Кіріспе
Өз мәдениетінің басқа мәдениеттен кемсіну сезімі. Мәдениеттану және әлеуметтік антропология салаларында мәдени қорқыныш – бұл бір елдің халқының өз мәдениетін басқа елдердің мәдениеттерімен салыстырғанда төменсіреп қарауына, қорқыныш сезімін тудыруына себеп болатын ішкі түйсік. Антропологияда мәдени қорқыныш отаршылдық санасымен (кемсіну сенімімен) байланысты және көбінесе отарланған елде немесе бұрынғы отар елде туған зиялыларға, ғалымдарға және суретшілерге қарсы қолданылатын зияткерлікке қарсы көзқарас ретінде көрінеді. Бұдан бөлек, жеке деңгейде мәдени қорқыныш мәдени бөтендік сезімі ретінде де білінеді.
In the fields of cultural studies and social anthropology, cultural cringe is an internalized inferiority complex that causes the people of a country to dismiss their own culture as inferior (cringe inducing) when compared to the cultures of other countries. In anthropology, cultural cringe is related to the concept of the colonial mentality (belief of inferiority), and usually is manifested in the anti intellectualism deployed against intellectuals, scientists, and artists native to a colonized country or a former colony. Moreover, at the personal level, cultural cringe also is manifested as cultural alienation.
Австралия
Мәдени қорқыныш термині көбінесе Австралияда қолданылады, онда оны австралиялық мәдениеттің кеңінен қабылданған бір бөлігі деп санайды. Австралиялық ғалым Леонард Джон Юм «Мәдени қорқынышқа тағы бір қаралыс» еңбегінде мәдени қорқыныш идеясын Австралия тарихы мен мәдениетінің күрделілігін оңайлату ретінде қарастырды. Оның даулы эссесі «Мәдени қорқыныш болған жоқ, бірақ ол қажет болды, сондықтан ол ойлап табылды» деген тұжырым келтіреді. Австралиялықтардың мәдени қорқынышы шетелдіктердің Австралия және оның мәдениеті туралы не ойлайтынын білуге деген құштарлығында көрінеді. Кейбір сарапшылар мәдени қорқыныш әсіресе Австралиядағы жергілікті теледидар бағдарламаларына әсер етеді деп санайды, олар негізінен американдық және британдық шоулардың әсеріне түседі. Федералды үкімет австралиялық контенттің белгілі бір үлесін сақтау үшін заң шығарды. Кейбіреулер мәдени қорқыныш мұраға қарсы көзқарасқа алып келді, нәтижесінде Сидней, Мельбурн және Аделаидада (сол кездегі Австралияның ең ірі үш қаласы) соғысқа дейінгі көптеген әлемдік деңгейдегі ғимараттар бұзылды, бұл әлемдегі ең жақсы викториялық архитектура үлгілерін жойды. Модернизм көптеген австралиялықтарға империялық Еуропадан құтылып, жаңа тәуелсіз ұлттық өзін-өзі құру ретінде ұсынылды, ал Австралия қалаларының ерекшелігі болған соғысқа дейінгі архитектура кемсітілді. Бұл Корольдік көрме ғимаратын «ақ піл» деп қорлап, оны бұзуға шақыруларға әкелді. Елизавета II ғимаратқа патшалық мәртебе бергенге дейін австралиялықтар оның құндылығын мойындамады. Бұл ғимарат Австралияда алғаш рет ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енді. Мәдени қорқынышқа қарсы реакция сәулет сияқты кейбір салаларда жалғасуда, онда жергілікті сәулетшілер енгізілген стильдерді қолданғаны үшін жиі шеттетуге ұшырайды. Сондай-ақ, мәдени қорқыныш федералды үкіметтің ақпараттық технологиялық келісімшарттарын отандық IT компанияларына емес, ірі шетелдік көпұлттық компанияларға беруіне себеп болды деп айтылады. Қылмыстық тарихтың «дағы» мәдени қорқыныштың тағы бір көрінісі болып табылады. Қылмыстық жазалау тоқтатылғаннан кейін бірнеше ұрпақ бойы көптеген австралиялықтар өздерінің қылмыскерлерден тарағанына ұялды және көптеген адамдар өздерінің отбасы тарихын зерттеуге батыл болмады, себебі олар өз шежіресінде қылмыскерлерді табудан қорқып, тіпті зерттеуге тырыспады. Соңғы онжылдықтарда қоғамдық көзқарас өзгерді және көптеген австралиялықтар, олардың ата-бабалары қылмыскерлер болған, енді өздерінің өткенін зерттеуге және талқылауға дайын, ал ата-бабаларының статусын мақтаныш белгісі ретінде тағайындайды. Австралия еместердің қылмыстық өткенді теріс сипаттауға тырысуы аустралиялықтармен күлді, олар енді қылмыстық ата-бабаларын антиавторитарлық сияқты оңтайлы австралиялық қасиеттерге ие болудың дәлелі ретінде қарастыруға бейім.
