Кіріспе

Людвиг ван Бетховеннің жібермеген махаббат хаты

"Өлсіз сүйікті" (немісше "Unsterbliche Geliebte") – композитор Людвиг ван Бетховеннің 1812 жылғы 6 немесе 7 шілдеде, қазіргі Чехия Республикасы аумағындағы Теплиц қаласында жазған махаббат хатының адресаты. Жіберілмеген хат 10 кішкентай бетке қарындашпен жазылған. Ол композитордың дүниеден озғаннан кейін табылған және қазір Берлин мемлекеттік кітапханасында сақталуда. Бетховен жыл мен орнын нақты көрсетпеген. 1950 жылдары қағаздың су таңбасын талдау нәтижесінде жыл және хат жазылған орын анықталды. Ғалымдар хаттың кімге арналғаны туралы келіспеушілікте. Қазіргі заманғы көптеген ғалымдар Антони Брентано мен Жозефина Брунсвик есімдерін айтады. (Басқа мүмкіндіктерге Йоханна ван Бетховен, Джули ("Джульетта") Гиччарди, Тереза Брунсвик, Амали Себальд, Доротея фон Эртман, Тереза Малфатти, Анна Мария Эрдёди және Беттина фон Арним кіреді.)

Мәтіндік талдау

Шмидт Гёрг (1957) Бетховеннің Жозефина Брунсвикке жазған 13 махаббат хаттарын жариялағаннан кейін, «Өлсіз сүйіктіге» жазылған хат оның жалғыз махаббат хаты емес екені анық болды. Жозефинаның белгісіз әйел болуы мүмкін екендігі кейіннен бұрынғы хаттар (1804–1809 жылдар) мен 1812 жылғы осы құпия хаттың арасындағы сөз тіркесі мен фразалардың ұқсастығын талдау арқылы, негізінен Массиннің (1955, 1970), Голдшмидттің (1980) және Телленбахтың (1983, 103 б.) монографияларында айтылды:

Менің періштем (осы хаттың соңында қайтадан пайдаланылады): «Қош бол, менің жүрегімнің періштесі, менің өмірімнің періштесі». (#219, 1805 жылғы сәуір) – бұл да жақын неміс тіліндегі «Du» («Leb wohl Engel»); «жанымның қоштасу періштесі» (#220, 1805 жылғы сәуір/мамыр). Менің бәрім, сен – сен – менің өмірім – менің бәрім: қараңыз «сен – сен – менің бәрім, менің бақытым, менің жұбаным – менің бәрім» (#214, 1805 жылдың бірінші тоқсаны); «Қымбатты Дж., бәрі – бәрі сен үшін» (#297, 1807 жылғы 20 қыркүйектен кейін). Эстерхазы: Бұл мажар ханзадасы мажар Брунсвиктерге жақсы таныс болған. Менің адал ғана, адал Людвиг, сен менің адалдығымды білетіндіктен, ешқашан басқа біреу менің жүрегімді иеленуге, ешқашан-ешқашан, ешқашан қате бағаламаңыз, сүйікті L., мәңгілік сенің, мәңгілік менің, мәңгілік біздің: қараңыз «Ұзақ – ұзақ – махаббатымыз ұзаққа созылсын, ол өте асыл, өзара құрмет пен достыққа негізделген, тіпті көптеген нәрселерде, ойлар мен сезімдерде үлкен ұқсастыққа негізделген, о, менің жүрегім сен үшін ұзақ уақыт соғуын жалғастыра береді деп үміттенемін, менің жүрегім тек сен үшін соғуын тоқтата алады, егер ол енді соқпаса, сүйікті J» (#216, 1805 жылғы наурыз/сәуір); «Сіздің адал Бетвин» (#279, 1807 жылғы мамыр); «Сіздің адал Бетвин, мәңгілік сізге бағышталған» (#294, 1807 жылғы 20 қыркүйек). Бұл бұрыннан бар, ұзақ мерзімді қарым-қатынасты білдіретіні анық. Сен азап шегіп жүрсің, сүйіктім, сен азап шегіп жүрсің – О, мен қайда болсам да, сен менімен біргесің: Жозефина жиі ауырып қана қоймай, сол кезде күйеуі тастап кеткендіктен, әсіресе қатты қиналған. Бірақ – бірақ ешқашан менен жасырмаңыз: 1807 жылы Жозефина отбасылық қысымға байланысты Бетховеннен алшақтау бастады; Бетховен онымен көрісуге келгенде ол үйде болмады (қараңыз #294 және #307). Мен ұйықтауға кетуім керек: қатты сызылып тасталған сөздер олардың махаббаты толыққанды болғанын көрсетеді (және дәл тоғыз айдан кейін Жозефинаның жетінші баласы Минонаның тууын түсіндіре алады).

