Кіріспе
963-969 жылдар аралығында Византия императоры болған Никефор II Фокас (Νικηφόρος Φωκᾶς, Nikēphóros Phōkãs; шамамен 912 – 11 желтоқсан 969), латыншасы Никефор II Фокас, Византия империясының 10-ғасырдағы қайта өркендеуіне зор үлес қосты, бірақ оның мемлекеттік басқару және соғыс салаларындағы мансабы әрқашан табысты болған жоқ. Шығыста Никефор Киликияны толық жаулап алды және Крит пен Кипр аралдарын қайтарып алып, Византияның Жоғарғы Месопотамия және Левантқа дейінгі әскери жорықтарына мүмкіндік берді. Осы жорықтары үшін ол "сарациндердің ақ өлімі" деген лақап атқа ие болды.
Nikephoros II Phokas (Νικηφόρος Φωκᾶς, Nikēphóros Phōkãs; c. 912 – 11 December 969), Latinized Nicephorus II Phocas, was Byzantine emperor from 963 to 969. His career, not uniformly successful in matters of statecraft or of war, nonetheless greatly contributed to the resurgence of the Byzantine Empire during the 10th century. In the east, Nikephoros completed the conquest of Cilicia and retook the islands of Crete and Cyprus, opening the path for subsequent Byzantine incursions reaching as far as Upper Mesopotamia and the Levant; these campaigns earned him the sobriquet "pale death of the Saracens".
Ерте өмір және мансап
Никефор Фокас шамамен 912 жылы туған. Әкесінің тарапынан ол бірнеше көрнекті генералдарды өндірген Фокас әулетіне жататын, соның ішінде Никефордың әкесі Бардас Фокас, ағасы Лео Фокас және әкесінің әкесі Никефор Фокас Ескі, барлығы дала армиясының қолбасшылары (домэстикос тōn scholōn) қызметін атқарған. Анасының тарапынан ол Каппадокияға қоныстанған, қуатты Анатолиялық гректер әулеті Малеиноиға жататын. Никефор өмірінің басында Стефаноға үйленген. Ол даңққа ие болмас бұрын қайтыс болды, ал оның өлімінен кейін Никефор қасиеттілікке серт берді.
Ерте Шығыс науқандары
Никефор ерте жасында әскерге қосылды. 945 жылы император Константин VII тұсында Анатолия тақырыбының әскери губернаторы болып тағайындалды. 954 немесе 955 жылы Никефор әкесі Бардас Фокастың орнына, Хамданидтер мен Аббасидтерден бірнеше жеңіліс көргеннен кейін, мектептердің басшысы (доместик) болып тағайындалды. Бұл жаңа лауазым Никефорды шығыс Византия армиясының бастығы етіп белгіледі. 955 жылдан бастап Алепподағы Хамданидтер 1002 жылы жойылғанға дейін үздірілмей құлдырау кезеңіне енді. 957 жылдың маусым айында Никефор Адатаны басып алып, қиратты. Византиялықтар Хамданидтер құлағанға дейін арабтарға қарсы үстемдіктерін күшейтіп келді, тек 960-961 жылдар аралығында ғана армия Критті қайта басып алуға назар аударды.
Критті жаулап алу
959 жылы император Романос II билікке келгеннен кейін Никефор және оның інісі Лео Фокас тиісінше шығыс және батыс дала әскерлеріне басшылық етуге тағайындалды. 960 жылы 27 000 есуші мен теңізшілер 50 000 сарбазды тасымалдайтын 308 кемеден тұратын флотты құру үшін жиналды. Әсерлі министр Жозеф Брингас ұсынғандай, Никефорға мұсылмандық Крит әмірлігіне қарсы экспедицияны басқару тапсырылды. Ол флотын аралға жеткізіп, Альмирос маңындағы кішігірім араб әскерін жеңді. Содан кейін ол Чандакс бекінісін тоғыз ай бойы қоршауға алды, қысқы айларда әскерлері жабдықтау мәселелерінен қиындық көріп қалды. Сәтсіз шабуылдан және ауылдық жерлерге жасалған көптеген шабуылдардан кейін Никефор 6 наурызда Чандаксқа кірді және көп ұзамай мұсылмандардан бүкіл аралды тартып алды. Константинопольге оралғаннан кейін оған әдеттегі жеңіс тойына қатысуға рұқсат берілмеді, бірақ Ипподромда оны құрметпен қарсы алуға мүмкіндік берілді.
