Кіріспе

Үндістанның Тәуелсіздік соғысының артында тұрған адам – Азимұла Хан Юсуфзай (17 қыркүйек 1830 – 18 наурыз 1859), сондай-ақ Деван Азимұла Хан деп те белгілі. Ол бастапқыда Маратха Пешуа Нана Сахеб II-нің хатшысы, кейін премьер-министрі (сондықтан «Деван» атағы берілді) болып тағайындалды. Азимұла Хан 1857 жылғы Үндістан көтерілісіне, негізінен идеологиялық тұрғыдан қатысты, Нана Сахеб сияқты маңызды тұлғаларға ықпал етті.

Шығу тегі

Әзімулла ханның толық аты – Әзімулла хан Юсуфзай. Ол 1837–1838 жылдардағы ашаршылық кезінде анасымен бірге аштықтан зардап шеккен мұсылман бала ретінде Канурдегі миссияда баспана тауып құтқарылды. Сол жерде ол ағылшын және француз тілдерін үйренді, бұл 19 ғасырдағы үндістандық үшін үлкен жетістік еді. Бірнеше британдық офицерлердің хатшысы болып жұмыс істегеннен кейін, ол марқұм Пешуа Баджи Рао II-нің асырап алған ұлы, Маратха Пешуа Нана Сахеб II-нің хатшысы және кеңесшісі қызметіне алынды.

Маратха миссиясы

Нана Сәхип өзінің асырап алған әкесіне (Биторға жер аударылған) берілген жылдық 80 000 фунт көлеміндегі зейнетақыны Британдық Шығыс Үндістан компаниясынан алу үшін ұзаққа созылған тікелей өтініш жасады. Нана Сәхип Пешва Баджи Раоның мүлігі мен лауазымын мұраға алғанмен, компания төлеген зейнетақы оның қайтысымен тоқтатылған еді. Нана Сәхиб 1853 жылы өз ісін қорғау үшін Англияға делегация басқаруға Әзімулланы жіберді.

Англия

Англияда Әзімулла Люси, леди Дафф Гордонның қамқорлығына алынды; ол зиялы және аудармашы, ал оның күйеуі мемлекеттік қызметкер, сарай шенеунігі және сол кездегі премьер-министрдің туысы еді. Бұл таныстыру, мүмкін, Шығыс Үндістан компаниясының шенеунігі және Люсидің балалық шақтағы досы болған философ Джон Стюарт Милл арқылы болды. Әзімулла Дафф Гордонның Ешердегі үйінде тұрды және Люсидің серігінде Диккенс, Карлайл, Мередит, Теннисон, Браунинг және Такеррей сияқты достарымен кездескен болуы мүмкін (бірақ тікелей дәлел жоқ). Нана Сахибтің зейнетақысын қайтаруға жасалған әрекет сәтсіз аяқталды және, хабарға сенер болсақ, Әзімулла Ханды ренжітті.

Өлім

Әзімулла хан 1859 жылдың соңында, көтеріліс жаншылғаннан кейін, Непалдың Терайының құнарсыз шекаралық аймағында, британдықтардан қашып жүріп, қызбадан қайтыс болған болуы мүмкін. Басқа мәліметтерде ол Калькуттаға жасырын түрде жетуге тырысқанда шешекке шалдыққан, немесе Үндістаннан қашып, Константинопольде өлтірілген деген сөздер бар. Канпурдағы Азимұлла даңғылы оның құрметіне берілген атау.

Танымал мәдениетте

Әзімулла хан рөлін 2005 жылғы "Мангал Пандей: көтеріліс" фильмінде актер Шахбаз хан сомдады.