Nikephoros Ouranos: Византия сардары және әскери қолбасшысы

Кіріспе

10/11 ғасырдағы Византия әскери шенеунігі

Никефорос Оуранос (Νικηφόρος Οὐρανός; шамамен 980 – шамамен 1010 жылдары), латыншасы Никефор Уран, император Василий II (976–1025 жылдары билеген) тұсында жоғары лауазымды шенеунік және генерал болған. Императордың ең жақын серіктестерінің бірі ретінде, ол Еуропада болгарларға қарсы соғыстарда белсенділік танытып, Сперхеиос шайқасында маңызды жеңіске жеткен. Сонымен қатар, ол Сириядағы арабтарға қарсы күресте де қолбасшылық етті, 11 ғасырдың басында Василийдің өкілі ретінде қызмет атқарды. Жақсы білім алған Никефорос әскери нұсқаулық ("Тактика") жазған, сондай-ақ бірнеше өлеңдері мен қасиетті өмірбаяндары (агиографиялары) бізге жеткен.

Өмірбаян

Оранның тегі, оның жас шағы немесе отбасы туралы өте аз мәлімет бар, ал жылнамалар оны «жаңа адам» ретінде көрсетеді. Протоспатарий және аскретий Василий Уран, мүмкін, үлкен туысы, куәлік етеді, және біз Никефордың хаттарынан оның Михаил есімді ағасы болғанын білеміз. Никефор Уран тарихқа алғаш рет 980-ші жылдардың басында Византия мен Бағдадтың Буид билеушісі арасындағы Бардас Склерос көтерілісші генералдың қайтарылуы туралы келіссөздер кезінде кірді. 980 жылы бірінші византиялық елшілік болғаннан кейін, 982 жылы Ибн Шахрам басқарған араб елшілігі Константинопольге келді, ал Уран өз есебінде жас Василий II-нің сенімді адамы ретінде айтылды, ол жоғары сарайлық лауазымды, каниклейонның (императорлық сия қадасының сақтаушысы) сақшысын атқарды. Ибн Шахрам Уранның императормен тығыз байланысы оны ондаған жылдар бойы мемлекеттік істерді бақылаған күшті евнух паракоймен Базиль Лекапеноспен жауластырғанын атап өтті. Келіссөздер кезінде Уран арабтар мен императордың арасындағы делдал ретінде қызмет етті, және кейін паракоймен оны Склеросты алу үшін Бағдадқа византиялық делегацияны басқаруға тағайындады. Болгарлардың жеңісінен кейін олар Грекияға терең еніп, тіпті Пелопоннес аралындағы Коринф қаласына дейін шабуыл жасап, тонады. 997 жылы Уран Салоникада әскерін жинап, оларға қарсы оңтүстікке қарай жорыққа шықты, ал болгар патшасы Самуил оның келгенін естіп, солтүстікке бұрылды. Екі әскер ақырында Орталық Грекиядағы Сперхей өзенінің жағалауында кездесті, ол алдыңғы күндері қатты жаңбырдың салдарынан суға батқан, сондықтан оны кесіп өту мүмкін емес еді. Осылайша екі әскер де өзеннің қарама-қарсы жағалауларында орналасты. Болгарлар византиялықтар өзеннен өте алмайды деп сенгендіктен, күзетшілерді қоймады. Алайда Уран өзеннің жоғарырақ ағысында броды тапты, түнде әскерін өзеннен өткізіп, болгар лагеріне шабуыл жасады. Шабуыл болгарлардың көп бөлігінің өлтірілуіне немесе тұтқынға алынуына әкелді. Тіпті патша Самуил мен оның ұлы да жарақат алды және қаза тапқандардың арасында жатып құтылды. Уран келесі жылдары аймақта науқан жүргізуді жалғастырды, бірақ негізгі дереккөз – хроникашы Скилиц оның операциялары туралы ешқандай ақпарат бермеді. 