Спекуляция кезеңі (1827-1969 жылдар)

Бетховеннің өмірбаянында Шиндлер (1840) Джули ("Джульетта") Гвицкардиді "Өлсіз сүйікті" деп атады. Бірақ Телленбахтың (1983) зерттеулері оның туысы Франц фон Брунсвик Джульеттаны Шиндлерге ұсынған болуы мүмкін екенін көрсетті, Бетховен 1799 жылдан шамамен 1809/1810 жылдарға дейін әпкесі Жозефина Брунсвиктің басына түскен күдіктің бәрін жою үшін. Ла Мара (1909) Тереза Бруншвиктің естеліктерін жариялады, онда Бетховенге деген құрметі мен сүйісқақтығы айқын көрінеді. Осы мәліметтер мен Брунсвиктердің ұрпақтарымен сұхбаттасу оны "Өлсіз сүйікті" Тереза болуы керек деген тұжырымға жеткізді. Бастапқыда көптеген зерттеушілер, соның ішінде Александр Уилок Тайер де Терезаның "Өлсіз сүйікті" екенін ойлады. Тайер хаттың шамамен 1806-07 жылдары жазылған болуы керек деп есептеді. Томас Сан Галли (1909, 1910) Богемиядағы қонақтардың тізімін тексерді және алдымен (1909 жылы) Амали Себальдты "Өлсіз сүйікті" деп санады. Бірақ Себальд 1812 жылдың шілде айының басында Прагада болмаған, сондықтан Купер (2000, 416 б.) оны кандидат ретінде жоққа шығарды. Томас Сан Галли кейін (1910 жылы) Тереза Брунсвик болуы мүмкін деп болжады, ол Прагаға құпия сапар жасаған болуы керек. Де Хевеси (1910) Тереза Брунсвикті жоққа шығарды, ал Унгер (1910) Амали Себальдқа қарсы күмән келтірді. Ескі әдебиеттердің шолуын Forbes (1967, 1088–1092 бб.) еңбегінде табуға болады. "Музыка" журналында Пол Беккердің Бетховенге жазған жалған хаты да жарияланған. Бірақ Ньюман (1911) оның жалған екенін көрсетті – бұл Гуичарди гипотезасын құтқаруға жасалған соңғы әрекет. "Өлсіз сүйікті" хатының күні – 6/7 шілде 1812 жыл – су таңбалары мен сілтемелер арқылы ғана емес, сонымен қатар Бетховеннің Рахель Варнхагенге жазған кейінгі хатында да нақтыланды, онда ол "Өлсіз сүйіктісімен" 3 шілде 1812 күні кездескенін айтады: "Мен кешірім сұраймын, қымбатты В., мен Прагадағы соңғы кешті сізбен өткізе алмағаным үшін, мен оны әдепсіз деп ойладым, бірақ мен болжамаған жағдай маған бұйрық берді". Ла Мара (1920) Брунсвиктердің мүлігінде тағы да хаттар мен жазбаларды тапқаннан кейін "жесір графня Жозефина Дейм Бетховеннің "Өлсіз сүйіктісі" болды" деген тұжырымға келді. Czeke (1938) Терезаның күнделік жазбаларын, 1813 жылы аяқталған жазбаларын алғаш рет жариялады; олардың кейбіреулері Ролландқа (1928) бұрыннан белгілі болған. Ол Бетховеннің Жозефинаға ғашық болғанын, бірақ "Өлсіз сүйікті" ретінде Терезаға көңіл бөлгенін қорытындылады. Казнелсон (1954) Брунсвиктердің мүлігіндегі құжаттарды зерттеді және ол Рахель Варнхагеннің "Алыстағы сүйіктінің" артында тұрғанын ойласа да, "Өлсіз сүйіктінің" Жозефина болғанына келді, себебі оның қызы Минона Бетховенмен кездескеннен кейін тоғыз айдан кейін дүниеге келді, ал оның күйеуі барон Штаккельберг қатыспады. Казнелсон бұл тұжырымға екінші дүниежүзілік соғыстан кейін "13 хаттың" иесі Цюрихтегі Х.С. Бодмер оған оларға қол жеткізуге рұқсат бермесе де келді. Эдитха мен Ричард Стерба (1954) психоанализді қолданып, Бетховеннің жүрегіндегі "Өлсіз сүйікті" оның жүрегіндегі "Өлсіз сүйікті" Бетховеннің інісі Карл екенін дәлелдеді. Штайхен (1959) Мари Эрдёдиді Бетховеннің өмір бойы сүйгені деп атады, сондықтан ол да "Өлсіз сүйікті" болуы мүмкін. Марек (1969) Доротея Эртманның жақтауын жасады.

