Кіріспе

Русь грамматигі Иван Петрович Ужевич (1610 жылдары туған, шамамен Солтүстік Волынь, 1645 жылдан кейін қайтыс болған) – русь грамматигі. Оның өмірбаяны туралы көп мәлімет жоқ: 1637 жылдан бастап Краков университетінде оқыды, содан кейін 1643 жылы Париждегі Сорбоннада дінтануды оқыды. Ол 1641 жылы басылған Александр Приляцкий мен Ева Рупниованың үйленуіне арналған поляк тіліндегі ода жазды. Ужевичті шығыс славян тілдерінің тарихшылары русь тілінің алғашқы грамматикасын жазған автор ретінде жақсы біледі. Ол өзінің есімін Іωаннъ Ужевичъ Словянинъ (Иван Ужевич Славянин), Иоанн Usevicius Sclavonus, Иоанн Угевиcius Sclavonus, Ян Ужевич деп жазған; Краков университетінің студенттік тізілімінде ол Иоанн Петри Узевич деп тіркелген, бірақ қазіргі таңда (Иван Ужевич), Ян Ужевич, Іван Петрович Ужевич (Иван Ужевич) деп белгілі.

Өмір

Оның өмірбаяны туралы өте аз мәлімет белгілі: 1637 жылдан бастап Краков университетінде оқыды, ал 1643 жылы Сорбоннада теология факультетінде білім алды, мұқаба бетінде жазылғандай.

Грамматика склавоника

Иван Ужевичтің латын тілінде жазылған "Грамматика славянская" екі қолжазбасы белгілі: 1643 жылғы Париж қолжазбасы және 1645 жылғы Аррас қолжазбасы, ол қазір сақталған жеріне байланысты осылай аталады; мұқаба бетінде жазу орны көрсетілмеген. Екеуі де 1970 жылы ғылыми басылымда жарияланды. Ужевичтің еңбегі, Пётр Стоженскийдің (Петрус Статориус) "Polonicae grammatices institutio" (1568) және Мелетий Смотрицкийдің шіркеу славян грамматикасы "Gramatiki slavenskija pravilnoje syntagma" (1619) ықпалында болған сияқты. Бұл – он алтыншы және он жетінші ғасырлардағы русь тілінің жалғыз грамматикасы, автор оны lingua popularis, “халық тілі” деп атайды. Бұл Шығыс славян тілінің алғашқы грамматикасы (шіркеу славян тілінің грамматикасы емес, оны Ужевич lingua sacra, “қасиетті тіл” деп атайды). Беларусь және украин тіл білімі оның грамматикасы екінші тілдің емес, өздерінің тілі тарихына жататынын көрсетуге тырысты. Осылайша, Иван Билодид (1972), Михайло Жовтобрюх (1976) және Василий Нимчук (1985) оның тілінің украиндық ерекшеліктерін баса көрсетті, ал Александр Соболевский (1906), Ватрослав Ягич (1907), Джеймс Дингли (1972) және Юрий Шевелов (1979) оның белорусьтік аспектілерін атап өтті. Олекса Хорбач (1967) Ужевичтің қазіргі украин-белорусь шекарасынан шыққандығын болжайды, бірақ сол кезде ол, әрине, шекаралық аймақ болған жоқ. Ужевичтің грамматикасында кейінірек қазіргі белорусь немесе қазіргі украин тіліне енген көптеген параллель формалар бар. Мысалы, "не" сөзі үшін қазіргі украин тіліндегідей що (ščo), ал қазіргі белорусь тіліндегідей што (što) қолданылады. Бұл Ужевичтің өзінің диалектін емес, жалпы, ішінара стандартталған русь тілін сипаттауды мақсат еткенін көрсетеді (салыстырыңыз: Шығыс славян тілдерінің тарихы). Ужевичтің грамматикасы ерекше салыстырмалы тәсілді көрсетеді. Оның "Грамматика славянская", рутения емес, деп аталуы бекер емес. Русь тілі туралы жазылған көптеген нәрселер шіркеу славян тіліне де қатысты сияқты, ал екі тілдің айырмашылықтары бар жерде, Ужевич көбінесе шіркеу славян тілі туралы нақты ақпарат береді. Одан басқа, ол поляк, чех, моравия және хорват тілдеріндегі айырмашылықтарды атап, мысалы, Иеміздің дұғасын шіркеу славян, русь және хорват тілдерінде (глаголит әліпбиінде) келтіреді. Сол кездегідей, грамматика латын грамматикалық жүйесін өте ерекше тілге қабаттастырудың қиындықтарын көрсетеді. Осылайша, бір жағынан русь тілінде ешқандай практикалық маңызы жоқ, жасалған етістік формаларының ұзақ тізімі бар, мысалы, тілектес плюперфект бодай бымъ былъ ковáлъ (bodaj bym” byl” koval”) – “о, мен пісірген болар еді!” (Аррас, 452), бірақ екінші жағынан, локатив жағдайы көрсетілмейді, ал Ужевич оған сәйкес келетін жұрнақтарды, кейде дативті, кейде инструменталды (аблативтік) жұрнақтарды casus vagabundi, “көшпелі жағдайлар” (Аррас, 332–341) деп түсіндіруге тырысады.

Розмова · Беседа

Гельмут Кейперт (2001) көрсеткендей, «Розмова мен Беседа» деп аталатын анонимді және датасы көрсетілмеген қолжазба (тілшілер бұған дейін оны 16 ғасырдың соңына жатқызған болатын) Иван Ужевичтің қолжазбасы болып табылады. Ужевичтің грамматикасының алғашқы қолжазбалары сияқты, ол да қазір Париждегі Франция Ұлттық кітапханасында сақталады. Қолжазба Ноэль де Берлаимонттың танымал сөздігінің русин және шіркеу славян тілдеріне параллель аудармасы. Әр беттің сол жағындағы русин тіліндегі бағанасы («Розмова» бөлігі) «Popularis» деп, ал оң жағындағы шіркеу славян тіліндегі бағанасы («Беседа» бөлігі) «Sacra» деп аталады. Автор, мүмкін, өзінің грамматикасында сипатталған «күнделікті» және «қасиетті» тілдер арасындағы айырмашылықты тәжірибеде көрсетуді көздеген шығар. Дегенмен, бұл сөздік «Grammatica sclavonica» кітабындағы бос орындарды толтыруға қажетті көптеген тілдік материалды ұсынады, өйткені ол латын тілінде жазылған және русин тіліндегі мәтін көлемі шағын. Сонымен қатар, сөздік өте қарапайым, күнделікті, әдеттегі диалогтардан тұрады – осылар Берлаимонттың еңбегін барлық уақыттағы ең танымал сөздікке айналдырды. Ол 16 ғасырдың басынан 19 ғасырдың соңына дейін Еуропа бойынша екіден сегіз тілдік бағанға дейінгі нұсқаларда 150-ден астам рет қайта басылды. Қолжазба 2005 жылы 1613 жылғы латын түпнұсқасымен және 1646 жылғы басылымнан поляк тіліне аударылған мәтінімен бірге ғылыми басылым түрінде жарияланды.

Шығармалары

Приляцкийлердің артықшылығы мен даңқы мәңгілікке дейін сақталады. Ұлылықтың жарқын оқиғасы, Александр Приляцкийдің Ева Рупниовамен некесі, Аондық қаламмен бейнеленді және жаңа Стадлға (Stadło) ұсынылды, Краков академиясының студенті, Ян Ужевич (Краков 1641). Grammatica sclavonica (Париж 1643; шамамен Париж 1645). Rozmova · Besěda (шамамен Париж, 17 ғасырдың ортасы; ).