын өзгерістерден бастап, толықтай қайта жазуға дейін жетеді. Римский-Корсаков өзінің музыкасындағы ықпалдар туралы ашық айтты, Василий Ястребцевке: "Лист пен Балакиревті жақсырақ зерттеңіз, сонда менде көп нәрсе менікі емес екенін көресіз". Ол Балакиревтің бүкіл тондық шкаланы қолдану, халық әндерін және музыкалық шығыстануды пайдалануында, ал Листтің гармониялық тәжірибелілігіндегідей ілесіп кетті. (Шехерезаданы бейнелеу үшін қолданылатын скрипкалық мелодия Балакиревтің "Тамара" симфониялық поэмасындағы аналогымен өте жақын, ал "Орыс Пасхалық увертюрасы" Балакиревтің орыс тақырыптары бойынша екінші увертюрасының құрылымын және жоспарын ұстанады.) Бүкіл тондық және октатондық шкалалар Батыс классикалық дәстүрінде тәжірибелі деп есептелді, ал Римский-Корсаковтың оларды қолдануы оның гармониясын радикалды етіп көрсетті. Керісінше, композицияда осы шкалаларды қалай және қашан қолданғаны туралы қамқорлығы оны Игорь Стравинский сияқты кейінгі композиторлармен салыстырғанда консервативті етіп көрсетті, бірақ олар көбінесе Римский-Корсаковтың жұмысына негізделген.

In 1905, demonstrations took place in the St. Petersburg Conservatory as part of the 1905 Revolution; these, Rimsky Korsakov wrote, were triggered by similar disturbances at St. Petersburg State University, in which students demanded political reforms and the establishment of a constitutional monarchy in Russia. "I was chosen a member of the committee for adjusting differences with agitated pupils", he recalled; almost as soon as the committee had been formed, "[a]ll sorts of measures were recommended to expel the ringleaders, to quarter the police in the Conservatory, to close the Conservatory entirely". Rimsky Korsakov wrote that he felt someone had to protect the rights of the students to demonstrate, especially as disputes and wrangling between students and authorities were becoming increasingly violent. In an open letter, he sided with the students against what he saw as unwarranted interference by Conservatory leadership and the Russian Musical Society. Just before the dismissal was enacted, Rimsky Korsakov received a letter from one of the members of the school directorate, suggesting that he take up the directorship in the interest of calming student unrest. "Probably the member of the Directorate held a minority opinion, but signed the resolution nevertheless," he wrote. "I sent a negative reply." Partly in defiance of his dismissal, Rimsky Korsakov continued teaching his students from his home. Not long after Rimsky Korsakov's dismissal, a student production of his opera Kashchey the Immortal was followed not with the scheduled concert but with a political demonstration, Due in part to widespread press coverage of these events, an immediate wave of outrage against the ban arose throughout Russia and abroad; liberals and intellectuals deluged the composer's residence with letters of sympathy, and even peasants who had not heard a note of Rimsky Korsakov's music sent small monetary donations. Eventually, over 300 students walked out of the Conservatory in solidarity with Rimsky Korsakov. The political controversy continued with his opera The Golden Cockerel. Its implied criticism of monarchy, Russian imperialism and the Russo Japanese War gave it little chance of passing the censors. In April 1907, Rimsky Korsakov conducted a pair of concerts in Paris, hosted by impresario Sergei Diaghilev, which featured music of the Russian nationalist school. The concerts were hugely successful in popularizing Russian classical music of this kind in Europe, Rimsky Korsakov's in particular. The following year, his opera Sadko was produced at the Paris Opéra and The Snow Maiden at the Opéra Comique. In 1908, he died at his Lubensk estate near Luga (modern day Plyussky District of Pskov Oblast), and was interred in Tikhvin Cemetery at the Alexander Nevsky Monastery in Saint Petersburg, next to Borodin, Glinka, Mussorgsky and Stasov. He proved a prolific composer but also a perpetually self critical one. He revised every orchestral work up to and including his Third Symphony—some, like Antar and Sadko, more than once. These revisions range from minor changes of tempo, phrasing and instrumental detail to wholesale transposition and complete recomposition. Rimsky Korsakov was open about the influences in his music, telling Vasily Yastrebtsev, "Study Liszt and Balakirev more closely, and you'll see that a great deal in me is not mine". He followed Balakirev in his use of the whole tone scale, treatment of folk songs and musical orientalism and Liszt for harmonic adventurousness. (The violin melody used to portray Scheherazade is very closely related to its counterpart in Balakirev's symphonic poem Tamara, while the Russian Easter Overtures follows the design and plan of Balakirev's Second Overture on Russian Themes.) The whole tone and octatonic scales were both considered adventurous in the Western classical tradition, and Rimsky Korsakov's use of them made his harmonies seem radical. Conversely, his care about how or when in a composition he used these scales made him seem conservative compared with later composers like Igor Stravinsky, though they were often building on Rimsky Korsakov's work.