Бразилия
Бразилияда "комплексо де вира лата" ("Монгрель кешені") деген тіркес мәдени мойынұрумен синонимді. Ол 1950 жылдары драматург және журналист Нельсон Родригес тарапынан айтылған. Бұл термин жиі бразилиялықтардың шетелдік мәдениетке немесе саясатқа бағынушылық және өзіне сенімсіздік танытуына қатысты ұстанымды сынау үшін қолданылады.
Канада
Канададағы көптеген мәдени сарапшылар осыған ұқсас үдеріс сол елде де жүзеге асып жатыр деп санайды. Канаданың музыка, кино, теледидар, әдебиет, бейнелеу өнері және театр сияқты барлық мәдени салалары, канадалық көрермендер арасында өз туындылары американдық немесе британдық туындылардан кем маңызды немесе лайықсыз деген пікірге қарсы күресуге тура келді. "Мәдени мойынсыну" деген тіркес Канадада бұл құбылысты атау үшін кеңінен қолданылмайды, бірақ жеке жағдайларда қолданылған; көбінесе канадалық мәдени сарапшылар "канадтық артықшылықсыздық сезімі" туралы айтады немесе құбылыстың нақты мысалдарын "бобр сағаты" сияқты әжуалық терминдермен сипаттайды. 1970 жылдарға дейін канадалық радиостанциялар канадалық музыкаға дерлік эфир бермеді, ал CBC телеарнасынан басқа канадалық телеарналар канадалық өндірістің бағдарламаларына өте аз қаржы бөлді. Оған жауап ретінде Канадалық радио, теледидар және телекоммуникациялар комиссиясы (CRTC) радио және хабар таратушылар үшін канадалық контент талаптарын әзірледі.
Доминикан Республикасы
Доминикан Республикасында Complejo de Guacanagarix (испанша: complejo de Guacanagarix) термині шетелге саяхаттағаннан кейін өз отанына қатысты теріс пікір білдіретін доминикандықтарды сипаттау үшін қолданылады. Бұл термин Тайно тайпасының казике (басшысы) Гуаканагарикстен шыққан, ол Христофор Колумб және еуропалық саяхатшыларға тым жомарт болған деп есептелген.
Жаңа Зеландия
Жаңазеландиялықтар мәдени мойынсынудан зардап шегеді дейді, бірақ соңғы жылдары бұл құбылыс әлсіреп бара жатыр. Жаңазеландиялық ағылшын тілінің акцентіне 1900 жылдардан бері мәдени мойынсыну әсер еткен деседі, бірақ ол да соңғы жылдары азайып келеді. 2000 жылдары «Сақиналардың иесі» атты марапатқа ие болған фильм трилогиясының табысынан кейін бұл көзқарас айқын түрде төмендеді, ол Жаңазеландияның табиғатын және кино өнеріндегі таланттарын көрсетіп, елдің халықаралық деңгейдегі танымалдығын арттырды. 2007-2009 жылдары АҚШ-та HBO телеарнасында көрсетілген «Конкордтардың ұшуы» телешоуы американдық және халықаралық аудиторияның Жаңазеландия туралы білуін одан әрі кеңейтті (қайта сөздерімен айтқанда, мәдени мойынсынуды жиі сюжеттік құрал ретінде пайдаланды), сондай-ақ «Әлемдегі ең жылдам мотоциклші» сияқты фильмдер де осы үрдіске үлес қосты.
Шотландия
Шотландияның бірінші министрі Джек Макконнелл Шотландияның еркін кәсіпкерлікке деген немқұрайлылығына байланысты «шотландтық тартыншақтық» туралы айтты.
Мәдени жаттандырумен байланыс
Мәдени қоршау мәдени жаттандырумен тығыз байланысты, ол – адамның өз мәдениетін немесе мәдени тамырын бағаламау немесе қабылдамау процесі. Мәдени жаттанған адам өз мәдениетіне де, жаңа ортаның мәдениетіне де аз құндылық береді, оның орнына – кейде таңдалған – отаршыл елдің мәдениетін құштарлықпен іздейді. Постколониалдық теоретиктер Билл Эшкрофт, Гарет Гриффитс және Хелен Тиффин жаттандыруды, әсіресе иммигранттар сияқты адамдардың, құндылықтарын іздеп алыс елге қарағанда сезінетін орынсыздық немесе ығысу сезімімен байланыстырады. Мәдени жаттанған қоғамдар көбінесе әлсіз мәдени өзіндік санаға ие болады және өздерін бағалы санамайды. Қазіргі уақытта постколониалды елдердің халқы арасында осы жаттандырудың ең көп таралған көрінісі – теледидар мен музыкадан бастап киімге, сленгке, тіпті есімдерге дейін, американдық мәдениетке деген құштарлық. Дегенмен, американдық мәдениеттің бұрынғы отарланған және отарлаған елдерде танымал болуы бұл пікірге қарсы дәлел болуы мүмкін. Мәдени жаттанған адамдар өздері қоныстанған қоғамның тарихына қызығушылық танытпайды және оған ешқандай мән бермейді.