Батыс Африка тарихы: ежелгі дәуірден тәуелсіздікке дейін

Батыс Африка тарихы: ежелгі дәуірден тәуелсіздікке дейін. Аймақтың географиясы, халықтардың қозғалысы, колониялық шекаралар мен этникалық топтар туралы ақпарат.

41 мин оқу

100%

Дереккөз: History of West Africa — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Батыс Африка тарихы өзінің ежелгі тарихына, Африкадағы темір дәуіріне, ірі мемлекеттердің гүлдену кезеңіне, отаршылдық кезеңіне және, соңында, қазіргі мемлекеттердің қалыптасқан тәуелсіздік кезеңіне бөлінеді. Батыс Африка Атлант мұхиты мен Сахара шөлінің арасында, шамамен 10° шығыс бойлыққа жақын орналасқан солтүстік-оңтүстік осінің батысында жатыр. Қазіргі Батыс Африка мемлекеттерінің шекаралары отаршылдық шекараларды көрсетеді, олар этностық және мәдени топтарды кесіп өтеді, көбінесе бір этностық топты екі немесе одан да көп мемлекет арасында бөліп тастайды. Батыс Африка халқы тарихы бойында үнемі қозғалып, бір-бірімен байланыста болған. 3-ғасырдың б.з.д. және 16-ғасырдың б.з. аралығында серер халқы Сенегамбиядағы тас шеңберлерді салған. Сахель патшалықтары Сахараның оңтүстігіндегі шалғынды далаларда құрылған патшалықтар мен империялардың жиынтығы еді. Олар шөлдегі сауда жолдарын бақылап, әрі децентрализацияланған, мүше қалалардың үлкен тәуелсіздігіне ие болған. Гана империясы б.з. 3-ғасырында құрылған болуы мүмкін. 1230 жылы оның орнын Сосо, 13-ғасырда Мали империясы, ал кейін Сонгай және Сокото халифаты басып алды. Осы кезеңде орман империялары мен мемлекеттері де болды. Сонгай империясы құлағаннан кейін Батыс Африкада Сегудің Бамбара империясы, Каартаның кіші Бамбара патшалығы, қазіргі Малидің Кайс аймағындағы Хассоның Фула/Малинке патшалығы және Сикассоның Кенедугу империясы сияқты көптеген кіші мемлекеттер пайда болды. Еуропалық саудагерлер бұл аймақта алғаш рет 15-ғасырда ықпалды күшке айналды. Португалдықтар жүздеген адамдарды құл ретінде елдеріне алып қайтудан бастау алған Атлант құл саудасы, Христофор Колумбтың Америкаға сапарынан және отарлық еңбекке арзан күш іздеуден кейін кең ауқымға ие болды. Құлдарға деген сұраныс өскен сайын, кейбір африкалық билеушілер көршілеріне қарсы соғыстар арқылы осы сұранысты қанағаттандыруға тырысты, нәтижесінде тұтқындар көбейді. 19-ғасырда Еуропалық, американдық және Гаити үкіметтері Атлант құл саудасын тыйым салатын заңдар қабылдады, бірақ Бразилия 1888 жылы ғана осы институтты жойды. 1725 жылы Фута Джалонның мал өсіруші фулалары аймақтағы алғашқы ірі реформалық джихадты бастады, жергілікті анимист, манде тілінде сөйлейтін элиталарды құлатты және қоғамды демократияландыруға тырысты. Сонымен қатар, еуропалықтар Африканың ішкі аймақтарына сауда жасау және зерттеу жүргізу үшін саяхаттай бастады. Мунго Парк (1771–1806) аймақтың ішкі бөлігіне алғашқы маңызды экспедиция жасап, Нигер өзенін Тимбуктуға дейін іздестірді. Одан көп ұзамай француз әскерлері де соңынан ерді. 1880 жылдардағы Африка үшін күресте еуропалықтар Батыс Африканың ішкі аймақтарын отарлай бастады, бұрын олар жағалау мен өзендердегі сауда порттарын бақылаған еді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Батыс Африкада, әсіресе Ганада Кваме Нкрума (1909–1972) басшылығымен тәуелсіздік үшін күрес күшейді. Он жылдық наразылықтардан, тәртіпсіздіктерден және қақтығыстардан кейін 1958 жылғы референдумда Француз Батыс Африкасы автономияны жақтады, нәтижесінде бүгінгі мемлекеттер құрылды. Британдық колониялардың көпшілігі келесі онжылдықта автономия алды. Тәуелсіздік алғаннан бері Батыс Африка Африка құрлығының көп бөлігі сияқты диктатура, саяси сыбайлас жемқорлық және әскери төңкерістер сияқты проблемалардан зардап шекті, сонымен қатар азаматтық соғыстарды бастан өткерді. Мұнай мен минералды байлықтың дамуы 2000 жылдардың басынан бері кейбір елдердің жаңғыруына ықпал етті, бірақ теңсіздік мәселесі әлі де шешілмеген.

History of West African region

The History of West Africa has been divided into its prehistory, the Iron Age in Africa, the period of major polities flourishing, the colonial period, and finally the post independence era, in which the current nations were formed. West Africa is west of an imagined north–south axis lying close to 10° east longitude, bordered by the Atlantic Ocean and Sahara Desert. Colonial boundaries are reflected in the modern boundaries between contemporary West African states, cutting across ethnic and cultural lines, often dividing single ethnic groups between two or more states. West African populations were considerably mobile and interacted with one another throughout the population history of West Africa. and vanished under unknown circumstances around 500 CE. Serer people constructed the Senegambian stone circles between 3rd century BCE and 16th century CE. The Sahelian kingdoms were a series of kingdoms or empires that were built on the Sahel, the area of grasslands south of the Sahara. They controlled the trade routes across the desert, and were also quite decentralised, with member cities having a great deal of autonomy. The Ghana Empire may have been established as early as the 3rd century CE. It was succeeded by the Sosso in 1230, the Mali Empire in the 13th century CE, and later by the Songhai and Sokoto Caliphate. There were also a number of forest empires and states in this time period. Following the collapse of the Songhai Empire, a number of smaller states arose across West Africa, including the Bambara Empire of Ségou, the lesser Bambara kingdom of Kaarta, the Fula/Malinké kingdom of Khasso (in present day Mali's Kayes Region), and the Kénédougou Empire of Sikasso. European traders first became a force in the region in the 15th century. The Atlantic slave trade began, with the Portuguese taking hundreds of captives back to their country for use as slaves; this began on a grand scale after Christopher Columbus's voyage to the Americas and the subsequent demand for cheap colonial labour. As the demand for slaves increased, some African rulers sought to supply the demand by constant war against their neighbours, resulting in fresh captives. European, American and Haitian governments passed legislation prohibiting the Atlantic slave trade in the 19th century, though the last country to abolish the institution was Brazil in 1888. In 1725, the cattle herding Fulanis of Fouta Djallon launched the first major reformist jihad of the region, overthrowing the local animist, Mande speaking elites and attempting to somewhat democratize their society. At the same time, the Europeans started to travel into the interior of Africa to trade and explore. Mungo Park (1771–1806) made the first serious expedition into the region's interior, tracing the Niger River as far as Timbuktu. French armies followed not long after. In the Scramble for Africa in the 1880s the Europeans started to colonise the inland of West Africa, they had previously mostly controlled trading ports along the coasts and rivers. Following World War II, campaigns for independence sprung up across West Africa, most notably in Ghana under the Pan Africanist Kwame Nkrumah (1909–1972). After a decade of protests, riots and clashes, French West Africa voted for autonomy in a 1958 referendum, dividing into the states of today; most of the British colonies gained autonomy the following decade. Since independence, West Africa has suffered from the same problems as much of the African continent, particularly dictatorships, political corruption and military coups; it has also seen civil wars. The development of oil and mineral wealth has seen the steady modernization of some countries since the early 2000s, though inequality persists.

География

Батыс Африка 10° шығыс бойлыққа жақын орналасқан солтүстік-оңтүстік осінің батысында жатыр. Атлант мұхиты Батыс Африка аймағының батыс және оңтүстік шекараларын құрайды. Шығыс шекарасы нақтырақ емес, кейбіреулер оны Бенуе ойысында, ал басқалары Камерун тауынан Чад көліне дейінгі шекара жолында белгілейді. Батыс Африканың солтүстігіндегі аумақ негізінен Батыс Сахараны қамтитын шөлді жер. Ежелгі Батыс Африкаға 3000 ж.б.э. шөлге айналған Сахара да кірген. Соңғы мұз дәуірінде Сахара қазіргі шекарасынан әлдеқайда оңтүстікке қарай кеңейген. Шөлдің оңтүстігінде Сахел деп аталатын жартылай шөлейтті дала орналасқан. Бұл Африкадағы Сахара шөлі мен оңтүстіктегі Судан саваннасы арасындағы экоклиматтық және биогеографиялық аймақ. Судан саваннасы – Атлант мұхиты жағалауынан басталып, Батыс Судан саваннасы арқылы Шығыс Судан саваннасындағы Эфиопияның таулы аймақтарына дейін созылатын тропикалық саваннаның кең жолағы. Гвинея аймағы – Гвинея шығанағы бойындағы аймақтың дәстүрлі атауы. Ол солтүстікке қарай орманды тропикалық аймақтар арқылы созылып, Сахельде аяқталады. Батыс Африканың Гвинея ормандары – Сиерра-Леоне мен Гвинеядан Либерия, Кот-д'Ивуар, Гана және Того арқылы шығыста Камерунның Санага өзеніне дейін созылатын ылғалды тропикалық кең жапырақты ормандардың белдеуі. Жоғарғы Гвинея ормандары мен Төменгі Гвинея ормандары Того мен Бениннің саваннасы және құрғақ ормандарынан тұратын Дагомея аңғарымен бөлінеді. Орман Батыс Африканың оңтүстік бөлігінде Атлант мұхиты жағалауынан бірнеше жүз шақырым ішке қарай орналасқан.

Климат

15 000 жыл бұрын Батыс Африка муссоны Африканың ландшафтын өзгертіп, Жасыл Сахара дәуірін бастады; жазғы маусымда жауын-шашынның артуы Солтүстік Африкада ылғалды жағдайлардың (мысалы, көлдер, батқылықтар) және саваннаның (мысалы, дала, бұталы жерлер) қалыптасуына себеп болды. 5500 және 4000 жылдары аралығында Жасыл Сахара дәуірі аяқталды. Орталық, Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Африканың көп бөлігінен өзгеше, Батыс Африка банту тілдерінде сөйлейтін халықтармен қоныстанбаған.