Опералар

Римский-Корсаков Батыста көбінесе оркестрлік шығармаларымен танымал, бірақ оның опералары күрделірек, аспаптық туындыларына қарағанда оркестрлік эффектілердің кең ауқымын ұсынады және әдемі вокалдық партиялармен ерекшеленеді. Америкалық музыка сыншысы және журналист Харольд Шонберг опералар туралы: «Олар жаңа, құпиялы әлемді ашады – орыс шығысының, мистикалық және экзотикалық әлемді, славян пантеизмі мен жоғалып кеткен халықтардың әлемін. Оларды шынайы поэзиямен сіңдіреді, сонымен қатар керемет шеберлікпен және мол ресурстармен жазылған» деп жазған. Кейбір сыншылардың пікірінше, Римский-Корсаковтың осы туындыларындағы музыкада драмалық күш жеткіліксіз, бұл опералық композитор үшін өте ауыр кемшілік. Мүмкін, бұл оның өзіндік ойы болған, өйткені ол өнегесінде опералардың негізінен музыкалық, ал емес драмалық туындылар екенін бірнеше рет айтқан. Қызығы, опералар көбінесе театрлық емес болу арқылы драмалық сәттілікке жетеді.

Оркестрлік шығармалары

Тек оркестрлік туындылар екі топқа бөлінеді. Батыста ең танымал және жалпы сапасы жағынан ең жақсылары бағдарламалық сипатта. Яғни, музыкалық мазмұны мен оның туындыдағы бейнеленуі сюжеттің немесе әңгіменің кейіпкерлері, картинадағы оқиғалар немесе музыкалық емес басқа көздерден алынған хабарламалармен анықталады. Композитор өзінің оркестрлік туындыларының көп бөлігін мансабының екі кезеңінде жазды: алғашқыда – «Садко» мен «Антар» (соның ішінде екінші симфониясы, Op. 9), ал 1880 жылдары – «Шехерезада», «Каприччио Эспаньоль» және «Орыс Пасхалық увертюрасы». Осы екі кезең арасындағы үзіліске қарамастан, композитордың жалпы көзқарасы мен музыкалық тақырыптарды пайдалану әдісі өзгерген жоқ. «Антар» мен «Шехерезада» еркек кейіпкерлерін бейнелеу үшін күшті «орыс» тақырыбын (Антардағы бас кейіпкер, Шехерезададағы сұлтан), ал әйел кейіпкерлері үшін – нәзік «шығыс» тақырыбын (Антардағы пери Гүл Назар және Шехерезададағы бас кейіпкер) қолданады. Римский-Корсаковтың осы екі туындылар тобы арасындағы айырмашылығы оркестрлеуде. Оның шығармалары әрдайым аспаптық құралдарды шебер пайдалануымен мақталып келсе де, «Садко» мен «Антар» туындыларының қарапайым текстурасы 1880 жылдарғы танымал туындыларының байлығына қарағанда сәл әлсіз. Аспаптық түстердің «негізгі реңдерін» ерекшелеу принципі сақталғанымен, кейінгі туындыларында оркестрлік эффекттердің күрделі жиынтығымен толықтырылды. Олардың бір бөлігі Вагнер сияқты басқа композиторлардан алынса, қалғаны композитордың өзі ойлап тапқан. Римский-Корсаковтың бағдарламалық емес музыкасы, сапалы жасалғанына қарамастан, оның бағдарламалық туындыларының шабыт деңгейіне жете алмайды; оған ең жақсысын шығару үшін қиял керек еді.