Жозефина Брунсвиктің ашылуы (1957 - 1999)

Шмидт Гёрг (1957) Бетховеннің Жозефина Брунсвикке жазған 13 бұрын-соңды белгісіз махаббат хаттарын (және Жозефинаның көшірмесі ретінде сақталған оның хат жобасын) жариялады, ол 1804 жылдан 1809/10 жылға дейінгі аралықта, ол алғашқы күйеуі граф Деймнің ерте өлімінен кейін жесір қалған кезде жазылған. Шмидт Гёрг Казнельсонның жаңалықтарын "сенсациялық" деп бағаламады. Голдшмидт (1980) неміс Бетховентанушыларының Казнельсонның теориясын қабылдауға құлшынбауының себебін түсіндіреді (бұл теория "13 хаттан" бұрын жарияланған): "Осы кездесудің нәтижесінде табиғи туған қызды ескеру қажеттігі кәсіби ортаға соншалықты қауіпті көрінді, сол себепті Жозефина гипотезасына қарсылық күшейді". Шмидт Гёрг (1957, 31 б.) соңғы хатпен (ол оны 1809 емес, 1807 жылы жазылған деп есептеді) және Жозефинаның барон Стакельбергке (1810 ж.) үйленуімен махаббат қарым-қатынасының аяқталғанына сенді. Лей (1957, 78 б.) басқаша пікір білдірді: "Тек теріс жағынан ғана нақты қорытындыларға келді: Джульетта Гиччарди, Амали Себальд, Беттина Брентано және тіпті ұзақ уақыт бойы әйгілі махаббат хаттарының адресаты ретінде қарастырылған Тереза Брунсвик те енді қарастырылмайды. Бірақ қызығы, дәл осы құжаттар Терезаға қатысты теріс пікірлерді білдіреді, сонымен қатар Бетховеннің қарындасы Жозефинаға деген құштарлығына куәлік етеді". Бетховеннің "стандартты" неміс биографиясы саналатын Рицлер (1962, 46 б.) Казнельсонның Жозефинаны өзінің "жалғыз сүйіктісі" деп қарастыруымен келісті, сондай-ақ Дальхаус (1991, 247 б.) "ішкі дәлелдер" Жозефинаға нұсқайтынын қорытындылады. Француз авторлары Жан және Бриджит Массен (1955) Жозефинаны "Өлмес сүйіктіге" теңеді, негізінен "Өлмес сүйіктіге" арналған хатты ертеректегі 14 (15) махаббат хаттарымен салыстырғаннан кейін: "«Өлмес сүйіктіге» арналған хат ұқсас тілдік стильді ғана емес, сонымен қатар оның жалғыз сүйіктісіне ұзақ уақыт бойы адал болғанын атап көрсетеді". Бетховеннің шығармаларындағы іздерге қатысты "Массиндер Бетховеннің өміріндегі Жозефинаның болуы оның музыкасында із қалдырғанын" айтады. Музыкалық теория тұрғысынан, бұл байланыстар өте мағыналы". Massin & Massin (1955) және Голдшмидт (1980) кейін, Телленбах (1983, 1987, 1988, 1999) көптеген жаңадан ашылған құжаттарға сүйене отырып, Жозефинаның жақтауын кеңінен қорғады, мысалы, Терезаның күнделік жазбалары, мысалы, "Бетховеннің үш хаты оған, құштарлықпен сүйген Жозефинаға жазылған болуы керек". "Бетховен! Ол біздің үйдің досы, сенімді серігі еді – керемет жан! Неге әпкем Жозефина, Деймнің жесірі ретінде, оны күйеуі ретінде таңдамады? Жозефинаның жанындас серігі! Олар бір-біріне жаралған. Ол Стакельбергке қарағанда онымен бақыттырақ болар еді. Аналық сезімі оны өзінің бақытынан бас тартуға мәжбүр етті". Ол Бетховенге, қарапайым адамға үйленуді жоспарламады, себебі ол аристократ балаларының қамқорлығынан айырылып қалуы мүмкін еді. Тереза Бетховен туралы тағы да: "Осындай зерек ақылға ие болса да қаншалықты бақытсыз. Бірақ Жозефина да бақытсыз еді! Жақсылықтың жауы – жақсырақ нәрсе. Екеуі де бірге бақытты болар еді (әлдеқайда). Оған әйел керек еді, бұл сөзсіз". "Мен Бетховенмен ұзақ жылдар бойы жақын және зияткерлік байланыста болғаным үшін қаншалықты бақыттымын! Жозефинаның жақын досы, оның жанындас серігі! Олар бір-біріне жаралған, егер екеуі де тірі болса, олар бірігеді". Голдшмидт Жозефина гипотезасын бағалайды: "Қарсы дәлелдердің нақтылы болмауына байланысты, «Өлмес сүйікті» «Жалғыз сүйікті» емес деп ойлауға ертерек болмайды". Жозефинаның «Өлмес сүйікті» кандидатурасына Соломон (1988) қарсылық білдірді, негізінен Массин (1955, 1970), Голдшмидт (1980) және Телленбах (1983) жұмыстарына жауап ретінде.