Тарихқа дейінгі дәуір

Батыс Африка халқы қозғалмалы болды және Батыс Африка тарихы бойы бір-бірімен байланыста болды. Ашеулдық құралдарды қолданған ежелгі адамдар кем дегенде 780 000 және 126 000 жыл бұрын (Ортаңғы плейстоцен) Батыс Африкада мекендеген болуы мүмкін. Плейстоцен кезінде бүкіл Батыс Африкада MIS 4 және MIS 2 аралығында өмір сүрген Орта тас дәуірінің адамдары (мысалы, Иво Элеру халқы, мүмкін атериандар) ылғалды жағдайлардың күшеюі нәтижесінде Батыс Африка орманының кеңеюіне себеп болған Кіші тас дәуірінің адамдарымен біртіндеп алмастырылды. Батыс Африканың аңшы-жинаушылары 32 000 жыл бұрын Батыс Орталық Африканы (мысалы, Шум-Лака) мекендеді және 12 000 мен 8000 жылдар аралығында Мали, Буркина-Фасоға дейін солтүстікке қарай көшті. Голоцен кезінде Нигер-Конго тілдерінде сөйлейтіндер Малидегі Оунжугуда өздігінен қыш ыдыстар жасады – Африкадағы ең ерте қыш ыдыстар. Round Head тас суреттерін жасаған аңшы-жинаушылардың кейбіреулері мал шаруашылығы мәдениетін қабылдаған, ал кейбіреулері қабылдамаған болуы мүмкін. Жасыл Сахараның құрғақтанған кезінде Орталық Сахараның аңшы-жинаушылары мен малшылары Батыс Африканың Нигер өзені мен Чад алабына көшіп-қону жолы ретінде маусымдық су арналарын пайдаланған болуы мүмкін. 2000 ж. "Тиарой әйелі" (Тярой Венерасы) пайда болды, бірақ бұл жазу б.з.д. 5000 ж. дейін дамыған болуы мүмкін, Нигериядағы Икомдағы Иком монолиттерінде Батыс Африка жазуының бейнеленгенінен көрінеді. Нигер-Конго тілдерінде сөйлейтіндер 5500 және 1300 жылдар аралығында үйректерді қолға алды; қалған Батыс Африка аңшы-жинаушылары, олардың көпшілігі орман-саванна аймағында өмір сүрді, ақырында мәдениетке сіңіп, Батыс Африканың ірі шаруалар тобына қосылды, Бант тілдерінде сөйлейтін шаруалардың көшіп-қонуы мен Орталық Африканың аңшы-жинаушыларымен кездесулеріне ұқсас. Темір өндірісі, құралдар мен қару-жарақтарды балқыту және соғу Батыс Африкада шамамен б.з.д. 2600–1200 ж. пайда болды. Нигер мен Нигериядағы темір балқыту орындары 500–1000 ж., ал Нигерияда 2000 ж. радиокөміртектік әдіспен даталанды. Темір балқыту пештері мен шлактары бар археологиялық орындар қазіргі Игболандтың оңтүстік-шығыс Нигерияның Нсукка аймағындағы жерлерден қазылып алынды: Леджада (Езе Узомака 2009) б.з.д. 2000 ж. Темір металлургиясы Нок мәдениетінде б.з.д. 9 ғасыр мен б.з.д. 550 жылдар аралығында өздігінен дамыған болуы мүмкін. Жақында Бандама мен Бабалола (2023) темір металлургиясының дамуы Нигерияның Леджа қаласында б.з.д. 2631–2458 ж., Орталық Африка Республикасындағы Обуи қаласында б.з.д. 2136–1921 ж., Нигердегі Чире Ома 147 қаласында б.з.д. 1895–1370 ж., ал Тогодағы Декпасанваре қаласында б.з.д. 1297–1051 ж. орын алғанын көрсетті. Сахаралық мал шаруашылығының мәдениеті күрделі болған, оны жер үстіне салынған үйінділер, жылтыр тастар, балталар және басқа да қалдықтар көрсетеді. 1800 ж. Сахараның мал шаруашылығы мен мал өсіруі Сахара және Сахель аймақтарында кеңінен таралды. Мавританияның оңтүстік-шығысындағы Тичит дәстүрі б.з.д. 2200–200 жылдар аралығында қалыптасқан. Дхар Нема, Дхар Тагант, Дхар Тичит және Дхар Валатадағы Тичит мәдениеті төрт қабатты иерархиялық әлеуметтік құрылымды, астық өсіруді, металлургияны, көптеген жерлеу қабірлерін және тас өнер дәстүрін қамтыды. Дар Тичит пен Дар Валатада перлі қарақұмық неолитте де өздігінен қолға түскен болуы мүмкін. Дхар Тичит, оған Дахлет эль Атросс кіреді, Тичит дәстүрінің көп қабатты иерархиялық әлеуметтік құрылымының негізгі өңірлік орталығы ретінде қызмет еткен болуы мүмкін, ал Тондидаруды қамтитын Мали көлдері аймағы Тичит дәстүрінің екінші өңірлік орталығы ретінде қызмет еткен болуы мүмкін. Қалалық Тичит дәстүрі Батыс Африкадағы ең ертедегі ірі, күрделі ұйымдастырылған қоғам болуы мүмкін. Өсімдік шаруашылығы (мысалы, тары) Тичит мәдени дәстүрінің ерекшелігі болуы мүмкін. Содан кейін біздің заманымыздың 1-мыңжылдығында Гана империясы пайда болды. Нок мәдениеті б.з.д. 1500 ж. пайда болып, б.з.д. 1 ж. дейін жалғасты. Бұл рәсімдер күрделі жерлеу мәдениетінің бір бөлігі ретінде, мейрам сияқты рәсімдермен байланысты болуы мүмкін. Нок мүсіні екі адамды және олардың жүгін каноэде бейнелейді. Нок терактосындағы каноэ суреті нок халқының Нигер өзенінің салалары (мысалы, Гурара өзені) бойында жүкті тасымалдау үшін каноэлерді қолданғанын және оларды аймақтық сауда желісінде алмастырғанын білдіруі мүмкін. Нок қоныстарының басым көпшілігі тау басында орналасқан. Сонымен қатар, Кохионың қоршалған қонысы айналасында мегалитикалық тас қоршау салынған. Темір металлургиясы Нок мәдениетінде б.з.д. 9 ғасыр мен б.з.д. 550 жылдар аралығында өздігінен дамыған болуы мүмкін. Нок, Сокото және Кацинада табылған Нок мәдениетімен мәдени және көркемдік ұқсастықтарға ие болғандықтан, Нигер-Конго тілдерінде сөйлейтін Йоруба, Юкун немесе Дакари халқы Нок халқының ұрпақтары болуы мүмкін. Стильдік ұқсастықтарға сүйене отырып, Нигериядағы Ифе империясының қола мүсіншелері мен Бенин патшалығының қола мүсіншелері де Нок мәдениетінің дәстүрінің жалғасы болуы мүмкін.

West African populations were considerably mobile and interacted with one another throughout the population history of West Africa. Acheulean tool using archaic humans may have dwelled throughout West Africa since at least between 780,000 BP and 126,000 BP (Middle Pleistocene). During the Pleistocene, Middle Stone Age peoples (e. g., Iwo Eleru people, possibly Aterians), who dwelled throughout West Africa between MIS 4 and MIS 2, were gradually replaced by incoming Late Stone Age peoples, who migrated into West Africa as an increase in humid conditions resulted in the subsequent expansion of the West African forest. West African hunter gatherers occupied western Central Africa (e. g., Shum Laka) earlier than 32,000 BP, and migrated northward between 12,000 BP and 8000 BP as far as Mali, Burkina Faso,

During the Holocene, Niger Congo speakers independently created pottery in Ounjougou, Mali – the earliest pottery in Africa – by at least 9400 BCE, migrated into the Central Sahara, Hunters in the Central Sahara farmed, stored, and cooked undomesticated central Saharan flora, underwent domestication of antelope, and domesticated and shepherded Barbary sheep. Some of the hunter gatherers who created the Round Head rock art may have adopted pastoral culture, and others may have not. As a result of increasing aridification of the Green Sahara, Central Saharan hunter gatherers and cattle herders may have used seasonal waterways as the migratory route taken to the Niger River and Chad Basin of West Africa. In 2000 BCE, "Thiaroye Woman", also known as the "Venus of Thiaroye", Though possibly developed as early as 5000 BCE, as evidenced by depictions of the West African script on Ikom monoliths at Ikom, in Nigeria. Niger Congo speakers domesticated the helmeted guineafowl between 5500 BP and 1300 BP; remaining West African hunter gatherers, many of whom dwelt in the forest savanna region, were ultimately acculturated and admixed into the larger groups of West African agriculturalists, akin to the migratory Bantu speaking agriculturalists and their encounters with Central African hunter gatherers. The iron industry, in both smelting and forging for tools and weapons, appeared in West Africa by about 2600–1200 BC. Iron smelting facilities in Niger and Nigeria have been radiocarbon dated to 500 to 1000 BC, and more recently in Nigeria from 2000 BC. Archaeological sites containing iron smelting furnaces and slag have been excavated at sites in the Nsukka region of southeast Nigeria in what is now Igboland: dating to 2000 BC at the site of Lejja (Eze Uzomaka 2009) Iron metallurgy may have been independently developed in the Nok culture between the 9th century BCE and 550 BCE. More recently, Bandama and Babalola (2023) have indicated that iron metallurgical development occurred 2631 BCE – 2458 BCE at Lejja, in Nigeria, 2136 BCE – 1921 BCE at Oboui, in Central Africa Republic, 1895 BCE – 1370 BCE at Tchire Ouma 147, in Niger, and 1297 BCE – 1051 BCE at Dekpassanware, in Togo. Saharan pastoral culture was intricate, as evidenced by fields of tumuli, lustrous stone rings, axes, and other remnants. By 1800 BCE, Saharan pastoral culture expanded throughout the Saharan and Sahelian regions. The Tichitt Tradition of southeastern Mauritania dates from 2200 BCE to 200 BCE. Tichitt culture at Dhar Néma, Dhar Tagant, Dhar Tichitt, and Dhar Walata included a four tiered hierarchal social structure, farming of cereals, metallurgy, numerous funerary tombs, and a rock art tradition. At Dhar Tichitt and Dhar Walata, pearl millet may have also been independently tamed amid the Neolithic. Dhar Tichitt, which includes Dakhlet el Atrouss, may have served as the primary regional center for the multi tiered hierarchical social structure of the Tichitt Tradition, and the Malian Lakes Region, which includes Tondidarou, may have served as a second regional center of the Tichitt Tradition. The urban Tichitt Tradition may have been the earliest large scale, complexly organized society in West Africa, Farming of crops (e. g., millet) may have been a feature of the Tichitt cultural tradition as early as 3rd millennium BCE in Dhar Tichitt. Thereafter, the Ghana Empire developed in the 1st millennium CE. Nok culture may have emerged in 1500 cal BCE and continued to persist until 1 cal BCE. as part of a complex funerary culture that may have included practices such as feasting. A Nok sculpture portrays two individuals, along with their goods, in a dugout canoe. The Nok terracotta depiction of a dugout canoe may indicate that Nok people used dugout canoes to transport cargo, along tributaries (e. g., Gurara River) of the Niger River, and exchanged them in a regional trade network. Mountaintops are where the majority of Nok settlement sites are found. Additionally, a megalithic stone fence was constructed around the enclosed settlement site of Kochio. Iron metallurgy may have been independently developed in the Nok culture between the 9th century BCE and 550 BCE. As each share cultural and artistic similarity with the Nok culture found in Nok, Sokoto, and Katsina, the Niger Congo speaking Yoruba, Jukun, or Dakakari peoples may be descendants of the Nok peoples. Based on stylistic similarities with the Nok terracottas, the bronze figurines of the Yoruba Ife Empire and the Bini kingdom of Benin may also be continuations of the traditions of the earlier Nok culture.

Моухун бұрылысы

Мухун-Бендте, Буркина-Фасода адамдар б.з.д. 1-мыңжылдықтың екінші тоқсанында бірнеше отбасыны сиыртынған тұрғын үйлер қауымдастығында өмір сүрді, бұл бұрыннан бар сауда және тауар алмасу жүйесінің (мысалы, тұз) және технологиялық тәжірибенің бөлігі болуы мүмкін. Бұл жүйе Батыс Африканың ауыл шаруашылығы қауымдастықтары (мысалы, Дженне Джено, Кинтампо, Рим) арасында б.з.д. 2-мыңжылдықтан бастап б.з. 1-мыңжылдығының басына дейін сақталған. Мухун-Бенд тұрғындары егіншілікпен айналысып, жабайы дақылдарды өсірген, үй жануарларын баққан, сонымен қатар аң аулау, балық аулау, темір, тұз және қыш ыдыстар жасаумен шұғылданған. Қазіргі Солтүстік Африка мәдениеттерінде кездеспейтін, маңызды ортақтықтарды дөңгелек бас суреттері мен Сахара төңірегіндегі қазіргі Африка мәдениеттерінде табуға болады. Қазіргі Сахара керамикасы Дженне Дженнодан табылған ең көне керамикамен (б.з.д. 250 жылға дейін) айқын ұқсастықтарға ие деп есептеледі.

Серер халқы

Қазіргі Сенагамбиядағы серер халқының тарих алды және ежелгі тарихы жылдар бойы жан-жақты зерттелді және құжатталды. Осы мәліметтердің көп бөлігі археологиялық жаңалықтар мен серер дініне байланысты серер дәстүрлерінен алынған. Серер елдерінің әртүрлі аймақтарында материалдық мұралар табылды, олардың көпшілігі серер отбасыларының, ауылдарының және серер патшалықтарының бастау тегіне қатысты. Осы серер мұраларының арасында алтын, күміс және металлдар кездеседі. Серер елдерінен табылған заттар екі түрге бөлінеді: ертедегі халықтардың қалдықтары және шығысқа қарай бағытталған тастармен дөңгелек құрылымдарда жасалған латерит мегалиттері. Екіншісі ежелгі Серер патшалығы Салумның шағын бөліктерінде ғана кездеседі. Олар төменде сипатталады.

