Кіріспе

Гентий (Іллирия патшасы) (Γένθιος, "Génthios"; б.з.д. 181–168 ж.) – Лабеат әулетінен шыққан Иллирия патшасы. Ол б.з.д. 181–168 жылдары билік құрды, соңғы куәландырылған Иллирия патшасы болды. Ол Риммен жақсы қарым-қатынаста болған Плерат III-тің ұлы еді. Гентиус билеген Иллирия патшалығының астанасы Скодра (қазіргі Шкодер, Албания) қаласы болды. Б.з.д. 180 жылы, оның билігінің басында Далматтар мен Даорстар өздерін оның билігінен тәуелсіз деп жариялады, ал Ризон қаласы оның жеңіліске ұшырауына дейін оны тастап кетіп, римдіктерден қорғау алды. Ол Дардания патшасы Мониний II-нің қызы Этутаға үйленді. Б.з.д. 171 жылы Гентий македониялықтарға қарсы римдіктермен одақтас болды, бірақ б.з.д. 169 жылы ол жақтан өтіп, македондық Персеймен одақтасты. Иллирия патшалығының ең оңтүстік қаласы Лисс (қазіргі Леже, Албания) болды, бұл Бірінші Иллирия соғысынан бері қалыптасқан жағдай еді. Ол екі римдік легатты тұтқындап, оларды елшілер емес, тыңшылар ретінде келген деп айыптады. Гентий Риммен одақтас болған Аполлония және Эпидамнос (римдік Диррахий, қазіргі Дуррес, Албания) қалаларын қиратты. Б.з.д. 168 жылы ол Скодрада Л. Аниций Галл басқаратын рим әскерінен жиырма немесе отыз күн ішінде жеңілді, ал б.з.д. 167 жылы Галлдың жеңісіне қатысу үшін Римге тұтқын ретінде әкелінді, содан кейін Игувиумда тұтқынға алынды. Оның қайтыс болған күні белгісіз. Римдіктер оны жеңгеннен кейін аймақты "мерис" деп аталатын үш әкімшілік бөлімге бөлді. Бірінші меристің аумағы белгісіз, ал екіншісі – Лабеат, үшіншісі – Акрувий, Ризон, Олциний және олардың айналасы.

Атауы

Иллириялық Gentius есімі, көне еуропа тілінен (*g'en "тудыру") шыққан болуы мүмкін, латын тіліндегі gens, gentis ("туыс, ру, ұлт") сөздерімен байланысты. Бұл, корольді өзінің туған-туыстарының басшысы ретінде көрсететін *gent(i)yos деген қайта құрастырылған есімді көрсетеді, ежелгі герман тіліндегі *kun ing az сияқты.

Риммен қарым-қатынастар

181 жылға қарай адал Плевраттың орнын оның ұлы Гентиус иеленді. Оның билік кезінде Ардиа мемлекетімен және Риммен қарым-қатынас нашарлай бастады. Теутаға қарсы өткен Бірінші Иллирия соғысынан бері Дриннің оңтүстігіндегі жағалау және ішкі аймақтар Римнің бақылауында болды. Гентиус солтүстік және батыста тұратын туысқан халықтарға билігін кеңейтуге тырысты. Аралдардың арасында гректердің Исса (қазіргі Вис, Хорватия) қаласы Римнің қорғауында белгілі бір деңгейде тәуелсіздігін сақтап қалды, ал Фарос (қазіргі Хвар, Хорватия) Иллирияның иелігінде қалды. Құрлықта Дельматалар мен Даорстар бір кезде бағынышты болған, бірақ Гентиус билікке келгеннен кейін көп ұзамай бұлар бас тартыс жасады. Иллирияның күші теңіз флотында және кемелерінде болды, және Адриатика теңізіндегі кемелер қатынасына олардың араласуы Римнің бұл аймаққа деген қызығушылығын қайта оятты. 180 жылға қарай жағалауды қорғауға жауапты римдік претор Гентийге тиесілі деген бірнеше кемені, қақпақ салынған кемелер ретінде тауып, Брудизиумға келді. Иллирияға жіберілген елшілік патшаны таба алмады, бірақ претор римдіктердің Корчулада кепілдікке алынғанын анықтады. Бұл мәселенің нәтижесі туралы ешқандай хабар жоқ, және Сенат Гентийдің елшілерінің айыптаулардың жалған екендігі туралы талабын қабылдаған болуы мүмкін. Он жыл өткен соң, Рим Персейге қарсы соғысқа дайындалып жатқанда, Исса Гентиді патшамен соғыс жоспарлап отыр деп айыптады, және енді Иллирия елшілері Сенат алдында тыңдалудан бас тартты. Оның орнына римдіктер Эпидамнос портында тұрған 54 Иллирия лембісін тартып алды. Соғысқа дейін Рим сенаторы Гентиіске Рим Республикасымен болған формалды достығын еске түсіру үшін Иллирияға жіберілді.