Жозефина қайта ашылды (2002 жылдан бастап)

Еуропалық мұрағаттардағы маңызды жаңа жаңалықтарды Steblin (2002, 2007, 2009, 2009a) және Skwara/Steblin (2007) жариялады. Бұларды екі маңызды мәселеге тоғыстыруға болады:

Жозефинаның ажырасқан күйеуі Барон Стаккельберг 1812 жылдың шілде айының басында үйден кетіп, шамамен екі айға (маусым айының соңынан бастап) жолға шыққан болуы мүмкін, оны күндігінде былай деп жазды: "Бүгін мен үшін ауыр күн болды. Тағдырдың қолы мен үстінен қараңғы нәрселер іздеп тұр. Өзімнің терең қайғыларымнан бөлек, балаларымның құлдырауын да көрдім, және – дерлік – барлық батылым мені тастап кетті –!!! Стаккельберг мені жалғыз қалдырғысы келеді. Ол мұқтаж адамдарға бейжай." Steblin (2007, 169-бет) сондай-ақ "Ережелер тізімі" деп аталатын, 5–11 шілдеде Кристоф фон Стаккельбергтің қолымен жазылған этикалық санаттардың тізімін қамтитын құжатты тапты: "Осылайша, болашағы туралы ойланып жатқан кезде жасалған бұл құжат 1812 жылдың маусым және шілде айларында Жозефина жалғыз қалғанының тағы бір дәлелі болып табылады." Жозефина Прагаға бару ниетін білдірді (1812 жылдың маусымында): "Мен Либертті Прагада көргім келеді. Балаларымды ешқашан өзімнен айырмаймын. Стаккельбергтің кесірінен денсаулығымды жойдым, оның арқасында көптеген қайғы-қасірет пен ауруға ұшырадым." "Ескі деректерге жаңаша қарау Жозефинаның Бетховеннің жалғыз "Өлмес сүйіктісі" екенін растайды. Бетховеннің "Өлмес сүйіктісімен" болған қарым-қатынасының барлық түйсікті жақтары, оның түрлі құпия пікірлерін оның бір ғана сүйіктісі – Жозефина арқылы түсіндіруге болады. Оның жүрегін бір ғана әйел бағындырғанына неге күмәнданамыз?" (Steblin 2007, 180-бет).

"Өлмес сүйікті" 1994 жылғы фильм

Бернард Роуз жазған және түсірген "Өлсіз сүйікті" фильмінде Бетховеннің қарындасының күйеуі Йоханна Рейсс – ол Бетховеннің племяннигі Карл ван Бетховеннің қамқорлығы үшін ұзақ және көңіл көншітпейтін сот даусына қатысты.

Өлмейтін сүйікті музыка

Канадалық композитор Джеймс К. Райт баритонға (немесе меццо-сопраноға) және фортепиано триосы үшін «Briefe an die unsterbliche Geliebte / Letters to the Immortal Beloved» (2012) атты ән циклын жазды. Цикл Бетховеннің 1812 жылғы 6-7 шілдедегі хатынан алынған үзінділерге негізделген. Juno сыйлығының иегері атанған Gryphon Trio осы туынды канадалық меццо-сопрано Джули Несралламен (Нью-Йорк: Naxos, 2015) және люксембургтік баритон Дэвид Джон Пайкпен (Монреаль: Analekta, 2019) бірге жазды.