Сенегамбиялық тас шеңберлер

Сенегамбиялық тас шеңберлері – Гамбияның Жанжанбуреден солтүстігінде және Сенегалдың орталық бөлігінде табылған мегалиттер. Сенегал мен Гамбиядағы мегалиттер кейде төрт ірі нысанға бөлінеді: Сенегалдағы Синь Нгайне және Ваннар, ал Гамбиядағы Орталық өзен аймағындағы Васу және Кербатч. Зерттеушілер бұл ескерткіштердің қашан салынғанын нақты білмейді, бірақ қабылданған мерзім б.з. дейінгі III ғасыр мен б.з. XVI ғасыры аралығын қамтиды. Археологтар қыш сынықтарын, адам жерленген жерлерін, сондай-ақ кейбір қабірлік заттар мен металлдарды да тапқан. Ескерткіштер негізінен тегіс беттері бар латериттен жасалған тік блоктардан немесе бағаналардан (кейбіреулері құлаған) тұрады. Бұл тас ескерткіштердің салынуы мұндай құрылыстарды салуға қажетті еңбекті ескеретін, дамыған және ұйымдасқан қоғамның болуын көрсетеді. Бұл мегалиттерді кім салғаны белгісіз, бірақ олардың серер халқынан шыққан деген болжам бар. Бұл гипотеза серерлердің Ваннардағыдай жерлеу үйлерін әлі де пайдалануымен байланысты.

Бура мәдениеті

Бура мәдениеті Нигер мен Буркина-Фасоның Орта Нігер өзені аңғарында орналасқан. Көбірек нақтылық келтірсек, Бура мәдениетімен ұсынылған темір дәуірі өркениетінің орталығы қазіргі Нигердің оңтүстік-батыс және қазіргі Буркина-Фасоның оңтүстік-шығыс аймақтарында (бұрын Жоғарғы Вольта деп аталған) болған. Радиокөміртектік талдаулар бойынша, Сахель Бура Асинда мәдениеті біздің эрамыздың 3-шы ғасырында басталып, біздің эрамыздың 13-шы ғасырына дейін сақталған болуы мүмкін. Жақын жердегі құмыралармен бірге, ритуалдық құрбандықтарда қолданылған ілгекті темір жебе ұштары да табылды. Кварциттен жасалған моншақтар, мыстан жасалған мұрын сақиналары және темір немесе мыстан жасалған білезіктер терракота құмыраларының астындағы адам қаңқаларынан табылған.

Гана

Гана империясы біздің заманымыздың 3-ші ғасырында құрылған патшалық болуы мүмкін, ол Сонинке тайпасының арасында пайда болды. Бұл тайпа манде халқының бір бөлігі болып, жаңа сауда жолдарының тоғысқан жерінде, Кумби Салех қаласының маңында өмір сүрді. Гана туралы алғашқы мәліметтерді араб географы Әл-Фарази 8-ші ғасырдың соңында жазған. 800 жылдан кейін империя жылдам дамып, Батыс Суданның барлық аймағын биледі. Өркендеген шағында Гана 200 000 сарбаздан тұратын әскерді ұстауға қабілетті болды. Ганада қала тұрғындары мен ауыл шаруалары бірге өмір сүрді. Қала тұрғындарының арасында мұсылман дінін ұстанған империя әкімдері мен дәстүрлі нанымдарымен Гана (патша) болды. Екі қала болды: бірінде мұсылман әкімдері мен бербер арабтары тұрды, олар тас төселген жол арқылы патшаның резиденциясына қосылған. Ал ауыл тұрғындары ауылдарда тұрып, Ганаға адалдық серт берген үлкен саяси бірлестіктерге бірікті. Гана қасиетті саналып, оның денсаулығы мен әл-ахуалы бүкіл қоғамға әсер ететін. Гана 1050 жылы Аудагостты басып алғаннан кейін ислам дінін қабылдады. Гана империясы Тиарет пен Сиджилмасаны Аудагостпен байланыстыратын Сахара арқылы жүретін саудаға салық салу арқылы байыды. Гана Кумби Салехтің оңтүстік-шығысында орналасқан Бамбук алтын кен орындарына бақылау жасады. Оның аумағынан өтетін тұз бен алтынның белгілі бір пайызы алынды. Империя өндіріспен айналыспады. 10-шы ғасырда ислам діні аймақта түрлі себептермен, соның ішінде ішкі династиялық күрестер мен бәсекелес шетелдік мүдделер (әсіресе Альморавидтердің араласуы) салдарынан үнемі дамыды. 11-шы ғасырға қарай Гана құлдырауға бет бұрды. Бұрын Альморавидтер әулетінің басшылығымен берберлердің 1076 жылы Кумби Салехті шабуылға ұшыратуы осы құлдыраудың себебі деп есептелген, бірақ қазір бұл пікір қолдау таппайды. Оның орнына бірнеше басқа түсіндірмелер келтірілді. Маңызды себептердің бірі – алтын саудасының Нигер өзені мен Тагаза жолына қарай жылжуы және Гананың экономикалық құлдырауы. Тағы бір себеп – әр түрлі рулық топтар арасындағы бәсекелестік нәтижесінде туған саяси тұрақсыздық. Империя 1230 жылы Сенегалдың солтүстігіндегі Такрур қаласы астананы басып алған кезде құлады.

The Ghana Empire may have been an established kingdom as early as the 3rd century CE, founded among the Soninke, a Mandé people who lived at the crossroads of this new trade, around the city of Kumbi Saleh. Ghana was first mentioned by Arab geographer Al Farazi in the late 8th century. After 800, the empire expanded rapidly, coming to dominate the entire western Sudan; at its height, the empire could field an army of 200,000 soldiers. Ghana was inhabited by urban dwellers and rural farmers. The urban dwellers included the administrators of the empire, who were Muslim, and the Ghana (king), who practised traditional religion. Two towns existed, one where the Muslim administrators and Berber Arabs lived, which was connected by a stone paved road to the king's residence. The rural dwellers lived in villages, which joined into broader polities that pledged loyalty to the Ghana. The Ghana was viewed as divine, and his physical well being reflected on the whole society. Ghana converted to Islam around 1050, after conquering Aoudaghost. The Ghana Empire grew wealthy by taxing the trans Saharan trade that linked Tiaret and Sijilmasa to Aoudaghost. Ghana controlled access to the goldfields of Bambouk, southeast of Koumbi Saleh. A percentage of salt and gold going through its territory was taken. The empire was not involved in production. In the 10th century, Islam was steadily growing in the region due to various influences, including internal dynastic struggles coupled with competing foreign interests (namely Almoravid intervention). By the 11th century, Ghana was in decline. It was once thought that the sacking of Koumbi Saleh by Berbers under the Almoravid dynasty in 1076 was the cause, but this is no longer accepted. Several alternative explanations are cited. One important reason is the transfer of the gold trade east to the Niger River and the Taghaza Trail, and Ghana's consequent economic decline. Another reason cited is political instability through rivalry among the different hereditary polities. The empire came to an end in 1230, when Takrur in northern Senegal took over the capital.

Сосо

Гана империясының алғашқы ізбасары Сосо мемлекеті болды, ол ескі империяның қираған орындарына өзінің империясын салған Такрур халқы еді. Алғашқы жетістіктерге қарамастан, Сосо патшасы Сумаро Канте 1240 жылы Кирина шайқасында Мандинка ханзадасы Сундиата Кейтадан жеңіліп, Сосо мемлекетін құлатты және Сундиатаның жаңа Мали империясының басымдығын қамтамасыз етті.

Мали

Мали империясы 13-шы ғасырда пайда болды, соңынан Батыс Африканың көп бөлігін қамтитын орталықтандырылған мемлекет құрылды. Бұл империя 1235 жылы Кирина шайқасында Сосо немесе Оңтүстік Сонинке патшасы Сумаро Кантеді жеңген Кейта тайпасынан шыққан Манде (Мандинго) көшбасшысы Сандиата (Арыстан Иесі) арқылы қалыптасты. Сандиата өзінің жаулап алуын құнарлы ормандар мен Нигер аңғарынан бастап, Нигердің иілісіне дейін, солтүстікке Сахараға дейін және батысқа Атлант мұхитына дейін жалғастырды, Гана империясының қалдықтарын сіңіріп алды. Сандиата манса атағын алды. Ол Ниани қаласын империясының астанасы етіп бекітті. Мали империясы үшін тұз және алтын саудасы маңыздылығын сақтап келгенімен, егіншілік және мал шаруашылығы да өте маңызды болды. Сорго, тары және күріш өсіру маңызды рөл атқарды. Сахельдің солтүстік шекарасында ірі қара, қой, ешкі және түйелерді жаю кең таралған. Манде қоғамы ауыл және жерге негізделген. Ауылдар тобы "кафу" деп аталып, оны "фарма" басқарды. Фарма мансаға салық төледі. Патша сарайының басшылығымен элиталық атты әскер мен жаяу әскер тәртіпті сақтап тұрды. Қажет болған жағдайда, алыс аймақтардан үлкен әскер жинауға болады. Ислам дініне көшу біртіндеп жүргізілді. Мансаның билігі дәстүрлі сенімдерді сақтауға және биліктің рухани негізін нығайтуға байланысты болды. Сандиата бастапқыда исламды шектеді. Кейінгі мансалар адал мұсылмандар болды, бірақ дәстүрлі құдайларды мойындады және Манде үшін маңызды болған дәстүрлі рәсімдер мен мерекелерге қатысты. Ислам Сандиатаның ұлы Ули I (1225–1270) тұсында сарай дініне айналды. Манса Ули Меккеге хаж жасап, мұсылман әлемінде танымал болды. Сарайда мұсылман білімді адамдар хатшы және есепші болып жұмыс істеді. Мұсылман саяхатшысы Ибн Батута империяның жарқын сипаттамаларын қалдырды. Санкоре мешітінен бастау алған Санкоре университеті Тимбуктудағы жоғары білім беру орталығы болды. Санкоре мешіті, Сиди Яхья мешіті және Джингуэребер мешіті Тимбукту университеті деп аталады. Манса Мусаның хажы Мамлюк Мысырындағы алтынның құнын он жылға төмендетті. Ол мұсылман және еуропалық әлемде үлкен әсер қалдырды. Ол Малиді ислам әлеміне одан әрі интеграциялау үшін Ишаль әл-Түэджин (әл-Сахили) сияқты ғалымдар мен сәулетшілерді шақырды. Сонгайлық Сонни Али 1468 жылы туарегтерден Тимбуктуны басып алып, жаулап алуын бастады. Ол империяны солтүстікке, шөлдің тереңіне дейін кеңейтіп, Моссилерді Нигердің оңтүстігіне ықпалдады және оңтүстік-батысқа Дженнеге дейін кеңейтті. Оның әскері атты әскер мен каноэлерден тұрды. Сонни Али мұсылман емес еді, сондықтан бербер араб ғалымдары оны, әсіресе мұсылман Тимбуктуына шабуыл жасағаны үшін жағымсыз бейнеледі. 1492 жылы қайтыс болғаннан кейін оның мұрагерлерін оның жүрегінен туған інісі және генерал Мұхаммед Туре құлатты. Мұхаммед Туре (1493–1528) Аския әулетін құрды, "аския" патшаның атағы болды. Ол Сонни Алидің жаулап алуын консолидациялады. Исламды оның билігін кеңейту үшін, Моссилерге қарсы джихад жариялап, Сахара арқылы сауданы жандандырып, Каирдегі Аббасидтердің "көлеңкелі" халифасы оны Судан халифасы деп жариялау арқылы пайдаланды. Ол Тимбуктуды ислам білімінің маңызды орталығына айналдырды. Мұхаммед Туре империяны кеңейтіп, туарегтерді солтүстікке ықпалдады, шығыстағы Айрды басып алды және тұз өндіретін Тагазаны басып алды. Ол Хауса мемлекеттерін Сонгхай сауда желісіне қосты. Ол империяның басқаруын орталықтандырып, адал қызметшілер мен отбасыларынан әкімшілерді таңдап, жаулап алынған аумақтарға тағайындады. Олар жергілікті жасақтарды жинауға жауапты болды. Орталықтандыру Сонгхайды тіпті династиялық даулар кезінде де өте тұрақты етті. Лео Африкан Аския Мұхаммедтің империясы туралы егжей-тегжейлі сипаттама қалдырды. 1528 жылы Аския Мұхаммедті ұлы құлатты. Көптеген бәсекелестіктерден кейін Мұхаммед Туренің соңғы ұлы Аския Дауд (1529–1582) таққа отырды. 1591 жылы Марокко Сахельдің алтын кен орындарын бақылау үшін Саади әулетінің Ахмад әл-Мансурдың басшылығымен Сонгхай империясына басып кірді. Тондиби шайқасында Сонгхай әскері жеңілді. Марокколықтар Дженне, Гао және Тимбуктуны басып алды, бірақ бүкіл аймақты бақылауға ала алмады. Аския Нуху және Сонгхай әскері Сонгхай аумағының ортасында Дендиде қайта топтасты, онда батыл партизандық қарсылық Марокконың ресурстарын сарқып, Мароккодан тұрақты жабдықтауға тәуелді болды. 17-шы ғасырда Сонгхай бірнеше мемлекеттерге бөлінді. Марокконың кәсіпорны тиімсіз екенін анықтады. Алтын саудасы жағалаудағы еуропалықтарға ауыстырылды. Сахара арқылы сауданың көп бөлігі Борнуға қарай шығысқа бұрылды. Алтынмен сатып алынған қымбат жабдықтарды Сахара арқылы жіберу қажет болды, бұл тұрақты емес жағдай. Мароккода қалған марокколықтар жергілікті халыққа үйленді және Арма немесе Рума деп аталды. Олар Мароккодан тәуелсіз әскери каста ретінде Тимбуктуда орналасты. Хаос арасында Фута Тороның фуланилері сияқты басқа топтар да өзінің ықпалын күшейтті. Сонгхайдан бөлінген мемлекеттердің бірі - Бамбара империясы Гао қаласын басып алды. 1737 жылы туарегтер Арманы қырғынға ұшыратты.