Дардандар мен Македониямен одақ

Б.з.д. 169 жылы Гентий өзінің ағасы Платорды өлтірді, себебі оның Дардания патшасы Мониний II-нің қызы Этутаға үйлену ниеті оны тым күшті ететін еді. Содан кейін Гентий Платордың келісімі бойынша үйленді, осылайша қуатты Дарданимен одақ құрды. Македониялық Персей, римдіктер басып алған Иллириядағы бірнеше римдік бекіністерін қайта басып алғаннан кейін, батысқа қарай Ардиа мемлекетіне апаратын жолды бақылады. Осы сәтте Персей Гентиске бірінші елшілігін жіберді, оған Иллириядан шеттетілген Плерат және македониялық Адей мен Берея кірді. Олар Гентийді Лиссоста кездестіріп, Персейдің римдіктер мен Дарданиға қарсы жеңістері және Пенестаилерге қарсы жақындағы жеңісі туралы хабарлады. Иллириялықтар оған римдіктермен соғысуға ниетінің емес, ақшаның жетіспейтінін айтты. Бұл мәселе бойынша осы елшілік те, содан кейін Stuberra-дан жіберілген тағы бір елшілік те ешқандай уәде бермеді. Персей Гентийді соғысқа тартуға тырысты, мүмкіндігінше, оның қазынасына ешқандай шығын тимеуді көздеді. Иллириялық Плерат Пенестаилерден 1000 жаяу әскер мен 200 атты әскер жинады. Б.з.д. 168 жылы Македонияға римдіктердің шабуылы патшаны Гентиске жәрдемақы беруге мәжбүр етті, оның кемелері римдіктерге қарсы шабуыл жасау үшін қолданылуы мүмкін еді. 300 талант айтылды және Персей оны алу үшін өзінің серігі Пантахусты жіберді. Метеон қаласында (қазіргі Медун, Черногория) кепілдер туралы келісімге келді және Гентий патшаның ант қабылдады. Ол ақшаны алу үшін Персейге делегациямен бірге Олимпионы жіберді, ал шарт Термалық шығанақтағы Диумда салтанатты түрде жасалды. Македониялық атты әскердің ресми шеруі өтті, бұл иллириялықтарды әсер қалдырған болуы мүмкін, және атты әскер келісімді бекітуде македониялықтарды ұсынған болуы мүмкін. 300 талант Пелладағы патшалық қазынадан саналды және иллириялықтарға оған өздерінің мөрін қоюға рұқсат берілді. Гентийге он талант көлемінде аванс жіберілді, ал Пантахус оны жеткізген кезде патша римдіктерге қарсы соғыс бастауға шақырылды. Гентий Лихнидте Апий Клавдий жіберген екі римдік елшіні түрмеге қамаған кезде Персей Гентий енді оның одақтасы екеніне сеніп, қалған жәрдемақыны қайтарып алды.