999 жылдың желтоқсанында Уран Сириядағы Антиохияның дуксы болып тағайындалды, бұл Византияның ең маңызды аймақтық әскери басшылығының бірі еді. 998 жылы Фатимидтерге қарсы шайқаста бұрынғы дукс Дамиан Далассенос қаза болғаннан кейін, император Василий өзі бұл аймақта өткен жылы шығыс шекараны тұрақтандыруға үміттенеді, соның арқасында ол батыстағы ресурстарын Болгарияға қарсы қолдана алады. 1000 жылдың көктемінде Уран Василийдің жорығына қатысты, ол Грузияның Тао княздығын аннексиялауға әкелді және 1001–1002 жылдары Иберияның Гургеннің шабуылынан осы жаңа иелігін қорғады. 1000–1001 жылдары Уран екі сириялық бедуин тайпасының, Нумериттер мен Атафиттердің көтерілісін бастырып тастады. 1005–1007 жылдары ол араб көтерілісшісі Әл Асфарға қарсы операцияларға қатысты және оны 1007 жылы жеңді. Оның шығармалары Антиохияның губернаторы болып қызмет еткен кезде жазылған. 1–55 тараулар император Лев VI Ғалымның (886–912) «Тактикасының» қайта баяндамасы болып табылады. 56–62 тараулар император Никефор II Фоканың (963–969) «Әскери нұсқаулар» еңбегінің қайта баяндамасы, ал 63–65 тараулар Уранның жеке тәжірибесін көрсетеді және 11-шы ғасырдың басындағы Византия соғысының жаңа жағдайларын көрсететін бұрынғы мәтіндердің түзетулері болып табылады. 66–74 тараулар 1-ші ғасырдың авторы Онасандрдан алынған. 75–175 және 176–178 тараулары да ежелгі авторлардан алынған. Уранның қосымшаларынан 63-тарау жау территориясына шабуыл жасау туралы айтады. 64-тарауда жау жақын жерде болған кезде лагерьті бұзу және шеруге шығу мәселесі, сондай-ақ жау ұстап тұрған тар жолды күштеп өту мәселесі талқыланады (бұрынғы авторлардан алынған). 65-тарау қоршау өнеріне қатысты. Соңғысы қоршау кезінде психологиялық және дипломатиялық факторларға берілген маңыздылығымен ерекше көзге түседі. Мысалы, ол мұсылман жауына азық-түлік, ірімшік немесе малмен қамтамасыз ететін христиан поддандыларына қарсы да сақтық шараларын қабылдаудың маңыздылығын атап өтеді, өйткені ұсынылған жоғары баға азғыруға себеп болуы мүмкін. Сондай-ақ, ол мейірімділікпен кешірімділік ұсыну мен қатал жазалаумен қорқытуды (әсіресе армян және сирия христиандарына, исламнан бас тартқандарға (грекше: μαγαρίται) және басқа да еретиктерге) кез келген жағдайда, осы ұсыныстарды орындауды жоспарласа да, орындамаса да, өйткені мұндай бейқарсылық қорғаушылар арасында дау-дамай тудырады. Қызығы, Уран требюшеттер туралы айтса да, олардың (және демек, византиялықтардың) оларды қабырғаларға емес, қабырғалар бойындағы қорғаушыларға қарсы қолданғандай көрінеді. Өзінің қолдаған құрылғыларының құрылыс күшіне немқұрайлы қарап, ол былай деп жазады: «Ескі замандағы адамдар қоршау соғысының мақсатымен көптеген құрылғыларды жасады, мысалы, тараулар, ағаш мұнаралар, түрлі ерекшеліктері бар баспалдақтар, тас қорғаулар және біздің ұрпағымызтың көзімен көре алмайтын көптеген нәрселер. Алайда, олар осы құрылғылардың барлығын сынап көрді және олардың ең тиімдісі, жаудың теңдесе алмайтын құралы – негізді бұзу екенін анықтады».