The Mali Empire began in the 13th century CE, eventually creating a centralised state including most of West Africa. It originated when a Mandé (Mandingo) leader, Sundiata (Lord Lion) of the Keita clan, defeated Soumaoro Kanté, king of the Sosso or southern Soninke, at the Battle of Kirina in c. 1235. Sundiata continued his conquest from the fertile forests and Niger Valley, east to the Niger Bend, north into the Sahara, and west to the Atlantic Ocean, absorbing the remains of the Ghana Empire. Sundiata took on the title of mansa. He established the capital of his empire at Niani. Although the salt and gold trade continued to be important to the Mali Empire, agriculture and pastoralism was also critical. The growing of sorghum, millet, and rice was a vital function. On the northern borders of the Sahel, grazing cattle, sheep, goats, and camels were major activities. Mandé society was organised around the village and land. A cluster of villages was called a kafu, ruled by a farma. The farma paid tribute to the mansa. A dedicated army of elite cavalry and infantry maintained order, commanded by the royal court. A formidable force could be raised from tributary regions, if necessary. Conversion to Islam was a gradual process. The power of the mansa depended on upholding traditional beliefs and a spiritual foundation of power. Sundiata initially kept Islam at bay. Later mansas were devout Muslims but still acknowledged traditional deities and took part in traditional rituals and festivals, which were important to the Mandé. Islam became a court religion under Sundiata's son Uli I (1225–1270). Mansa Uli made a pilgrimage to Mecca, becoming recognised within the Muslim world. The court was staffed with literate Muslims as secretaries and accountants. Muslim traveller Ibn Battuta left vivid descriptions of the empire. The University of Sankore, which began as the Mosque of Sankore, served as an organization of higher learning in Timbuktu. The Mosque of Sankore, the Mosque of Sidi Yahya, and the Mosque of Djinguereber constitute what is referred to as the University of Timbuktu. Mansa Musa's hajj devalued gold in Mamluk Egypt for a decade. He made a great impression on the minds of the Muslim and European world. He invited scholars and architects like Ishal al Tuedjin (al Sahili) to further integrate Mali into the Islamic world. Sonni Ali, a Songhai, began his conquest by capturing Timbuktu in 1468 from the Tuareg. He extended the empire to the North, deep into the desert, pushed the Mossi further south of the Niger, and expanded southwest to Djenné. His army consisted of cavalry and a fleet of canoes. Sonni Ali was not a Muslim, and he was portrayed negatively by Berber Arab scholars, especially for attacking Muslim Timbuktu. After his death in 1492, his heirs were deposed by his nephew and General Muhammad Ture. Muhammad Ture (1493–1528) founded the Askiya dynasty, askiya being the title of the king. He consolidated the conquests of Sonni Ali. Islam was used to extend his authority by declaring jihad on the Mossi, reviving the trans Saharan trade, and having the Abbasid "shadow" caliph in Cairo declare him as caliph of Sudan. He established Timbuktu as a great center of Islamic learning. Muhammad Ture expanded the empire by pushing the Tuareg north, capturing Aïr in the East, and capturing salt producing Taghaza. He brought the Hausa states into the Songhay trading network. He further centralised the administration of the empire by selecting administrators from loyal servants and families and assigning them to conquered territories. They were responsible for raising local militias. Centralisation made Songhay very stable, even during dynastic disputes. Leo Africanus left vivid descriptions of the empire under Askiya Muhammad. Askiya Muhammad was deposed by his son in 1528. After much rivalry, Muhammad Ture's last son Askiya Daoud (1529–1582) assumed the throne. In 1591, Morocco invaded the Songhai Empire under Ahmad al Mansur of the Saadi dynasty to secure the goldfields of the Sahel. At the Battle of Tondibi, the Songhai army was defeated. The Moroccans captured Djenné, Gao, and Timbuktu, but they were unable to secure the whole region. Askiya Nuhu and the Songhay army regrouped at Dendi in the heart of Songhai territory where a spirited guerrilla resistance sapped the resources of the Moroccans, who were dependent upon constant resupply from Morocco. Songhai split into several states during the 17th century. Morocco found its venture unprofitable. The gold trade had been diverted to Europeans on the coast. Most of the trans Saharan trade was now diverted east to Bornu. Expensive equipment purchased with gold had to be sent across the Sahara, an unsustainable scenario. The Moroccans who remained married into the population and were referred to as Arma or Ruma. They established themselves at Timbuktu as a military caste with various fiefs, independent from Morocco. Amid the chaos, other groups began to assert themselves, including the Fulani of Futa Tooro who encroached from the West. The Bambara Empire, one of the states that broke from Songhai, sacked Gao. In 1737, the Tuareg massacred the Arma.

Сокото халифаты

Фуланилер көшіп-қонып тұратын халық еді. Олар Мавританиядан көшіп келіп, Фута-Туро, Фута-Джалонға қоныстанды, содан кейін Батыс Африканың қалған бөліктеріне тарады. 14 ғасырға қарай, олар ислам дініне ауысты. 16 ғасырда Малидің оңтүстігіндегі Макинада бекінді. 1670 жылдары мұсылман емес адамдарға қарсы джихад жариялады. Осы джихад соғыстарынан Бунду, Фута Торо имаматы, Фута Джалон имаматы және Массина империясы сияқты бірнеше мемлекеттер құрылды. Бұл мемлекеттердің ең маңыздысы Сокото халифаты немесе Фулани империясы болды. Гобир қаласында Усман дан Фодио (1754–1817) хауса басшыларын исламның бұрыс түсінігін ұстануда және моральдық бұзылыста айыптады. 1804 жылы ол жоғары салықтарға наразы және басшыларына көңілі толмаған халық арасында джихад ретінде Фулани соғысын бастады. Джихад рухы Нигерияның солтүстігіне тарады, фуланилер мен хаусалардың екеуі де күшті қолдау көрсетті. Усман солтүстік Нигерия, Бенин және Камерунның бір бөлігін қамтитын империя құрды, астанасы Сокото болды. Ол оқыту және жазумен айналысу үшін зейнетке шығып, империяны ұлы Мұхаммед Беллоға тапсырды. Сокото халифаты 1903 жылға дейін, британдықтар Солтүстік Нигерияны басып алғанға дейін сақталды.

Акан патшалықтары және Ассанте империясының пайда болуы

Акан халқы ква тілінде сөйлейді. Ква тілдерінде сөйлейтін халықтар Сахель аймағына қоныстанғанға дейін Шығыс/Орталық Африкадан келген деп саналады. 11 ғасырда Акан патшалығы – Бономан (Боно мемлекеті) құрылды. Бономан – Боно халқы құрған сауда мемлекеті. Бономан – қазіргі Гананың Бронг-Ахафо аймағы және Пил Сызығының шығысында орналасқан ортағасырлық Акан патшалығы. Бұл аймақ алтын іздеу үшін әр түрлі уақытта мемлекеттен тысқары көшіп кеткен Акан халқының кіші топтарының тегі ретінде қабылданды. Бономанда алтын саудасы 12 ғасырдың басында дамыды, бұл орта ғасырдан бастап аймақта Акан билігінің және байлығының қалыптасуына себеп болды. 13 ғасырда қазіргі Малидегі алтын кен орындарының қорлары таусыла бастағанда, Бономан және кейіннен басқа Акан мемлекеттері алтын саудасындағы маңызды ойыншылар ретінде көзге түсе бастады. Бономаннан Манкессим, Денкира, Аким, Акваму және тағы да басқа Акан патшалықтары пайда болды. Кейін Ашанти империясы құрылды. Ашанти халқы қазіргі орнына қашан және қалай келгені туралы пікірлер әртүрлі. 17 ғасырда Акан халқы Кваман мемлекетінде өмір сүргені белгілі. Мемлекеттің орналасқан жері Босомтве көлінің солтүстігінде болды. Мемлекеттің кірісі негізінен алтын мен кола жаңғақтары саудасынан, сондай-ақ жаңғақ өсіру үшін орманды кесуден түсетін. Олар Пра және Офин өзендері арасында қалалар салды. Олар қорғану үшін одақтар құрып, сол кездегі ең қуатты Акан мемлекеттерінің бірі – Денкираға, сондай-ақ Аданси мен Аквамуға құрмет көрсетті. 16 ғасырда Ашанти қоғамы күрт өзгерістерге ұшырады, оның ішінде кассава және жүгері сияқты Жаңа әлем өсімдіктерін өсіру нәтижесінде халық санының өсуі және жағалау мен солтүстік арасындағы алтын саудасының дамуы болды. 17 ғасырда Осей Кофи Туту I (шамамен 1695–1717) Окомфо Анокье көмегімен Ашанти халқын біріктіріп, олардың бірлігінің және рухының символы – Алтын төбешігі бар конфедерация құрды. Осей Туту аумақты кеңейтумен айналысты. Ол Акан мемлекеті Акваму негізінде Ашанти армиясын құрды, жаңа ұйымдастыру жүйесін енгізіп, тәртіпті әскерді тиімді күштерге айналдырды. 1701 жылы Ашанти Денкираны бағындырып, еуропалықтармен, әсіресе голландтармен жағалаудағы саудаға мүмкіндік алды. Опоку Варе I (1720–1745) одан әрі кеңейіп, өсіп келе жатқан империяға басқа оңтүстік Акан мемлекеттерін қосты. Ол солтүстікке қарай бұрылып, Техиман, Банда, Гьяман және Гонджа мемлекеттерін қосты. 1744 және 1745 жылдар аралығында Асантехен Опоку күшті солтүстік мемлекеті Дагомбаға шабуыл жасап, маңызды Орта Нигер сауда жолдарына бақылау алды. Опокудың орнын Куси Ободом (1750–1764) басты. Ол жаңадан бағындырылған аумақтарды нығайтты. Осей Квадво (1777–1803) империяны тиімді басқаруға және әскери кеңеюді жалғастыруға мүмкіндік беретін әкімшілік реформаларды жүргізді. Осей Кваме Паньин (1777–1803), Осей Туту Кваме (1804–1807) және Осей Бонсу (1807–1824) аумақтық бірігуді және кеңеюді жалғастырды. Өркендеген кезеңінде Ашанти империясы қазіргі Гананың көп бөлігін және Кот-д'Ивуардың үлкен бөлігін қамтыды. Асантехен өзінің мәртебесін анасынан мұра еткен. Оған астанасы Кумасиде сауда, дипломатия және әскери істердегі білікті адамдардан тұратын мемлекеттік аппарат көмек көрсетті. Арабия, Судан және Еуропадан келген адамдар мемлекеттік аппаратқа тағайындалды, олардың барлығын Асантехен тағайындады. Астанада және басқа қалаларда анкобия немесе арнайы полиция Асантехеннің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін, барлау ақпаратын жинау үшін және бүліктерді басу үшін пайдаланылды. Империяның барлық аймақтарында байланыс жақсы күтілген жолдар желісі арқылы теңіз жағалауынан Орта Нигерге дейін және басқа сауда қалаларын байланыстырып сақталды. 19 ғасырдың көп бөлігінде Ашанти империясы Батыс Африкадағы қуатты күш болып қала берді. Кейіннен ол төрт ағылшын-ашанти соғысынан кейін 1900 жылы Британ империясының құрамына қосылды.