Билікке көтерілу

Гентий Иллирияның Римге қарсы жаңа сыртқы саясатын өз мемлекетін күшейту үшін бірқатар шаралармен қолдады. Біріншіден, ол барлық поддандыларына бірыңғай салық енгізіп, Лисс және Скодра қалаларындағы, өзі тұратын екі қаладағы монета ақыру орындарын патшалық бақылауға алды, осылайша қаржыны шоғырландырды. Осы кезде Гентий қола монеталар шығарып отырды. Селче қазынасында македондық белгілері бар екі Гентий монетасы табылды. Гентийдің басқа монеталарында, болжам бойынша, оның басы бейнеленген, петасос сияқты бас киімі мен мойнындағы алқа бар, ал сыртқы жағында бір жағынан найзағай, екінші жағынан лемби әскери кемесі салынған. Римдіктер жасаған тізімде Риммен соғысқа кіріспес бұрын мемлекеттік қазынада 27 фунт алтын, 19 фунт күміс, 120 000 иллириялық драхма және 13 000 римдік денарий болған. Гентий мен Персей Родос елшілігін Римге қарсы соғысқа қатысуға шақыру үшін бірлесіп жіберді. Гентий сондай-ақ 270 лембиден тұратын флот құрды, бұл Адриатика теңізінде жау күтіп отырғанын көрсетті. Оның әскері 15 000 адамнан тұрды. Гентий енді Риммен соғысуға толықтай дайын болды.

Салдары

Римнің жеңісі көптеген патшалық туларды, басқа да олжаларды, патшаның жеке жиһаздарын және жоғарыда аталған қазынаны басып алуды қамтыды. Олжа сатылғаннан миллиондарша секстерций түсті, ал алтын мен күміс мемлекеттік қазынаға түсті. Сенат шешімімен Гентиус пен оның отбасы бақылауда ұсталу үшін Сполетум қаласына жіберілді. Қалған тұтқындар Римде түрмеге қамалған еді. Бірақ Сполетум тұрғындары патша отбасын бақылауда ұстаудан бас тартқандықтан, олар Игувиумға ауыстырылды. Іллирияда тартылған олжаның ішінде 220 кеме болды. Сенат жарлығымен К. Кассий Лонгин бұл кемелерді Гентиустан тартып алып, Коркира, Аполлония және Эпидамн тұрғындарына берді. Гентиус қай жылы қайтыс болғаны белгісіз, бірақ оның қабірі болуы мүмкін екенін көрсететін қираған орындар бар. Римнің Іллирияны жазалауында тек соғыста Римді ашық қолдаған койналар ғана аман қалды. Жау болғандардың қалалары, ғимараттары мен мемлекеттік мекемелері өртеліп, толығымен тоналып кетті. Аман қалғандары бұрынғы басқару тәртібін сақтап, жыл сайын сайланатын лауазым иелерімен Римге бұрын Гентиусқа төлеген салықтың жартысын ғана төледі. Федерациялық койналар таратылды және әрбір бөлім жеке койнон ретінде танылды, жергілікті тәуелсіздік құқығына ие болды және көбінесе өз монеталарын шығаруға құқылы болды. Оңтүстік Іллирия жерлері біржола бағындырылғанмен, рим легиондары тағы шамамен жүз жыл бойы солтүстік және шығыс аймақтарын бағындыруға тырысты.

Болашақтағы жалғасу ықтималдығы

Археолог Хасан Чека Гентидің елшілерінің бірі Белл атының Баллей (Баллайос) есімінің дұрыс емес жазылуы болуы мүмкін деген гипотеза ұсынды. Бұл тілдік тұрғыдан қарағанда өте күмәнді болғанымен, кейбір зерттеушілер Баллайостың Риммен достық қарым-қатынаста болған Гентидің мұрагері болғанын қабылдады. Баллайос – тек монеталары арқылы белгілі болған иллириялық патша, ол Ардиаейлерді билеген (шамамен б.з.д. 167–135 жылдары немесе басқа да мерзімдерде). Баллайос б.з.д. 168 жылдан кейін Теута патшайымның ескі бекінісі Ризонда билік құрған сияқты. Сол кезде бұл аймақ Рим Республикасының құрамында болды және Гентиус тұсында Ардиаей патшалығы таратылған еді. Оның Фароспен белгілі бір қарсыластығы болған. Оның аймақтағы монеталарының көптігі оның ықпалды тұлға болғанын көрсетеді, бірақ оның өмір сүргенін растайтын әдеби немесе тарихи деректер жоқ.

Мұра

Gentiana lutea және, жалпы алғанда, Gentiana туысы Gentius есімімен аталыпты, өйткені оның бұл шөптердің тонизирующий қасиеттерін білгеніне құрмет ретінде осылай аталған деп есептелінеді. Гентиус 1996 және 2000 жылдары шығарылған албандық 50 лек монетасының сыртында және 2008 жылы шығарылған 2000 лек банкнотасының бет жағында бейнеленген.