Кейінгі шығыс науқандары
Критті бағындырғаннан кейін Никефор шығысқа қайтып, үлкен әрі жақсы жабдықталған әскерімен Киликияға жорық жасады. 962 жылдың ақпанында ол Аназарбосты жаулап алды, ал Тарс қаласы Алеппоның Хамданид әмірі Сәйф әл-Дауланы мойындауын тоқтатты. Никефор Киликияның ауылдарын тонауды жалғастырып, Тарс губернаторы ибн әл-Зайятты дала шайқасында жеңді; әл-Зайят кейін жеңіліске байланысты өз-өзіне қол жұмсады. Содан кейін Никефор аймақтық орталық – Кесарияға оралды. Жаңа жорық маусымы басталғанда әл-Даула Византия империясына шабуылдар жасау үшін еніп, бұл стратегия Алеппоны қорғаныссыз қалдырды. Никефор көп ұзамай Сирияның Иераполисін басып алды. Желтоқсан айында Никефор мен Иоанн I Цимискес әскерін бөліп, Алеппоға қарай жорық жасады, нәтижесінде Нажа әл-Касаки басқарған қарсы күштерді жеңді. Әл-Дауланың әскері византиялықтарға жетті, бірақ ол да жеңіліске ұшырады, ал Никефор мен Цимискес 24 желтоқсанда Алеппоға кірді. Қаланың түсуі Хамданидтер үшін стратегиялық және моральдық апатқа айналды. Осы жорықтардың бірінде Никефор "Сарациндердің ақ өлімі" деген лақап атқа ие болған болуы мүмкін.
Таққа көтерілу
963 жылдың 15 наурызында император Романос II күтпеген жерден, жиырма алты жасында себебі белгісізден қайтыс болды. Заманагөй дереккөздер мен кейінгі тарихшылар жас императордың жыныстық қатынастардағы шектен тыстығы мен көп ішімдік ішуі салдарынан денсаулығының нашарлағанын айтады, немесе оның әйелі, императрица Феофано (941–976 жылдардан кейін) оны улаған болуы мүмкін деп күдіктенеді. Феофано ақылды және амбициялы әйел ретінде танымал болды. Кейінгі тарихшылардың оған қатысты жағымсыз баяндамалары оны өз мақсаттарына жету үшін қатыгездік танытқан әйел ретінде сипаттайды. Романос екі ұлы Василий II және Константин VIII-ді бірдей императорлар етіп тағайындаған еді. Бірақ Романос қайтыс болған кезде Василий бес, ал Константин үш жаста болғандықтан, Феофано регент болып бекітілді. Дегенмен, Феофаноға жеке билік жүргізуге рұқсат берілмеді. Романосқа кеңесші болған евнух Жозеф Брингас лауазымын сақтап қалды. Заманагөй деректерге сәйкес, ол билікті өз қолында ұстауды көздеген. Сонымен қатар, Никефор Фокастың ықпалын азайтуға тырысты. Жеңісті генерал армияның нақты бас қолбасшысы ретінде қабылданды және аристократиямен тығыз байланыста болды. Брингас Никефордың әскер мен аристократияның қолдауымен таққа таласуы мүмкін деп қорқып жүрді. Ол дақ қақпай осылай істеді. 