The Akan speak a Kwa Language. The speakers of Kwa languages are believed to have come from East/Central Africa, before settling in the Sahel. By the 11th century, the Akan Kingdom of Bonoman (Bono State) was established. Bonoman was a trading state created by the Bono people. Bonoman was a medieval Akan kingdom in what is now the Brong Ahafo Region of Ghana and eastern Ivory Coast. It is generally accepted as the origin of the subgroups of the Akan people who migrated out of the state at various times to create new Akan states in search of gold. The gold trade, which started to boom in Bonoman as early in the 12th century, was the genesis of Akan power and wealth in the region, beginning in the Middle Ages. During the 13th century, when the gold mines in modern day Mali started to become depleted, Bonoman and later other Akan states began to rise to prominence as the major players in the gold trade. It was Bonoman that begat several Akan kingdoms like Mankessim, Denkyira, Akyem, Akwamu and others. Later, the Empire of Ashanti was founded. When and how the Ashante got to their present location is debatable. What is known is that by the 17th century an Akan people were identified as living in a state called Kwaaman. The location of the state was north of Lake Bosomtwe. The state's revenue was mainly derived from trading in gold and kola nuts and clearing forest to plant yams. They built towns between the Pra and Ofin rivers. They formed alliances for defence and paid tribute to Denkyira, one of the more powerful Akan states at that time along with Adansi and Akwamu. During the 16th century, Ashante society experienced sudden changes, including population growth because of cultivation of New World plants such as cassava and maize and an increase in the gold trade between the coast and the north. By the 17th century, Osei Kofi Tutu I (c. 1695–1717), with help of Okomfo Anokye, unified what became the Ashante into a confederation with the Golden Stool as a symbol of their unity and spirit. Osei Tutu engaged in a massive territorial expansion. He built up the Ashante army based on the Akan state of Akwamu, introducing new organisation and turning a disciplined militia into an effective fighting machine. In 1701, the Ashante conquered Denkyira, giving them access to the coastal trade with Europeans, especially the Dutch. Opoku Ware I (1720–1745) engaged in further expansion, adding other southern Akan states to the growing empire. He turned north adding Techiman, Banda, Gyaaman, and Gonja, states on the Black Volta. Between 1744 and 1745, Asantehene Opoku attacked the powerful northern state of Dagomba, gaining control of the important Middle Niger trade routes. Kusi Obodom (1750–1764) succeeded Opoku. He solidified all the newly won territories. Osei Kwadwo (1777–1803) imposed administrative reforms that allowed the empire to be governed effectively and to continue its military expansion. Osei Kwame Panyin (1777–1803), Osei Tutu Kwame (1804–1807), and Osei Bonsu (1807–1824) continued territorial consolidation and expansion. At its height, the Ashante Empire included most of present day Ghana and large parts of Côte d'Ivoire. The Ashantehene inherited his position from his mother. He was assisted at the capital, Kumasi, by a civil service of men talented in trade, diplomacy, and the military, with a head called the Gyaasehene. Men from Arabia, Sudan, and Europe were employed in the civil service, all of them appointed by the Ashantehene. At the capital and in other towns, the ankobia or special police were used as bodyguards to the Ashantehene, as sources of intelligence, and to suppress rebellion. Communication throughout the empire was maintained via a network of well kept roads from the coast to the Middle Niger and linking together other trade cities. For most of the 19th century, the Ashante Empire remained a powerful force in West Africa. It was later annexed in 1900 by the British Empire following four Anglo Ashanti wars.

Дагомея

Дагомея патшалығы 17-шы ғасырдың басында, Аллада патшалығының аджа халқы солтүстікке қарай көшіп, фон тайпаларының арасына қоныстанғанда құрылды. Олар бірнеше жылдан кейін өз билігін көрсетуге кірісті. Осылайша Дагомея Корольдігі құрылды, астанасы Агбоме қаласы болды. Хуэгбаджа патша (шамамен 1645-1685) Дагомеяны қуатты, орталықтандырылған мемлекетке айналдырды. Ол барлық жерді патшаның меншігі деп жариялады және оған салық салынуын белгіледі. Патшалық таққа мұрагерлік принципі орнатылды, бұл ауыл басшыларының ықпалын жойды. "Патшалыққа табыну" дәстүрі қалыптасты. Патшалық әулетін құрметтеу үшін әр жылы тұтқынға алынған құл құрбандыққа шалынды. 1720 жылдары Уайда және Аллада мемлекеттері құл саудасы үшін басып алынды, бұл Дагомеяға құл жағалауына және еуропалықтармен тікелей сауда жасауға мүмкіндік берді. Ахаджа патша (1708-1740) құл саудасын тоқтатуға тырысты, құлдарды пальма майын өндіретін плантацияларда жұмыс істеуге мәжбүрледі, бірақ еуропалықтардың құлдардан алатын пайдасы және Дагомеяның қару-жараққа тәуелділігі тым жоғары болды. 1730 жылы Ағаджа патша тұсында Дагомея Ойо империясымен бағындырылды және Дагомея үстемдік салық төлеуге міндетті болды. Құлдарға салынатын салық көбінесе сиыр қабықтарымен төленді. 19-шы ғасырда пальма майы негізгі сауда тауары болды. Франция Дагомеяны Екінші франко-дагомея соғысы (1892-1894) кезінде жаулап алып, онда отарлық үкімет құрды. Дагомеяға қарсы күреске қатысқан әскерлердің көп бөлігі африкалықтардан тұрды.

Йоруба тілі

Дәстүрлі түрде йоруба халқы өзін біріккен империяның тұрғындары ретінде қарастырды, бүгінгі күнгі жағдайдан өзгеше, онда “йоруба” – Нигер-Конго тілдік отбасына жататын тілді сөйлейтін адамдарды білдіретін мәдени-тілдік атау. Атаудың шығу тегі – Ойо империясын атау үшін қолданылған хауса сөзі. Алғашқы йоруба мемлекеті – Иле Ифе, шамамен 1000 жылға дейін құдайға жақын тұлға – алғашқы они Одудува құрған деседі. Одудуваның ұлдары йорубаның түрлі қала-мемлекеттерінің негізін қалады, ал оның қыздары түрлі йоруба облаларының немесе патшаларының аналары болды. Йоруба қала-мемлекеттері әдетте оба және иварефа – обаға кеңес беретін басшылар кеңесімен басқарылды. 18 ғасырға қарай йоруба қала-мемлекеттері Ифе ониінің басшылығымен және Ифе қаласының астаналығымен шала ғана конфедерация құрды. Уақыт өте келе, жеке қала-мемлекеттері күшейе түсті, олардың обялары күшті рухани билікке ие болып, Ифе ониінің билігін әлсіретті. Қала-мемлекеттер арасындағы бәсекелестік күшейді. 1550 жылы Ойо мемлекеті атты әскерге ие болған Нупе патшалығынан басылды, бұл маңызды тактикалық артықшылық болды. Осының салдарынан Ойо патшасы Алафин Оромпото (шамамен 1560–1580 жж.) шет елге қуылды. Қайтып келген соң, ол жақсы қаруланған атты әскер мен ұзақ мерзім қызмет еткен әскерден тұратын әскер құрды. Бұл оларды солтүстік далаларда және сирек орманды жерлердегі шайқаста дерлік жеңілмейтін етті. 16 ғасырдың соңына қарай Ойо Нигердің батыс аймағын, Того төбелерін, Кету йорубаларын, Дагоме және Фон ұлттарын өз иелігіне қосты. Империяны басқарушы кеңес басқарды, оның құрамында нақты атқарушы бөлімдер болды. Әрбір алынған аймаққа жергілікті әкімші тағайындалды. Әулеттер патша сайлауға қатысты. Ойо, солтүстік йоруба патшалығы ретінде, солтүстік-оңтүстік саудасында делдалдық қызмет атқарды және Гвинеяның шығыс орманын батыс және орталық Суданмен, Сахарамен және Солтүстік Африкамен байланыстырды. Йорубалар мата, темір бұйымдар және қыш ыдыстар жасады, олар Суданнан әкелінетін тұз, былғары және, ең бастысы, аттарға айырбасталатын. Аттар атты әскерді ұстау үшін қажет болды. Ойо екі жүз жыл бойы күшті болып келді. 1888 жылы Ұлыбританияның протектораты болып, одан әрі соғысқан фракцияларға бөлінді. Ойо мемлекеті 1896 жылы кез келген билік ретінде тоқтатылды.

Traditionally, the Yoruba people viewed themselves as the inhabitants of a united empire, in contrast to the situation today, in which "Yoruba" is the cultural linguistic designation for speakers of a language in the Niger–Congo family. The name comes from a Hausa word to refer to the Oyo Empire. The first Yoruba state was Ilé Ifẹ̀, said to have been founded around 1000 CE by a supernatural figure, the first oni Oduduwa. Oduduwa's sons would be the founders of the different city states of the Yoruba, and his daughters would become the mothers of the various Yoruba obas, or kings. Yoruba city states were usually governed by an oba and an iwarefa, a council of chiefs who advised the oba. By the 18th century, the Yoruba city states formed a loose confederation, with the oni of Ifẹ̀ as the head and Ifẹ̀ as the capital. As time went on, the individual city states became more powerful, with their obas assuming more powerful spiritual positions and diluting the authority of the oni of Ifẹ̀. Rivalry became intense among the city states. The Oyo state was conquered in 1550 by the kingdom of Nupe, which was in possession of cavalry, an important tactical advantage. As a result, Alafin Orompoto (c. 1560–1580), king of Oyo, was sent into exile. After returning, he built up an army based on heavily armed cavalry and long service troops. This made them nearly invincible in combat on the northern grasslands and in the thinly wooded forests. By the end of the 16th century, Oyo had added to their domain the western region of the Niger, the hills of Togo, the Yoruba of Ketu, the Dahomey, and the Fon nation. A governing council served the empire, with clear executive divisions. Each acquired region was assigned a local administrator. Families served in king making capacities. Oyo, as a northern Yoruba kingdom, served as a middle man in the north–south trade and connected the eastern forest of Guinea with the western and central Sudan, the Sahara, and North Africa. The Yoruba manufactured cloth, ironware, and pottery, which were exchanged for salt, leather, and, most importantly, horses from the Sudan to maintain the cavalry. Oyo remained strong for two hundred years. It became a protectorate of Great Britain in 1888, before further fragmenting into warring factions. The Oyo state ceased to exist as any sort of power in 1896.

Бенин

Бенин империясы ква тілінде сөйлейтін эдо халқының билігінде болды, ал 15 ғасырдың ортасына қарай аймақта саяси кеңею мен нығайтумен айналысты. Оба (патша) Евуардың (шамамен 1450–1480 жж.) тұсында мемлекет жаулау үшін ұйымдастырылды. Ол орталық билікті бекітіп, көршілерімен 30 жылдық соғыс бастады. Ол қайтыс болған кезде Бенин империясы батыста Дагомеге, шығыста Нигер дельтасына, Батыс Африка жағалауы бойында және солтүстікте йоруба қалаларына дейін жетті. Обалар күшті әулеттердің басшыларынан және түрлі гильдиялардың қала басшыларынан тұратын кеңес – узама кеңесінің кеңесімен билік жүргізді. Кейіннен әкімшілік лауазымды тұлғаларды тағайындау арқылы оның билігі азайды. Атап айтқанда, Евуардың немересі Оба Эсиги (1504–1550) узамалардың билігін әлсіретіп, еуропалықтармен, әсіресе португалдармен байланыс пен сауданы күшейтті, олар сарай өнері үшін мыспен қамтамасыз етті. 16 ғасырдан кейін Бенин негізінен бұрыш, піл сүйегі, сағыз және мақта матасын португалдар мен голландтарға экспорттады, олар оларды жағалаудағы басқа африкалық қоғамдарға қайта сатты. Империяда әйелдердің де саяси билігі болды. Мысалы, болашақ обаны дүниеге әкелген патша анасы зор саяси ықпалға ие болды. Алан Райдердің «Бенин және еуропалықтар» кітабы көрсеткендей, Бенин ешқашан құлдарды ірі көлемде экспорттаған жоқ. 1700 жылдардың басында империяда әулеттік даулар мен азаматтық соғыстар болды. Оба Эресоен мен Оба Акенгбуданың тұсында империя бұрынғы қуатын көп бөлігін қайта алды. 1897 жылы британдықтар Бенин қаласын тонады. Сунгбоның Эредосы мен Бенин қабырғалары біздің заманымыздың 1-мыңжылдығында, 10 ғасырға дейін салынған.