Өтпелі көрсеткіш

Балакиревпен бірге «Бес» тобының негізін қалаған сыншы Владимир Стасов 1882 жылы былай деп жазды: «Глинкадан бастап барлық орыс музыканттары кітаптан білім алуға күдікпен қарады және оған Еуропаның көптеген бөліктерінде бүгінге дейін дағдыланғантай, құлшыныс пен ырым-жырыммен ешқашан қараған жоқ». Бұл мәлімдеме Глинкаға қатысты дұрыс емес еді, өйткені ол Берлинде Зигфрид Дехнтан батыс музыка теориясын операсын жазудан бұрын мұқият оқыды. Бұл Балакиревке де қатысты, ол «академизмге күшпен қарсылық көрсетті». Стасов әдейі қалдырған бір мәселе, оның мәлімдемесін толығымен жоққа шығарар еді, ол – Римский-Корсаков сол кезде он жылдан астам уақыттан бері «кітаптан алған білімін» Санкт-Петербург консерваториясының студенттеріне сіңіріп жатқан. Өзіндік үш жылдық оқудан бастап, Римский-Корсаков Чайковскийге жақындап, «Бес» тобының қалған бөлігінен алыстады, ал «Бес» тобының қалған мүшелері одан алшақтады және Стасов оны «байырғы» деп атады. Жас Семен Кругликов композиторлық мамандықты таңдауды ойлап тұрғанда, Римский-Корсаков болашақ сыншыға былай деп жазды:

The critic Vladimir Stasov, who along with Balakirev had founded The Five, wrote in 1882, "Beginning with Glinka, all the best Russian musicians have been very skeptical of book learning and have never approached it with the servility and the superstitious reverence with which it is approached to this day in many parts of Europe." This statement was not true for Glinka, who studied Western music theory assiduously with Siegfried Dehn in Berlin before he composed his opera A Life for the Tsar. It was true for Balakirev, who "opposed academicism with tremendous vigor,"

One point Stasov omitted purposely, which would have disproved his statement completely, was that at the time he wrote it, Rimsky Korsakov had been pouring his "book learning" into students at the Saint Petersburg Conservatory for over a decade. Beginning with his three years of self imposed study, Rimsky Korsakov had drawn closer to Tchaikovsky and further away from the rest of The Five, while the rest of The Five had drawn back from him and Stasov had branded him a "renegade". When the young Semyon Kruglikov was considering a future in composition, Rimsky Korsakov wrote the future critic,

About a talent for composition I can say nothing as yet. You have tried your powers too little Yes, one can study on one's own. Sometimes one needs advice, but one must study All of us, that is, I myself and Borodin, and Balakirev, and especially Cui and Mussorgsky, did disdain these things. I consider myself lucky that I bethought myself in time and forced myself to work. As for Balakirev, owing to his insufficient technique he writes little; Borodin, with difficulty; Cui, carelessly; and Mussorgsky, sloppily and often incoherently. Taruskin points out this statement, which Rimsky Korsakov wrote while Borodin and Mussorgsky were still alive, as proof of his estrangement from the rest of The Five and an indication of the kind of teacher he eventually became. By the time he instructed Liadov and Glazunov, "their training hardly differed from [Tchaikovsky's]. An ideal of the strictest professionalism was instilled in them from the beginning." "There was no more 'Moscow', no 'St. Petersburg'." Taruskin writes; "at last all Russia was one. Moreover, by century's end, the theory and composition faculties of Rubinstein's Conservatory were entirely in the hands of representatives of the New Russian School. Viewed against the background of Stasov's predictions, there could scarcely be any greater irony."

«Композиторлық дарын туралы әзірге ештеңе айта алмаймын. Өзіңнің күшіңді тым аз сынадың. Иә, өздігінен оқуға болады. Кейде кеңес керек, бірақ оқу керек. Біздің барлығымыз – мен, Бородин, Балакирев және әсіресе Кюи мен Мусоргский – осы нәрселерді жеңілсінбедік. Мен өз уақытында ойға келгенім үшін және жұмыс істеуге мәжбүрлегенім үшін өзімді бақытты санадым. Балакиревтің жеткіліксіз техникасы болғандықтан, ол аз жазады; Бородин қиындықпен; Кюи салғырт; ал Мусоргский шалаң-шұлақ және көбінесе ұйымсыз. Тарускин Римский-Корсаковтың Бородин мен Мусоргский тірі кезде жазған осы мәлімдемесін, оның «Бес» тобының қалған бөлігінен алыстағанын және ол қандай ұстазға айналғанын көрсететін дәлел ретінде келтіреді. Лиадов пен Глазуновты оқытқан кезде «олардың оқуы [Чайковскийдікінен] ешқандай айырмашылыққа ие болған жоқ. Оларға ең басынан қатаң кәсібиліктің идеалы сіңірілді». «Енді «Мәскеу» де, «Санкт-Петербург» де жоқ». Тарускин жазады: «Соңында бүкіл Ресей біртұтас болды. Одан ары, ғасыр соңына қарай Рубинштейн консерваториясының теория және композиция факультеттері толығымен Жаңа орыс мектебінің өкілдерінің қолында болды. Стасовтың болжамдарына қарағанда, одан да үлкен ирония болуы мүмкін емес».

