Кіріспе
Еврей тіліндегі әдебиет – ежелгі, орта ғасырлық және қазіргі заманғы еврей тілінде жазылған туындылардың жиынтығы. Бұл еврей әдебиетінің басты түрлерінің бірі, алайда еврей емес авторлар да еврей тілінде әдебиет жазған жағдайлар болған. Еврей әдебиеті орта ғасырлар мен жаңа дәуірде әлемнің әртүрлі аймақтарында дамыды, ал қазіргі еврей әдебиеті көбінесе Израиль әдебиетімен байланысты. 1966 жылы Агнон Библия, Талмуд және қазіргі еврей тілінің ерекше үйлесімін қолданған романдары мен әңгімелері үшін Әдебиет бойынша Нобель сыйлығын алды, осылайша бұл сыйлықты алған тұңғыш еврей жазушысы болды.
Hebrew literature consists of ancient, medieval, and modern writings in the Hebrew language. It is one of the primary forms of Jewish literature, though there have been cases of literature written in Hebrew by non Jews. Hebrew literature was produced in many different parts of the world throughout the medieval and modern eras, while contemporary Hebrew literature is largely Israeli literature. In 1966, Agnon won the Nobel Prize for Literature for novels and short stories that employ a unique blend of biblical, Talmudic and modern Hebrew, making him the first Hebrew writer to receive this award.
Ежелгі дәуір
Еврей тіліндегі әдебиет ежелгі заманнан бастап Лешон Хакодеш (לֶשׁוֹן הֲקוֹדֶשׁ), "Қасиетті тіл" ауыз әдебиетімен және шамамен б.з.д. 2000 жылға дейін Исраилдің бірінші патриархы – Ыбырайымның үйретулерімен басталады. Еврей әдебиетінің ең маңызды туындысы – Еврей Киелі кітабы (Танах). Торадан туындаған заңдардың негізгі раввиндік кодификациясы болып табылатын Мишна шамамен 200 жылы жинақталған. Ол Мишна еврей тілінде жазылған, бірақ оған жасалған маңызды түсіндірме – Гемара көбінесе арамей тілінде жазылған. Көптеген классикалық мидраш еңбектері еврей тілінде жазылған.
Орта ғасырлар
Орта ғасырлар кезеңінде еврей және иврит әдебиеттерінің көп бөлігі Исламдық Солтүстік Африка, Испания, Палестина және Таяу Шығыста жазылған. Орта ғасырлық философиялық әдебиеттің көптеген еңбектері, мысалы Маймонидтің "Сансағандарға жол көрсетуші" және "Кузари" кітабы, сондай-ақ көптеген көркем шығармалар иврит-араб тілінде жазылған. Раввиндік әдебиеттер көбінесе иврит тілінде жазылған, оның ішінде: Ыбырайым ибн Езра, Раши және басқалардың Тораға түсіндірмелері; Маймонидтің "Мишне Тора", "Арбаа Турим" және "Шулхан Арух" сияқты еврей заңдарының жинақтары; Бахья ибн Пакуданың "Жүрек міндеттері" (Ховот ха Левавот) сияқты Мусар әдебиетінің (насихаттық этикалық әдебиет) еңбектері. Иврит тілінде жазылған көркем шығармалардың бірі – Берехия бен Натронай ха Накданның "Түлкі хикаялары", ол Эзоп хикаяларына ұқсас иврит хикаялары. Орта ғасырлардағы еврей поэзиясының көп бөлігі иврит тілінде жазылған, соның ішінде Палестинада жетінші және сегізінші ғасырларда Йосе бен Йосе, Янаи және Елеазар Калирдің литургиялық пиютимдері. Бұл өлеңдер иврит тіліндегі құлшылыққа (литургияға) қосылды. Бұл құлшылықты кітап түрінде "сидур" деп жинақтады, оған Амрам Гаон мен Саадия Гаон сияқты раввиндер кірді. Кейіннен испан, Прованс және итальян ақындары діни және әлеуметтік өлеңдер жазды; ең белгілі ақындары – Сүлеймен ибн Габирол, Йехуда Халеви және Йехуда әл Харизи. Олардың көпшілігі еврей раввиндерінің және әдебиеттерінің араб тілінен иврит тіліне аударылуына да белсенді қатысты. Орта ғасырларда әйелдің жазған иврит поэмасының тек бір ғана мысалы белгілі (кейбір ғасырлар бойы бірінші және соңғы): Дунаш бен Лабраттың әйелі жазған, ол Дунаштың жер аударылуына қайғы білдіреді.
Қазіргі заман
Еврей тілінде дәстүрлі раввиндік әдебиеттерді жазудан басқа, қазіргі еврейлер көркем әдебиет, поэзия және эссе сияқты жаңа әдеби жанрларды дамытты, бұл әдетте «Қазіргі еврей әдебиеті» деп аталады.
Қазіргі заман
1948 жылы Израиль мемлекетінің құрылуымен бірге еврей жазушыларының жаңа буыны қалыптасты. Осы жаңа буынға романда жазатын Ахарон Меггед, Натан Шахам және Моше Шамир, сондай-ақ ақындар Ехуда Амихай, Амир Гилбоа және Хайм Гури кірді. Амос Оздың «Майкл» (1968) және «Қара қорап» (1987) романдары, А. Б. Ешуаның «Сүйікті» (1977) және «Мырза Мани» (1990) шығармалары жаңа мемлекеттегі өмірді бейнелейді. Бұл туындыларда ата-ана мен бала арасындағы қақтығыс, сондай-ақ бір кезде қасиетті саналған иудаизм мен сионизм идеалдарына наразылық тақырыптары зерттеледі. ХХ ғасырдың соңында көптеген еврей жазушылары Холокост, әйелдер мәселелері және израильдіктер мен арабтар арасындағы қақтығыс туралы жазды. Тағы бір маңызды тақырып – еуропалық еврейлер (ашкеназилер) мен Таяу Шығыс және Жерорта теңізі аймағынан келген еврейлер (мизрахимдер мен сефардимдер) арасындағы шиеленіс болды. 1986 жылы палестиналық-израильдік автор Антон Шаммас «Арабескі» романын еврей тілінде жариялады, бұл еврей емес израильдік автордың еврей әдебиетіндегі тұңғыш маңызды туындысы болды. Шаммас романы көптеген шетел тілдеріне аударылды. Қазіргі еврей авторларының қатарында Рут Алмог, Аарон Аппелфелд, Дэвид Гроссман, Амалия Кахана Кармон, Этгар Керет, Савион Либрехт, Сами Майкл, Яков Шабтай, Меир Шалев және Зеруя Шалев бар. Халықаралық деңгейде танылған және басқа тілдерге аударылған қазіргі израильдік авторлар: Эфраим Кишон, Яков Шабтай, А. Б. Ешуа, Амос Оз, Ирит Линур, Этгар Керет және Ехошуа Собол. Еврей ақындарының ішінде Дэвид Авидан, Майя Бежерано, Эрез Битон, Дэн Пагис, Далия Равикович, Ронни Сомек, Меир Визельтье және Йона Валах бар. 2010 жылдары әр жылы еврей тілінде мыңдаған жаңа кітаптар жарық көреді, олар басқа тілдерден аудармалар мен израильдік авторлардың түпнұсқалық шығармаларынан тұрады.