Нигер дельтасы мен Игбо

Нигер дельтасы көптеген қала-мемлекеттерден тұрды, олардың үкімет нысандары Шығыс Африкадағы суахили халқының үкімет нысандарымен салыстыруға болады. Бұл қала-мемлекеттерді дельтаның су жолдары мен тығыз өсімдіктері қорғады. Бонни, Калабари және Уорри сияқтыларында патшалар болды. Басқалары, мысалы, Брасс, шағын сенаттары бар республикалар еді, ал Крос-Ривер мен Ескі Калабардағылар Эке қоғамының саудагерлері басқарды. Эке қоғамы сауданы реттеді және мүшелері үшін «үй жүйелері» деп аталатын ережелер жасады. Боннидің Пепплдері сияқты кейбір үйлер Америка мен Еуропада белгілі болды. Аймақ 17 ғасырда сауда арқылы өзгерді. Игбо халқы негізінен дельтаның шығысында өмір сүрді, дельтаның батыс жағындағы Аниоманы қоспағанда. Нри Игбо Корольдігі 10 ғасырда пайда болды, оның басшысы Езе Нри аталды. Бұл ауылдардан құралған саяси бірлік болды, әр ауыл өздігінен басқарылатын, дербес, өз аумағы мен аты бар және көршілері тарапынан мойындалған. Ауылдар демократиялық болды, барлық еркектер, кейде әйелдер де шешім қабылдау процесіне қатысты. Игбо Укуудағы (800 ж.б.) қабірлерде жергілікті өндірістің мыс бұйымдары мен Мысыр немесе Үндістаннан келген шыны мұныздар табылды, бұл аймақтан тыс сауданың көрсеткіші. Аро Конфедерациясы – қазіргі Нигерияның оңтүстік-шығысындағы Арочуку Корольдігінде орналасқан Игбо халқының Аро тобы ұйымдастырған саяси одақ. Ол 16 ғасырдың соңында құрылды, ал 18-19 ғасырларда олардың ықпалы мен қатысуы Шығыс Нигерияның, Нигер дельтасының және Оңтүстік Игаланың бөліктеріне дейін жетті.

Кейінгі көші-қон

Караван жолдары арқылы немесе Альморавид кезеңінде батыс африкалық халық (мысалы, Сахарадан оңтүстікке қарай орналасқан батыс африкалықтар) Африкалық американдықтар арасында кең таралған -29 (A → G) β талассемия мутациясын Солтүстік Африканың Марокко аймағына әкелген болуы мүмкін. Қара, ақ немесе қызыл бояулармен жасалған Мандинг тас өнері негізінен геометриялық формалардан, сондай-ақ жануарлар (мысалы, сауриялар) және адамдардың бейнелерінен тұрады. 1650 жылға қарай құл саудасы Батыс Африка жағалауындағы бірнеше жерлерде толыққанды күшке енді және келесі ғасырларда аймақтың халқы мен экономикасының өсуіне елеулі нұқсан келтірді. Құл саудасының кеңеюі нәтижесінде Батыс Африканың көптеген өкілдері еуропалықтар жақында отарлаған Жаңа әлемде қоныстанды. Америкадағы африкалық құлдардың ең көне қалдықтары 2006 жылдың басында Мексикада табылған, олардың 16 ғасырдың соңы мен 17 ғасырдың ортасына дейінгі кезеңге жататыны болжануда. Құлдарға деген сұраныс артып, кейбір африкалық билеушілер көршілеріне қарсы үздіксіз соғыс жүргізу арқылы оны қанағаттандыруға тырысты, бұл тұтқындардың көбеюіне әкелді. Дагоме (қазіргі Бенин) және Бамбара империясы (қазіргі Мали) сияқты мемлекеттер өз экономикаларының көп бөлігін құлдарды еуропалық тауарларға айырбастауға негіздеді, әсіресе олар құлдарды ұстау үшін қолданған қару-жараққа. Колониялық дәуірде Батыс Африкадағы голланд колониялық билігі африкалық құлдарды Голландтың Шығыс Үндістан армиясына (Беланда Хитам деп аталды) қабылдауда белсенді болды, өйткені қара африкалықтардың Голланд Шығыс Үндістанында тропикалық ауруларға еуропалықтарға қарағанда төзімдірек екеніне сенді. Еуропа және Америка үкіметтері 19 ғасырда Атлантикалық құл саудасын тоқтатқаннан кейін, қабылдау жүйесі өзгерді. Мысалы, 1831 жыл Голландтың Шығыс-Индия армиясына тек еріктілер қабылданған алғашқы жыл болды. Атлантикалық құл саудасы тоқтатылғаннан кейін Америкадағы құлдық белгілі бір деңгейде сақталды, 1888 жылы Бразилия оны жойғанға дейін. Бүгінде Батыс Африканың ұрпақтары Бразилия, Кариб аймағы, АҚШ және Жаңа әлемнің барлық аймақтарындағы халықтың ірі және маңызды бөлігін құрайды. АҚШ-тың бірнеше ірі қалаларында африкалық американдықтардың қазіргі заманғы генетикалық зерттеулері олардың ортақ ата-тегі батыс Африкада пайда болғанын көрсетті, бұл бұрынғы генетикалық зерттеулермен және құл саудасының тарихымен сәйкес келеді.

Through pathways taken by caravan, or via travel amid the Almovarid period, a West African population (e. g., Sub Saharan West Africans) may have introduced the −29 (A → G) β thalassemia mutationfound in notable amounts among African Americansinto the North African region of Morocco. The Manding rock art, developed using black, white, or red paint, is primarily composed of geometric artforms, as well as animal (e. g., saurian) and human artforms. By 1650, the slave trade was in full force at a number of sites along the coast of West Africa, and over the coming centuries would result in severely reduced growth for the region's population and economy. The expanding slave trade produced significant populations of West Africans living in the New World, recently colonised by Europeans. The oldest known remains of African slaves in the Americas were found in Mexico in early 2006 and are thought to date from the late 16th to mid 17th centuries. As the demand for slaves increased, some African rulers sought to supply the demand by constant war against their neighbours, resulting in fresh captives. States such as Dahomey (in modern day Benin) and the Bambara Empire (in modern day Mali) based much of their economy on the exchange of slaves for European goods, particularly firearms that they then employed to capture more slaves. During the colonial era, the Dutch colonial authorities in West Africa were active in recruiting African slaves into the Royal Netherlands East Indies Army (known as Belanda Hitam), as it was believed that Black Africans were more immune than Europeans to the tropical diseases present in the Dutch East Indies. Recruitment changed format after the Atlantic slave trade was abolished by European and American governments in the 19th century. For instance, 1831 was the first year when only volunteers were accepted for the Royal Netherlands East Indies Army. Slavery in the Americas persisted in some capacity after the end of the Atlantic slave trade, until Brazil abolished it in 1888. Today, descendants of West Africans make up large and important segments of the population in Brazil, the Caribbean, the United States, and throughout the New World. A modern genetic research study of African Americans in several major US cities concluded that their common ancestry originated most prominently in western Africa, consistent with prior genetic studies and the history of the slave trade.

Колониялық кезең

1725 жылы Фута Джалонның мал өсіруші фуланилері аймақтағы алғашқы ірі реформалық джихадты бастады, жергілікті анимист, манде тілінде сөйлейтін элиталарды құлатты және қоғамдарын біршама демократияландыруға тырысты. Ұсман дан Фодио басшылығымен Нигерияның Хауса қала-мемлекеттерінде осыған ұқсас қозғалыс әлдеқайда кең ауқымда өрбіді. Сиди Әхмет әл-Тиджанидің тұжырымдарына сүйенген имам Ұсман, сол кездегі үстем Қадирия тәріқатының элиталық исламына қарсы уағыз айтып, қарапайым халық арасында кең қолдауға ие болды. Ұсманның Фулани империясы көп ұзамай аймақтағы ең ірі мемлекеттердің біріне айналды және қазіргі Малидегі Массина империясын құрған Секу Амаду мен Суданды жаулап алған Тукулер батыры Эль Хадж Омар Таллдың кейінгі джихадтарына үлгі болды. Сонымен қатар, еуропалықтар Африканың ішкі аймақтарына сауда жасау және зерттеулер жүргізу үшін саяхаттай бастады. Шотланд зерттеушісі Мунго Парк (1771–1806) аймақтың ішкі бөлігіне алғашқы маңызды экспедиция жасап, Нигер өзенін Тимбуктуға дейін зерттеді. Ұзақ өтпей француз әскерлері де оның ізімен келді. 1774 жылы Африканың кең жағалауы мен терең өзендері «хабар алмасу немесе сауда» үшін пайдаланылмағаны айтылды, тіпті сол томдағы карталарда «Құм жағалауы», «Астық жағалауы», «Азу жағалауы» және «Алтын жағалауы» нақты көрсетілген. Малахи Постлтауэйт осы кітапта былай деп жазады:

«Жалпы он мың шақырымға жуық теңіз жағалауы мен ұлы, кең, терең өзендері бар елдің кеме қатынасы болмауы өкінішті. Өзендер елдің ортасына дейін өтеді, бірақ одан ешқандай пайда жоқ, бір-бірін танымайтын, хабар алмаспайтын, сауда жасамайтын сансыз адамдар бар». Француздардың Батыс Африкадағы мүдделері әлдеқайда амбициялы болды және олар саудамен ғана шектелмей, француз империясын қайта құру және жаңа халықтарды француз өркениеті мен католицизмінің қанатына алуды көздеді. Африкадағы алып империяны құру арманы болды, ол Жерорта теңізінен Сахара шөліне, шығысқа қарай Нил өзеніне және оңтүстікке қарай Леопольд патшаның Конгосына дейін кеңейтілді.

Колониядан кейінгі кезең

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Батыс Африкада тәуелсіздік үшін күрестер кеңінен өршиді, әсіресе Ганада, пан-африкалық Кваме Нкрума (1909–1972) басшылығымен. Гана 1957 жылы Сахарадан оңтүстік Африканың алғашқы тәуелсіз елi болды, ал келесі жылы Секу Туре басшылығымен Гвинея да тәуелсіздік алды. Он жылға созылған наразылықтар, көтерілістер мен қақтығыстардан кейін, 1958 жылғы референдумда Француз Батыс Африкасы автономияны қабылдады және бүгінгі мемлекеттерге бөлінді. Британдық колониялардың көпшілігі келесі онжылдықта дербестікке ие болды. 1960 жылы, «Африка жылы» аталған жылы, тәуелсіздік алған 17 елдің тоғызы Батыс Африка елдері болды. 1973 жылы Гвинея-Бисау Португалиядан тәуелсіздігін жариялады және 1974 жылғы Португалиядағы Гвоздика төңкерісінен кейін халықаралық деңгейде мойындалды. Батыс Африканың тәуелсіздік алғаннан бергі саяси тарихы африкалық социализммен ерекшеленеді. Сенгор, Нкрума және Туре африкалық социализм идеясын қолдады, ал Хопфуэ Бойни мен Либерияның Уильям Табман оған күдікпен қарады. 1983 жылы Буркина-Фасода «Африканың Че Геварасы» деп аталатын социалист Томас Санкара билікке келді. Тәуелсіздік алғаннан бері Батыс Африка Африка құрлығының көп бөлігі сияқты диктатура, саяси жемқорлық және әскери төңкерістерден зардап шегуде. Мысалы, 2005 жылы Тогоның Этьен Эядема қайтыс болған кезде ол әлемдегі ең ұзақ билік еткен диктаторлардың бірі еді. Халықаралық қақтығыстар сирек болды, Мали мен Буркина-Фасодағы Агашер жолағы соғысы – бұл сирек кездесетін ерекшелік.

Азаматтық соғыс

Батыс Африка аймағы жақында бірқатар азамат соғыстарын бастан өткерді, оның ішінде Нигериядағы азамат соғысы (1967–1970), Либериядағы екі азамат соғысы (1989–1997 және 1999–2003), Сьерра-Леонеде он жылға созған қарулы қақтығыстар (1991–2002), Гвинея-Бисаудағы азамат соғысы (1998–1999) және Кот-д'Ивуардағы екі соңғы қақтығыс (2002–2007 және 2010–2011).