Студенттер

Римский-Корсаков Санкт-Петербург консерваториясында 35 жылдық қызметі барысында 250 студентке теория мен композицияны оқытты, "бұл композиторлардың толыққанды "мектебін" құруға жеткілікті". Бұл оның басқа екі мектепте оқытқан шәкірттерін, соның ішінде Глазуновты, немесе Игорь Стравинский сияқты үйінде жеке сабақ бергендерін қамтымайды. Глазунов пен Стравинскийден басқа, кейін әйгілі болған студенттер қатарында Анатолий Лядов, Михаил Ипполитов-Иванов, Александр Спендиарян, Сергей Прокофьев, Отторино Респиги, Витольд Малишевский, Микола Лысенко, Артур Капп және Константи Горский болды. Басқа студенттерінің ішінде музыка сыншысы және музыктанушы Александр Осовский, сондай-ақ композитор Лазарь Саминский де бар еді. Римский-Корсаков талантты студенттерге көп нұсқау берудің қажеті жоқ деп есептеді. Оның оқыту әдісі нақты қадамдардан тұрды: студенттерге гармония мен контрапункттің барлық қажетті аспектілерін көрсету; композицияның формаларын түсінуге бағыт беру; техниканы жетілдіру үшін бір-екі жылдық жүйелі оқу, еркін композиция және оркестрлеу жаттығуларын ұйымдастыру; фортепианоны жақсы меңгеруге көмектесу. Бұл талаптар орындалғаннан кейін оқу аяқталады. Ол осы көзқарасын консерваториядағы сабақтарына да көшірді. Дирижер Николай Малко еске алғандай, Римский-Корсаков семестрдің бірінші сабағын былай бастады: "Мен сөйлеймін, ал сіз тыңдаңыз. Содан кейін мен аз сөйлеймін, сіздер жұмыс істей бастайсыздар. Ал соңында мен мүлдем үндемеймін, сіздер жұмыс істейсіздер".

Бестіктің жұмысын өңдеу

Римский-Корсаковтың "Бес" композиторларының шығармаларын өңдеуі маңызды. Бұл 1860 және 1870 жылдары "Бес" тобының өзара шығармаларын тыңдап, бірлесіп жұмыс істеген ынтымақтастық атмосферасының іс жүзіндегі жалғасы болды. Бұл жұмыс, әйтпесе естілмей немесе толығымен жоғалып кеткен шығармаларды сақтау мақсатында жасалды. Осы жұмысқа Александр Бородиннің "Князь Игорь" операсын аяқтау кірді, Римский-Корсаков Бородиннің қазасынан кейін Глазуновтың көмегімен осы жұмысты жүзеге асырды. Бұл туралы Римский-Корсаков өзінің естеліктерінде айтқан. Мейс және Ричард Тарускин музыка зерттеушісі Павел Ламмның Бородиннің қолжазбаларын талдауын келтіреді, онда Римский-Корсаков пен Глазунов Бородиннің партитурасының шамамен 20 пайызын жойғанын көрсеткен. Мейстің сөзіне сәйкес, нәтиже – Бородиннің авторлық ниетін толық бейнелемейтін, үш композитордың бірлескен еңбегі. Ламм Бородиннің қолжазбаларының өте шатаң күйіне байланысты Римский-Корсаков пен Глазуновтың басылымына қазіргі заманғы балама жасаудың өте қиын екенін айтты. Мейс уақыттың Римский-Корсаковтың Мусоргскийдің шығармаларын ұрпақтардың қайта бағалауында дұрыс екенін дәлелдегенін мәлімдеді. Мусоргскийдің музыкалық стилі, бұрын жетілмеген деп есептелген, қазір оның өзгешелігі үшін құрметпен қарастырылады. Римский-Корсаковтың "Балда тауындағы түн" әні әлі де көбінесе орындалатын нұсқа болып табылады, ал Римский-Корсаковтың "Борис Годунов" операсының өңделген нұсқасы Мусоргскийдің түпнұсқасымен алмастырылды.

