Кіріспе

II ғасырдағы грек жазушысы және риторигі

Полиен немесе Полиен (,/p//ɒ//l//i/'/iː//n//ə//s/ POLeeEEnəs; ae (æ) vs. e; Πoλύαινoς (Polyainos), "көп мақталған") – біздің заманымыздың II ғасырындағы грек жазушысы, ең белгілі туындысы – "Соғыстағы хикаялар" (Στρατηγήματα (Strategemata)) есімді еңбегі сақталған. Ол Кіші Азиядағы Битинияда дүниеге келген. "Суда" энциклопедиясы оны риторик деп атайды, ал Полиен өзінің Рим императоры алдында істерді қорғаумен айналысқандығын жазған. Полиен "Соғыстағы хикаяларды" 161-166 жылдардағы Рим-Партия соғысында күрескен екі император – Марк Аврелий мен Луций Верге арнады, бұл шамамен 163 жылы болған. Ол сол кезде олармен жорықтарға қатысуға тым қарт болған.

Стратегемалар

Бұл еңбек сегіз кітапқа бөлінген: алғашқы алты кітапта гректердің ең атақты қолбасшылары мен билеушілерінің, жетінші кітапта грек еместер мен римдіктердің, ал сегізінші кітапта римдіктердің және көрнекті әйелдердің стратегиялары сипатталған. Дегенмен, алтыншы және жетінші кітаптардың бір бөліктері жоғалып кетті, сондықтан Поляен сипаттаған 900 стратегияның 833-і ғана сақталған. Кітаптың 13 ғасырда жасалған бір ғана түптемесі сақталған, бірақ одан басқа бес қысқартылған нұсқасы да бар. Бұл толық түптеме бұрын Мишель Апостолиосқа тиесілі болған, қазір Флоренциядағы Лаврентий кітапханасында сақтаулы. Шығарманың стилі айқын және жағымды, бірақ сол заманның сәнді риторикасымен біршама араласқан. Онда ежелгі дүниенің ең танымал тұлғалары туралы көптеген әңгімелер кездеседі және тарихи фактілердің көптеген ерекше жазбалары сақталған. Бұл еңбекке византиялық бес қысқарту жасалған, олардың ең маңыздысы түпнұсқаның сақталған кітапханасында, Лаврентийде орналасқан. Бұл жинақ 58 тараудан және 354 стратегиядан тұрады, ал түпнұсқаның жоғалған немесе сақталған көптеген бөлімдерін түсіндіруге көмектеседі. Қысқартылған нұсқаларына қарамастан, Поляеннің трактаты орта ғасырларда кең танылмаған. Византиялық дереккөздер түпнұсқаға сирек сілтеме жасайды, бұл оның таралуы тоқтағанын және қысқартулар оның орнын басып алғанын көрсетеді. Бұған қоса, тек Ὑπoθέσεις түпнұсқадан тікелей аударылған, ал қалған төрт нұсқа бірінші нұсқаның қорытындылары сияқты көрінеді. Поляен алғаш рет 1549 жылы Базельде Юст Вультей орындаған латын тіліне аудармасымен жарық көрді. Грек тіліндегі алғашқы басылымын Исаак Казобон 1589 жылы Лионда, келесісін Панкратиус Маасвициус 1690 жылы Лейденде, үшіншісін Самуэль Мурсинна 1756 жылы Берлинде, төртіншісін Адамантиос Кораис 1809 жылы Парижде жариялады. Бұл еңбек ағылшын тіліне Р. Шепард (Лондон, 1793), неміс тіліне Сейбольд (Франкфурт, 1793–94) және Блюме (Штутгарт, 1834) аударған.

Басқа жұмыстар

Полиен басқа да бірнеше шығармалар жазған, олардың барлығы жойылған. Суда екі кітаптың атауларын сақтап қалған: "Теба туралы" (Περὶ Θηβῶν) және үш кітаптан тұратын "Тактика" (Τακτικά). Стобей Поляенның "Македониялықтардың ортақ ісі туралы" (Ὑπὲρ τoῦ κoινoῦ τῶν Mακεδόνων) және "Синедрион туралы" (Ὑπὲρ τoῦ Συνεδρίoυ) еңбегінен үзінді келтіреді. Полиен сондай-ақ М. Аврелий мен Л. Верустің есте қаларлық істері туралы шығарма жазу ниетін айтады.