Нигериялық азаматтық соғыс (1967-1970)

1963 жылы Ұлыбритания империясынан толық тәуелсіздік алғаннан кейін, Нигерия Ұлыбритания демократиясының ықпалына ие болған және көпшілік билікке сүйенген Бірінші Республикасын құрды. Бірақ үш жылдан аспай, 1966 жылғы 15 қаңтарда оңтүстік Нигериялық көтерілісшілер жасаған сәтті төңкеріс салдарынан Республика құлдырады. Бірінші Республиканың құлауы, колониялық дәуірден бері қалып келген Солтүстік және Оңтүстік Нигерия арасындағы саяси, экономикалық, этникалық, мәдени және діни шиеленісті күшейтті. Осының нәтижесінде Оңтүстік-Шығыс Нигерияның әскери губернаторы, полковник Чукумека Одумегу Оджуку, солтүстіктегі жаппай қырғынды және сайлаудағы алаяқтықты себеп көрсетіп, Оңтүстік-Шығыс Нигерияны бөліп шығарды. Жаңа тәуелсіз мемлекет Биафра Республикасы деп аталды. Солтүстік Нигерия оңтүстіктің бөлінуіне қарсы болды, ал Нигерия үкіметі аймақта полиция әрекетін қажет етті деп мәлімдеді. Нигерияның қарулы күштері Биафра Республикасын басып алу үшін жіберілді. Нигериялық әскерлер Нсукканы, Огожаны, Абакаликиді және Энугуды басып алып, Биафраны сәтті жаулап алды. Олардың әскери жетістіктеріне Нигерия армиясының басымдығы себеп болды. 1970 жылға қарай Биафраның генерал-майтабаны Чукумека Одумегу көршілес Кот-д'Ивуар мемлекетіне қашып кетті, ал Биафра ресурстар мен басшылықтың жетіспеуіне байланысты қарсыласуды тоқтатты. Бөлініп шыққан мемлекет 1970 жылғы 15 қаңтарда ресми түрде Солтүстік Нигериямен қайта бірікті. Бұл қақтығыста шамамен 1 миллион адам қаза болды деп есептеледі.

Бірінші Либериялық азаматтық соғыс (1989-1997)

Бірінші Либериялық азаматтық соғысы – 1989 жылдан 1997 жылға дейін Либерияда болған ішкі қақтығыс. Бұл қақтығыста шамамен 250 мың адам қаза тауып, нәтижесінде Батыс Африка мемлекеттерінің экономикалық қауымдастығы (ЭКОУАС) және Біріккен Ұлттар Ұйымының араласуына әкелді. Бейбітшілік ұзаққа соқпады, 1999 жылы екінші Либериялық азаматтық соғысы басталды. 1980 жылы Сэмюэл Доу төңкеріс жасап, сайланған үкіметті құлатты. 1985 жылы ол өткізген сайлаулар көпшілік тарапынан әділетсіз деп танылды, бұл генерал Томас Кивонкпаның сәтсіз төңкеріс талпынысына әкелді. 1989 жылдың желтоқсан айында бұрынғы үкімет министрі Чарльз Тейлор Доу үкіметін құлату мақсатымен көршілес Кот-д'Ивуардан елге кіріп, көтеріліс бастады. Тейлор басқарған Либерияның Ұлттық патриоттық фронты (NPFL) көп ұзамай бөлініп, Принс Джонсонның бүлікші тобы – Либерияның тәуелсіз Ұлттық патриоттық фронты (INPFL) – астана Монровиядағы бақылау үшін шайқасқа түсті. 1990 жылы Джонсон астананы басып алып, Доуды қатыгездікпен өлтірді.

Екінші Либериялық азаматтық соғыс (1999-2003)

Екінші Либериялық азаматтық соғыс 1999 жылы көрші Гвинея үкіметінің қолдауымен Либерияның солтүстігінде «Татуласу және демократия үшін біріккен либериялықтар» (LURD) деген бүлікшіл топтың пайда болуымен басталды. 2003 жылдың басында оңтүстікте «Либериядағы демократия үшін қозғалыс» (MODEL) деген екінші бүлікшіл топ пайда болды, ал 2003 жылдың маусым-шілде айларында Чарльз Тейлордың үкіметі елдің үштен бірін ғана бақылады. LURD ел астанасы Монровияны қоршап алды, және олардың қалаға жасаған шабуылдары көптеген бейбіт тұрғындардың қаза болуына әкелді. Соның салдарынан мыңдаған адамдар үйлерінен қозды. 2003 жылдың 18 тамызында соғысқан тараптар Акраның жан-жақты бейбіт келісіміне қол қойды, бұл соғыстың саяси аяқталуын және 2005 жылғы Либерияның жалпы сайлауына дейін уақытша президент Гюде Брайант басқаратын Либерияның Ұлттық ауысу үкіметі тұсында елдің демократияға өтуінің басталуын білдірді.

Сьерра-Леоне азаматтық соғысы (1991-2002)

Сьерра-Леонедегі азаматтық соғыс 1991 жылғы 23 наурызда президент Жозеф Сайду Момохтың үкіметін құлатуға жасалған әрекеттің нәтижесінде басталды. Көтерілісшілер бұрынғы армия сардары Фодэй Санкох басқаратын Революциялық Біріккен майдан (RUF) деген желеумен әрекет етті. Сьерра-Леоне үкіметі шара қабылдауға шақырды, жағдайды бақылауға алу және RUF басып алған аумақтарды қайтарып алу үшін Сьерра-Леоне армиясы (SLA) жіберілді. 1992 жылы президент Жозеф Момох капитан Валентин Штрассер басқарған сәтті әскери төңкеріспен биліктен алынды. Капитан Штрассер көп ұзамай аймақта көппартиялық демократиялық сайлауларды өткізді. 2002 жылғы 18 қаңтарда бұрынғы президент Кабах азаматтық соғысты ресми түрде аяқтады. 11 жылдық қақтығыс барысында шамамен 50 000 Сьерра-Леоне азаматы қаза тауып, 2 000 000 адам қоныс аударды.

Гвинея-Бисаудағы азаматтық соғыс (1998-1999)

Азамат соғысы басталғанға дейін, әскери бригадир генерал Ансуман Мане бастаған төңкеріс жасауға талпыныс болды. Мане Гвинея-Бисаудағы кедейлік пен сыбайлас жемқорлық үшін Жоао Бернардо Виейраның президенттігін кінәлады. Президент Виейра қарулы күштерді бақылап, Манеді бригадир-генерал лауазымынан тез арада босатып, Сенегал көтерілісшілерін қарумен жабдады деген айып тақты. 1998 жылдың 7 маусымында екінші төңкеріс басталды, бірақ ол да сәтсіз аяқталды. Одан кейін көтерілісшілер көршілес Сенегал және Гвинея Конакри елдерінен көмек алды. Осы қақтығыс азамат соғысына әкеп соқты. Гвинея-Бисау қарулы күштерінің көптеген сарбаздары көтерілісшілер тарапына қосылды, себебі үкімет әскерилерге жалақы төлемеді. Көтерілісшілер 1998 жылдан 1999 жылға дейін күресін жалғастырды. Президент Виейра 1999 жылдың 7 мамырында биліктен құлатылды. 1999 жылдың 10 мамырында президент Виейра Португалия елшілігінде шартсыз капитуляцияға қол қойғаннан кейін соғыс аяқталды. Осы қақтығыстың салдарынан шамамен 655 адам қаза тапты.

Бірінші Кот-д'Ивуар азаматтық соғысы (2002-2007)

2000-шы жылдардың басында Кот-д'Ивуар (сонымен қатар Абиджан жағалауы деп те аталады) экономикалық құлдырауды бастан өткізді. Бұл құлдырау бұрынғы экономикалық өркендеудің тоқтауынан және экономиканың жалпы құлдырауынан туындады. Бұл Кот-д'Ивуардың мұсылман халқы басым солтүстік және христиан халқы басым оңтүстік арасында саяси бөлінуге әкелді. Кот-д'Ивуар үкіметі оңтүстік бөлігін бақылап тұрды. Ал солтүстік – бүлікшілер қозғалысының бақылауында болды. Екі тарап арасындағы азаматтық соғыс 19 қыркүйек 2002 жылы бүлікшілер оңтүстікке шабуыл жасаған кезде ресми түрде басталды. Шабуылдың басты нысаны – Абиджан қаласы болды. Солтүстік бүлікшілері шабуылдарда сәттілікке жетті. Осы алапаттықтың салдарынан президент Роберт Гуэи бүліктерде қаза тапты. Оңтүстік әскери қимылдармен жауап берді. Франция оңтүстікке қолдау көрсетіп, аймаққа 2500 әскер жіберді және Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) араласуын қалады. Францияның бұл аймақтағы әрекеттері "Ликорн" операциясы деген кодовый атаумен жүргізілді. 2004 жылға қарай аймақтағы көптеген шайқастар тоқтады. 4 наурыз 2007 жылы азаматтық соғыс бейбіт келісімге қол қою арқылы ресми түрде аяқталды.

Тарихи-танымдық және тұжырымдамалық мәселелер

Мохамед (2010/2012) анықтаған Африка зерттеулеріндегі қазіргі басты мәселе – еуропалық африканістер қазіргі заманғы секулярлық, отаршылықтан кейінгі, ағылшын тілді африкалық тарихнамада сақтап келген мұрагерлік діни, шығыстанушылдық, отаршылдық парадигма. Бұл ретте, Солтүстік Африка мен Сахарадан оңтүстікке қарай Африканы еуропалықтардың зерттеуі Солтүстік Африка Орта Шығыс пен араб әлемінің құрамында қарастырылса, Сахарадан оңтүстікке қарай Африка Солтүстік Африкадан ерекше, дербес аймақ ретінде қарастырылған. Қазіргі ғылым дәстүрлі білімнің әдістерін көне және артта қалған деп санаған. Отаршылдық кезеңде дәстүрлі бақсы-дәрігерлер көптеген елдерде оларды сиқыршылықпен айналысатындар деп есептегендіктен, қызметтеріне тыйым салынды және олар колониялық билік тарапынан заңсыз деп жарияланды, бұл сиқыршылық пен жалаң сөзге қарсы күреске әкелді. Сол кезде дәрілік шөптердің сатылуын бақылауға да әрекеттер жасалды. Соғыс кезінде қарсылық әсіресе күшті болды, себебі адамдардың құдайларға және табиғаттан тыс күштерге жүгіну ықтималдығы артады.

АИТВ/ЖИТС

1990 жылдары ЖҚТБ аймақ үшін, әсіресе Кот-д'Ивуар, Либерия және Нигерияда маңызды мәселеге айналды. Аймақтағы АИТВ эпидемиясы 1985 жылы Бенин мен Нигерияда тіркелген алғашқы жағдайлармен басталды, ал кейінгі жылдары Кот-д'Ивуар сияқты көрші елдерде де анықталды. Бастапқыда СПИД гомосексуалистер мен есірткіге тәуелді адамдардың ауруы деп есептелді, бірақ Африкада ол жалпы халық арасында кеңінен тарады. Осының салдарынан, ВИЧ-ке қарсы күреске қатысқандар қауіпсіз емес жыныстық қатынас немесе есірткі инъекциялары арқылы жұқтырудың алдын алу қажеттілігін баса назарлаудың орнына, анадан балаға берілудің алдын алу, ВИЧ пен кедейлік, гендерлік теңсіздік сияқты мәселелерге көбірек назар аудара бастады. Бұл басымдықтардың өзгеруі көбірек қаржыландыруға әкелді, бірақ ВИЧ жұқтыру көрсеткішінің күрт өсуін тоқтатуға жеткіліксіз болды. Соңғы жылдары ВИЧ және ЖҚТБ-ға қарсы жаһандық күрес айтарлықтай жақсарды. Қаржыландыру көптеген көздерден түседі, олардың ішіндегі ең ірілері – ЖИТС, туберкулез және маляриямен күрес жөніндегі жаһандық қор және АҚШ Президентінің ЖҚТБ-ға қарсы төтенше жағдай жоспары. 2011 жылғы мәліметтер бойынша, Батыс Африкадағы АИТВ жұқтыру көрсеткіші Сенегалда ең төмен, ал Нигерияда ең жоғары. Нигерия Африкада АИТВ жұқтырған адамдардың саны бойынша Оңтүстік Африкадан кейін екінші орында тұр. Нигериядағы жұқтыру деңгейі халықтың барлық санына шаққанда Оңтүстік Африкамен салыстырғанда (17,3%) әлдеқайда төмен (3,7%).

Эбола вирусы ауруы

Эбола вирусы ауруы алғаш рет 1976 жылы анықталған, әдетте Сахара төңірегіндегі Африканың тропикалық аймақтарында, соның ішінде Батыс Африкада жайылған індеттер түрінде кездеседі. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) 1976 жылдан 2013 жылға дейін 1716 расталған жағдайды тіркеді. Қазіргі уақыттағы ең ірі індет – 2014 жылғы Батыс Африкадағы Эбола вирусының таралуы, ол Гвинея, Сьерра-Леоне, Либерия және Нигерияны қамтиды. Індет 2013 жылдың желтоқсанында Гвинеяда басталды, бірақ 2014 жылдың наурызына дейін анықталмады, содан кейін Либерия, Сьерра-Леоне және Нигерияға тарады. Індеттің себебі – Заир эбола вирусы, қарапайым тілде Эбола вирусы (EBOV) деп аталады. 1976 жылы вирустың ашылуынан бері адамдар арасындағы аурудың және қаза болғандардың саны бойынша бұл Эболаның ең ауыр таралуы болып табылады.