Фольклор және пантеизм

Римский-Корсаков өзінің шығармашылығының ең жеке тұсын орыс фольклорына деген көзқарасы үшін сақтап қалған болуы мүмкін. Балакирев және "Бес" тобының өзге мүшелері негізінен протяжная би әндеріне негізделген фольклоризмді дамытқан. "Май түнін" жазғаннан кейін Римский-Корсаков белгілі бір обрядтарға арналған "күнтізбелік әндерге" көбірек қызығушылық танытты. Халық музыкасында оны ең қызықтырған нәрсе – халық мәдениетімен байланысы болды, тіпті "Бес" тобында болған кезінде де; бұл әндер ауылдық салты-дәстүрлердің бір бөлігін құрады, ежелгі славян дінтасқа табынушылығы мен халықтық обрядтардың пантеистік әлемін бейнеледі. Ол "күнге табыну культының поэтикалық жағына қызығып, әндердің әуені мен сөздерінде оның қалдықтарын іздедім. Ежелгі дінтасқа табынушылық кезеңі мен рухтардың бейнесі менің алдымда, сол кездегідей, өте анық көрінді, мені ежелгі заманның тартымдылығымен әрі қарай шақырып тұрды. Бұл айналысқандықтарым композитор ретіндегі қызметіме зор әсер етті", – деп жазды ол. Ол халықтық дәстүрде маусымдық күнтізбелік әндерді және хороводтарды (салтанатты билерді) кеңінен пайдаланды. Музыктанушылар мен славян зерттеушілері Римский-Корсаковтың экуменикалық суретші екенін ұзақтан мойындап келеді, оның фольклорлық оперлері дінтасқа табынушылық пен христиандық арақатынасы және XVII ғасырдағы православие шіркеуіндегі ағым сияқты мәселелерді көтеріп көрсетеді.

Фильмде

1953 жылғы советтік фильм «Римский-Корсаков» оның өмірінің соңғы жиырма жылын көрсетеді. Оны Григорий Белов сомдайды. Оның «Бес» тобындағы ерте жылдары 1950 жылғы «Мусоргский» атты фильмде Андрей Попов бейнеленген.

Жарияланымдар

Римский-Корсаковтың автобиографиясы және оның гармония мен оркестрлеу туралы кітаптары ағылшын тіліне аударылып, жарияланды. Ол 1892 жылы бастаған, бірақ аяқтамаған екі кітабы – орыс музыкасы туралы толық мәтін және қазір жоғалған белгісіз тақырыптағы қолжазба. «Менің музыкалық өмірім». [Летопись моей музыкальной жизни – сөзбе-сөз, Менің музыкалық өмірімнің хроникасы.] Джуда А. Джоффенің 5-ші түзетілген орыс басылымынан аудармасы; Карл Ван Вехтеннің кіріспе сөзімен редакцияланды. Лондон: Ernst Eulenburg Ltd, 1974. «Гармония туралы практикалық нұсқаулық». [Практический учебник гармонии.] Алғаш рет 1885 жылы орыс тілінде жарық көрді. Карл Фишер 1930 жылы шығарған алғашқы ағылшын басылымы, 12-ші орыс басылымынан Жозеф Ахронның аудармасы. Қазіргі ағылшын басылымын Николас Хопкинс жасады, Нью-Йорк, Нью-Йорк: C. Fischer, 2005. «Оркестрлеу қағидалары». [Основы оркестровки.] 1873 жылы басталған және 1912 жылы Максимилиан Штайнбергтің қайтысынан кейін аяқталған, алғаш рет 1922 жылы Максимилиан Штайнбергтің редакциясымен орыс тілінде жарық көрді. Ағылшын тіліне аударған – Эдвард Агат; Нью-Йорк: Dover Publications, 1964 («Эдиция русь де музыке 1922 жылы алғаш рет жариялаған еңбектің толыққанды және түзетілген қайта басылымы»).