Very little is known of Ouranos's origin, his early years or his family, and the chronicles represent him very much as a "new man". A prōtospatharios and asēkrētis Basil Ouranos, possibly an elder relative, is attested, and we know from Nikephoros's letters that he had a brother named Michael. Nikephoros Ouranos himself first enters history in the early 980s, during negotiations between Byzantium and the Buyid ruler of Baghdad for the return of the renegade rebel general Bardas Skleros. After a first Byzantine embassy in 980, an Arab embassy under Ibn Shahram visited Constantinople in 982, and Ouranos is mentioned in its report as a confidant of the young Basil II, holding the high court position of epi tou kanikleiou (keeper of the kanikleion, the imperial inkstand). Ibn Shahram further mentioned that Ouranos's close association with the emperor made him an enemy to the powerful eunuch parakoimomenos, Basil Lekapenos, who had supervised the affairs of state for decades. During the negotiations, Ouranos functioned as the intermediary between the Arabs and the emperor, and he was subsequently chosen by the parakoimomenos to head a Byzantine delegation to Baghdad, which would take custody of Skleros. Following their success, the Bulgarians had penetrated deep into Greece, raiding and pillaging even unto Corinth in the Peloponnese. In 997, Ouranos assembled his forces at Thessalonica and marched south to meet them, while the Bulgarian Tsar Samuel, upon hearing of his coming, turned north. The two armies eventually met on the banks of the river Spercheios in Central Greece, which was flooded due to heavy rainfall in the preceding days, rendering it impassable. Both armies thus encamped on opposite shores of the river. The Bulgarians, confident that the Byzantines could not cross the river, neglected to station guards. Ouranos, however, found a ford further upstream, took his army across during the night, and attacked the Bulgarian camp. The battle was a rout, as the majority of the Bulgarians, caught unawares, were either killed or captured. Even Tsar Samuel and his son were wounded and only escaped by lying among the slain. Ouranos continued campaigning in the area over the next years, although no information about his operations is provided by the chronicler Skylitzes, the main source. In December 999, Ouranos was appointed doux of Antioch in Syria, one of the most important Byzantine regional military commands. Following the death of the previous doux, Damian Dalassenos, in battle against the Fatimids in 998, Emperor Basil himself had campaigned in the area in the previous year, hoping to stabilize the eastern frontier to enable him to devote his resources in the West against Bulgaria. In the spring of 1000, Ouranos accompanied Basil in his campaign, which led to the annexation of the Georgian principality of Tao, and defended this new possession from attacks by Gurgen of Iberia in 1001–1002. In 1000–1001, Ouranos quelled an uprising by two Syrian Bedouin tribes, the Noumeritai and the Ataphitai. In 1005–1007, he was engaged in operations against the Arab rebel Al Asfar, whom he finally defeated in 1007. and were written while he was governor of Antioch. Chapters 1–55 are a paraphrase of the Tactica of Emperor Leo VI the Wise (r. 886–912). Chapters 56–62 are a paraphrase of the Praecepta Militaria of Emperor Nikephoros II Phokas (r. 963–969), while the appended chapters 63–65 reflect Ouranos's own experience and are emendations of earlier texts reflecting the new circumstances of Byzantine warfare in the early 11th century. Chapters 66–74 are derived from the 1st century author Onasander. Chapters 75–175 and 176–178 likewise are derived from ancient authors. Of Ouranos's own additions, chapter 63 deals with raids into enemy territory. Chapter 64 discusses the problem of breaking camp and setting to march when the enemy is nearby, as well as on the forced passing of a defile held by the enemy (drawn from earlier authors). Chapter 65 concerns itself with siegecraft. The latter is especially notable for the importance given to psychological and diplomatic factors during a siege. For instance, he notes the importance of taking precautions even against Christian subjects supplying a Muslim enemy with grain, cheese, or livestock because the high price offered will otherwise prove tempting. Likewise, he suggests alternating between gracious offers of clemency and harsh threats of reprisals (especially against Armenian and Syriac Christians, apostates to Islam (Greek: μαγαρίται), and other heretics) whether one plans to honor these or not, as such vacillation will produce dissension among the defenders. Oddly enough, though Ouranos refers to trebuchets, it appears he (and by extension the Byzantines) used them against the defenders along the walls, and not against the walls themselves. Apparently in ignorance of the destructive power at his command, he writes: "The men of old, in their pursuit of siege warfare, constructed many devices such as battering rams, wooden towers, scaling ladders with various features, tortoises, and all kinds of other things which our generation can hardly imagine. It has, however, tried all these devices and found that out of all of them, the most effective way, one the enemy cannot match, is undermining the foundations "

Басқа жұмыстар

Оуранос сондай-ақ ізгі адам болды, дүниеден қол үзбай, монах өмірін сүруге тырысты. Жоғарыда айтылғандай, оған Ұлы Лавра монастырының күтімі сеніп тапсырылды, ал жастығында ол қасиетті Симеон Метафрастпен дос болған, оның қазасына орай ол аза тұту жыр жазды. Ол екі белгілі агиографиялық мәтіннің авторы: "Ғажайып таудағы Симеонның өмірі" және "Теодор жауынгердің қасіреті".