2014 жылғы мәліметтер бойынша, ДДҰ 2240 күдікті жағдайды және 1229 өлімді тіркеді (1383 расталған жағдай және 760 өлім). 8 тамызда ДДҰ бұл індетті халықаралық денсаулық сақтау саласындағы төтенше жағдай деп ресми түрде жариялады. Бұл құқықтық мәртебе бұрын тек екі рет қолданылған (2009 жылғы H1N1 (шошқа тұмауы) пандемиясы және 2014 жылғы полиомиелиттің қайта өршуі) және 194 қол қойған елдің ауруды алдын алу, бақылау, қадағалау және оған жауап беру жөніндегі заңдық шараларын қолдануға мүмкіндік береді. Батыс Африка мемлекеттерінің экономикалық қауымдастығы (ЭКОБАШ), АҚШ-тың ауруларды бақылау және алдын алу орталықтары (CDC) және Еуропалық комиссия сияқты түрлі көмек ұйымдары мен халықаралық институттар індетке қарсы күреске қаржы жәрдемі көрсетіп, персонал жіберді. "Шекарасыз дәрігерлер", "Қызыл Крест" және "Самаритян қапшығы" сияқты қайырымдылық ұйымдары да аймақта жұмыс істеп жатыр.

Аштық

Аштық Батыс Африкада кейде, бірақ ауыр проблема болып табылады. 1680 жылдары ашаршылық Сахель аймағының барлығын қамтыды, ал 1738 жылы Тимбукту халқының жартысы аштықтан қайтыс болды. Кейбір отарлық "бас реттеу" әрекеттері көбінесе ауыр ашаршылықтарға себеп болды. Мақта сияқты ақшалай дақылдардың енгізілуі және фермерлерді осы дақылдарды өсіруге мәжбүрлеу шаралары, мысалы, солтүстік Нигериядағы көптеген аймақтарда шаруаларды кедейлендірді, бұл 1913 жылы болған қатты құрғақшылық кезінде ашаршылыққа осалдығын арттырды. 20 ғасырдың ортасында ауыл шаруашылығы мамандары, экономистер және географтар Африканы ашаршылыққа бейім деп санамады – көптеген ашаршылықтар жергілікті және қысқа мерзімді азық-түлік тапшылығы болды. 1967 жылдан 1969 жылға дейін Биафра мен Нигерияда үкімет тарапынан бөлінген аумақты блокадалау салдарынан ірі масштабтағы ашаршылық болды. Осы ашаршылықтан 1,5 миллион адам аштықтан қайтыс болды. Сонымен қатар, құрғақшылық және азық-түлікпен қамтамасыз етуге үкіметтің араласуы Орталық және Батыс Африкада 500 мың африкалықтың өліміне себеп болды. 1970-1980 жылдары аштық қайта орын алды, Батыс Африка Сахелі құрғақшылық пен ашаршылықтан зардап шекті. Сахельдегі ашаршылық Африкадағы мал шаруашылығының дағдарысымен байланысты болды, соңғы екі буын ішінде мал өсіру өмір сүрудің тиімді тәсілі ретінде төмендеді. 21 ғасырдың басынан бері ерте ескерту және гуманитарлық көмек көрсету шаралары аштықтан болатын өлімдердің санын айтарлықтай азайтты. Дегенмен, көптеген африкалық елдер азық-түлік өндірісінде өзін-өзі қамтамасыз ете алмайды, азық-түлік импорттау үшін ақшалай дақылдардан түсетін табысқа сенеді. Африкадағы ауыл шаруашылығы климаттың өзгеруіне, әсіресе жергілікті өндірілген азық-түлік мөлшерін азайтатын құрғақшылыққа бейім. Ауыл шаруашылығындағы басқа да проблемаларға топырақтың құнарсыздығы, жердің бұзылуы мен эрозиясы, бүкіл егіндіктерді жоятын шөлдегі шегірткелердің үйірлері және мал аурулары жатады. Сахара жылына 30 шақырымға дейін кеңейеді. Ең ауыр ашаршылықтар құрғақшылықтың, дұрыс емес экономикалық саясаттың және қақтығыстардың салдарынан туындады. Африкадағы соңғы ашаршылықтарға 2005-2006 жылдардағы Нигердегі азық-түлік дағдарысы, 2010 жылғы Сахельдегі ашаршылық және 2012 жылы Сахельдегі құрғақшылық, Методисттік көмек және даму қорының мәлімдемесіне сәйкес, бір айлық ыстық толқынға байланысты Батыс Сахельде он миллионнан астам адамды аштық қаупіне ұшыратты.

Famine has been an occasional but serious problem in West Africa. In 1680s, famine extended across the entire Sahel, and in 1738 half the population of Timbuktu died of famine. Some colonial "pacification" efforts often caused severe famine. The introduction of cash crops such as cotton, and forcible measures to impel farmers to grow these crops, sometimes impoverished the peasantry in many areas, such as northern Nigeria, contributing to greater vulnerability to famine when severe drought struck in 1913. For the middle part of the 20th century, agriculturalists, economists and geographers did not consider Africa to be famine prone – most famines were localized and brief food shortages. From 1967 to 1969 large scale famine occurred in Biafra and Nigeria due to a government blockade of the Breakaway territory. It is estimated that 1.5 million people died of starvation due to this famine. Additionally, drought and other government interference with the food supply caused 500 thousand Africans to perish in Central and West Africa. Famine recurred in the 1970s and 1980s, when the west African Sahel suffered drought and famine. The Sahelian famine was associated with the slowly growing crisis of pastoralism in Africa, which has seen livestock herding decline as a viable way of life over the last two generations. Since the start of the 21st century, more effective early warning and humanitarian response actions have reduced the number of deaths by famine markedly. That said, many African countries are not self sufficient in food production, relying on income from cash crops to import food. Agriculture in Africa is susceptible to climatic fluctuations, especially droughts which can reduce the amount of food produced locally. Other agricultural problems include soil infertility, land degradation and erosion, swarms of desert locusts, which can destroy whole crops, and livestock diseases. The Sahara spreads up to 30 miles per year. The most serious famines have been caused by a combination of drought, misguided economic policies, and conflict. Recent famines in Africa include the 2005–06 Niger food crisis, the 2010 Sahel famine, and in 2012, the Sahel drought put over ten million people in the western Sahel at risk of famine, according to the Methodist Relief and Development Fund, due to a month long heatwave.

Ас мәзірі

Батыс Африка халықтары Еуропалықтардың ықпалына жетіп келмес бұрын, ғасырлар бойы Араб әлемімен сауда жасап келген. Дәмдеуіштер, мысалы, даршын, енгізіліп, жергілікті тағам дәстүрлерінің бір бөлігіне айналды. Ғасырлар өткен соң, Еуропалық саяхатшылар мен құл саудагерлері аймақтық тағамдарға шектеулі деңгейде әсер етті. Еуропалық сауда кемелері мен құл кемелері Жаңа дүниеден Батыс Африкаға бұрыш пен томат әкелді, және екеуі де жерқаздықтар, жүгері, маниок және бананмен бірге Батыс Африка тағамдарының ажырамас бөлігіне айналды. Өз кезегінде, осы құл кемелері Африкалық ингредиенттерді Жаңа дүниеге тасыды, соның ішінде қара көзді бұршақ пен бамия. Колониялық кезеңде, әсіресе Африка үшін шайқас кезінде, Еуропалық қоныс аударушылар бұрынғы шекараларды, аумақтарды немесе мәдени ерекшеліктерді ескермей, колониялық шекараларды белгіледі. Бұл тайпаларды бөліп, әртүрлі тағамдық стильдегі колонияларды құрды. Осының салдарынан, мысалы, Сенегал тағамын нақты анықтау қиын. Еуропалық отарлаушылар Африка құрлығына көптеген жаңа ингредиенттерді әкелгенімен, Батыс Африкадағы адамдардың тамақ дайындау әдісіне олардың ықпалы салыстырмалы түрде аз болды.

Митохондриялық ДНК

Адам митохондриялық ДНК-сын зерттеулер барлық адамдардың Африкадан шыққан ортақ ата-бабалары бар екенін көрсетеді. Олардың шығу тегі Оңтүстік-Батыс Африкада, Намибия мен Анголаның жағалау шекарасына жақын, шамамен 12.5°E, 17.5°S координаттарында болған. Көші-қон бағытындағы айырмашылық 37.5°E, 22.5°N координаталарында, Қызыл теңіз маңында байқалды. ДНК-ның L2 гаплогруппасы шамамен 87 000 мен 107 000 жыл бұрын, немесе 90 000 жыл бұрын пайда болған. Оның жасы, континенттегі кең таралуы мен әртүрлілігі Африкадағы нақты шығу тегін анықтауды қиындатады. Бірақ, L2 тобының Батыс немесе Орталық Африкада пайда болғаны мүмкін көрінеді.

75 000 мен 60 000 жыл бұрын L3 гаплогруппасын алып жүрген африкалықтар Шығыс Африкада пайда болып, кейіннен қазіргі Батыс африкалықтар, Орталық африкалықтар және африкалық емес халықтардың арасына тарады. Голоценнің алғашқы кезеңінде Африканың митохондриялық ДНК-сының 50% Батыс Африкадан, ал қалған 50% Шығыс Африкадан Солтүстік Африкаға енгізілді. 15 000 жыл бұрын Нигер-Конго тілінде сөйлейтін халықтар Батыс Африканың Сахель аймағынан Сенегал өзені бойымен көшіп, L2a1 гаплогруппасын Солтүстік Африкаға әкелген болуы мүмкін. Осының нәтижесінде қазіргі мавритандықтар мен Тунис берберлері оны мұра еткен. 15 000 мен 7 000 жылдар аралығында Шығыс Африкалықтар Сахарадан оңтүстікке қарай Африканың митохондриялық ДНК-сының 86% Оңтүстік-Батыс Азияға, негізінен Арабия аймағына енгізді. Бұл көрсеткіш қазіргі Оңтүстік-Батыс Азиядағы Сахарадан оңтүстікке қарай Африканың митохондриялық ДНК-сының 50% құрайды. Голоцен кезеңінде, оның ішінде 8000 жыл бұрынғы Голоцен климаттық оптимумында L2 гаплогруппасын алып жүрген африкалықтар Батыс Африкада, ал L3 гаплогруппасын алып жүрген африкалықтар Шығыс Африкада тарады. 2000 мен 1500 жылдар аралығында Нило-Сахара тілінде сөйлейтін халықтар Сахель арқылы Шығыс Африкадан Батыс Африкаға көшіп, Нигер-Конго тілінде сөйлейтін бером халқымен араласып кеткен болуы мүмкін. 710 жылы Батыс Африкаға жақын халықтар (мысалы, Нигер-Конго тілінде сөйлейтін бером халқы, банту тілінде сөйлейтіндер) және Шығыс Африкаға жақын халықтар (Нило-Сахара тілінде сөйлейтін эфиопиялықтар, Нило-Сахара тілінде сөйлейтін чадтар) Солтүстік Нигерия мен Солтүстік Камерунда бір-бірімен араласты.

Медициналық ДНК

Африкалықтардың геномдарында көбінесе адаптацияға ұшырайтын реттегіш ДНК кездеседі, ал африкалықтар арасындағы көптеген бейімделу жағдайлары диета, физиология және патогендерден туындаған эволюциялық қысыммен байланысты. Сахара аймағынан оңтүстік Африканың барлық бөліктерінде малярияға генетикалық бейімделу (мысалы, rs334 мутациясы, Даффи қан тобы, G6PD жетіспеушілігінің жоғары деңгейі, серпалы жасуша ауруы) Сахара аймағынан оңтүстік Африка тұрғындары арасында табылған, және бұл 7300 жыл бұрын дамыған болуы мүмкін.

Педикулус

Мыс дәуірі мен ежелгі Израильдің ерте ислам дәуірінде Батыс Африкадан адамдар ежелгі Израильге қоныс аударып, Батыс Африкаға тән бас құйрығын (педикулезді) әкелген болуы мүмкін.

Қалқан жасушалары

Жасыл Сахарада, дөңгелек қан жасушаларына (sickle cells) мутация Сахарада кем дегенде 7300 жыл бұрын пайда болған, одан кейін Нил өзені арқылы таралу болды.