2 шілдеде Кесарияда оның әскерлері мен жоғары шенді офицерлері Никефорды император деп жариялады. Кесариядағы орнынан Никефор өзінің император болып жарияланғаны туралы хабарды естіген соң, Босфор бұғазын жауларынан қорғау үшін флот жіберді. Осы уақытта ол Цимискесті Шығыс армиясының басшысы етіп тағайындады, осылайша императордың ресми өкілі болды. Содан кейін ол Константинопольге хат жолдап, өзін бірдей император ретінде қабылдауын сұрады. Брингас жауап ретінде қаланы қоршап алды, Никефордың әкесі Бардас Фокасты Әйя Софияда паналауға мәжбүр етті, ал оның інісі Лео Фокас қаладан жасырын қашып кетті. Брингас қаладағы бірнеше жоғары шенді офицерлерден, атап айтқанда Марианос Аргиростан қолдау тапты, бірақ ол өзі шешен болмады және Патриарх Полиукт пен генерал Василий Лекапен сияқты басқа да беделді тұлғалардың қолдауын ала алмады. Константинополь халқы көп ұзамай оның ісіне қарсы шығып, Аргиросты көтеріліс кезінде өлтіріп, Брингасты қашуға мәжбүр етті. 16 тамызда Никефор император болып жарияланды және императрица Феофаноға үйленді. Никефор өте діндар адам болды және досы монах Афанасийге Афон тауындағы Ұлы Лавра монастырын құруға көмектесті.
Құрлық
Никефорды өлтіру жоспары Михайл Бурцес Антиохияны қоршауда бағынбағандықтан лауазымынан алынғаннан кейін басталды. Бурцес беделсіз қалды және Никефорға қарсы қастандық құру үшін жақын серік табады. 965 жылдың соңында Никефор Иоанн Цимискесті Кіші Азияның шығысына жер аударды, бірақ Никефордың әйелі Феофаноның жалбауымен қайта шақырды. Иоанн Зонара мен Жон Скилитцтің мәлімдемесінше, Никефор Феофаномен махаббатсыз қарым-қатынаста болған. Ол шегініп, рухани өмір салған, ал ол Цимискеспен жасырын байланыста болды. Феофано мен Цимискес императорды құлатуды жоспарлады. Оқиға болған түні ол Никефордың жатын бөлмесінің есігін құлыптамай қалдырды, және 11 желтоқсан 969 жылы Цимискес пен оның сүйектестері оны пәтерінде өлтірді. Ол Құдай анасына дұға ету кезінде көз жұмды. Оның өлімінен кейін Фокас әулеті Никефордың туысы Бардас Фока басшылығымен бүлік көтерді, бірақ Цимискес таққа отырғаннан кейін олардың көтерілісі тез басылды.
Ұрпақтар
Х ғасырдың соңғы онжылдықтарында Фокадтар таққа қайта қол жеткізуге әрекет етіп, бірнеше рет ұрысып бақты, және Никефордың сіңлісінің ұлы Барда Фокас Кіші Василий II билігіне қарсы көтерілгенде, оларға бұл амалдың сәтті болуына жақын еді. Оның өлімі, мүмкін жүрек тоқтасынан болған, көтеріліске және соңында Фокадтардың саяси ықпалына нүкте қойды. Алайда Барда Кішінің ұлы Никефор Фокас Баритрахел 1022 жылы Никефор Ксифиаспен бірге тағы бір сәтсіз көтеріліс ұйымдастырды.
Praecepta Militaria (Әскери әскерлер)
Фока "Praecepta Militaria" әскери нұсқаулығының авторы болды.
Қазіргі заманғы құрметтер
2004 жылғы 19 қарашада Грекия Әскери-теңіз күштері оның құрметіне оныншы кемесін Nikiforos Fokas F 466 (бұрынғы HNLMS Bloys Van Treslong F 824) деп атады. Сондай-ақ, Крит аймағындағы Ретимно округінде және Грекияның көптеген қалаларындағы көшелер оның есімімен аталған.