Кіріспе

Фердинанд – қасиетті ханзада (Fernando o Infante Santo; 29 қыркүйек 1402 – 5 маусым 1443), кейде «қасиетті ханзада» немесе «тұрақты ханзада» деп аталатын, Португалия Корольдігінің ханзадасы. Ол XV ғасырдағы Авиз әулетінің португал князьдерінің «даңқты ұрпағының» ең кішісі болды және Авиз орденінің әкімшісі қызметін атқарды. 1437 жылы Фердинанд өзінің ағасы Генрих Теңізші бастаған Танжер қамалының сәтсіздігіне қатысты. Одан кейін Фердинанд Генрихтың Португалия мен Марокко билеушілері арасында келісілген шарттарға сәйкес, Сеутаның тапсырылуы үшін Маринид әулетінің билеушілеріне кепіл ретінде берілді. Бастапқыда Фердинанд Асилада асыл кепіл ретінде салыстырмалы түрде жайлы ұсталды, бірақ португал билігінің Сеутадан бас тартпайтыны белгілі болған соң, Фердинандтың мәртебесі төмендетілді; ол Феске түрмеге ауыстырылды, онда түрмешілер оны әлдеқайда қатал жағдайға ұшыратты. Оны босату туралы келіссөздер бірнеше жыл бойы үзіліспен жалғасты, бірақ нәтижесіз аяқталды және Фердинанд 1443 жылғы 5 маусымда Фесте тұтқын күйінде қайтыс болды. Португалияда «қасиетті ханзада» (O Infante Santo) бейнесіне байланысты халықтық құлшылық тез дамыды, оған Авиз әулеті үлкен қолдау көрсетті. Фердинанд португал дәстүрі бойынша «халық қадірлісі» болып саналады, католик шіркеуі оны әулиелікке көтерген жоқ.

Ерте өмір

Фердинанд Португалия королі Иоанн I мен оның әйелі Филиппа Ланкастердің алтыншы және кіші ұлы болды. Фердинанд және оның ағалары – Португалияның Эдуарды, Коимбраның Петрі, Генрих Навигатор және Регенгостың Иоанны, сондай-ақ қарындасы Бургундияның Изабелласы және жартылай ағасы Барселостың Афонсуы португал тарихшылары дәстүрлі түрде «тамаша буын» (Ínclita Geração) деп атап кеткен. Фердинанд 1402 жылдың 29 қыркүйегінде Сантаремде, өзінің өміріне байланысты шағын болған қасиетті Михаил мерекесінде дүниеге келді. Оның тууы қиын болды және балалық шағының көп бөлігінде денсаулығы нашар болды. Денсаулығының нашарлығына байланысты қорғалған Фердинанд тыныш және өте діндар тәрбие алды, ол анасының сүйіктісі болды, одан ол қатысқан миссалардың діни қызметінде Сарум ритуалын (Салисбери ритуалы) ұнатты.

Авиздің шебері

Фердинанд 1415 жылы әкесі Иоанн I басқарған Сеутаның жаулануына қатыса алмады, себебі ол одан әлі жас еді. Көп ұлдың ең кішісі болғандықтан, Фердинанд әкесінен айтарлықтай мүлік алмады, тек 1429 жылы Сальватерра-де-Магос иелігі мен Атогуяға өмір бойына берілген құқық алды. 1434 жылы әкесі Иоанн I және басқарушы Жоао Родригес де Секейраның қайтысынан кейін Фердинанд ағасы, Португалия королі Эдуардтың бұйрығымен Авиз орденінің дүниелік басқарушысы болып тағайындалды. Фердинандқа Папа Евгений IV кардинал лауазымын ұсынды, бірақ ол бас тартты. Дінге берілгеніне қарамастан, Фердинанд дін қызметкері болуға ниеті болмады.

Танжер қоршауы

1436 жылы Фердинанд өзінің шағын иеліктеріне қанағаттанбай, ағасы Эдуард патшадан шетелге барып, басқа ел патшасының (дегендей, Англияның Генрих VI) қызметінде өзінің бағын іздеуге рұқсат сұрады. Фердинандтың өтініші Едуардты інісі Генрих Теңізші ұзақ уақыттан бері ұсынып келген жоспарды қолдауға итермеледі – Маринид Мароккосына қарсы жаңа португалдық жорық ұйымдастыру. Үйленбеген Фердинанд, аттанымас бұрын Эдуардтың екінші ұлы Фердинандты (болашақтағы Визеу герцогы) өзінің мұрагері етіп тағайындаған өсиетнама жазды. 1437 жылдың тамызында Генрих Теңізші басқарған португалдық әскерлік экспедициясы Танжерді басып алуға шықты. Фердинанд өзінің үйі мен Авиз рыцарьларын алып, жеке туы ретінде Архангел Михаилдың суреті салынған белгіні таңдады. Танжер жорығы апатты сәтсіздікке ұшырады. Генрих Танжер қабырғаларына бірнеше шабуылдар жасады, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмады, сонымен бірге оның қоршау лагерін Ваттасид билеушісі Әбу Закәрия Яхья әл-Ваттаси, Маринид сарайының (португалдық жылнамашылардың айтуынша, Лазераке) басқарушысы солтүстікке шақыртқан марокколық әскер қоршауға алды. Қазір қоршауда қалған португалдық әскерлер қашып шыға алмады және аштықтан құтылу мүмкін болмады. Генрих Теңізші әскерін жойылудан құтқару үшін 1437 жылдың қазанында марокколық қолбасшылармен келісімге келді. Келісім бойынша 1415 жылы португалдықтар басып алған Сеута қаласы қайтаруға тиіс болды, ал оның орнына португалдық әскер қару-жарағын қалдырып, толығымен кері шегінуге рұқсат етілді. Келісім шарттарына сәйкес Генрих өзінің інісі Фердинандты Сеутаның қайтарылуын қамтамасыз ету үшін кепіл ретінде марокколықтарға тапсырды. Кейіннен Генрихтің Фердинандтың орнына өзі кепіл болып баруға дайын болғаны, бірақ оның соғыс кеңесі оған тыйым салғаны хабарланды.

Асиладағы тұтқын

Фердинанд ресми түрде Танжер мен Асиланың (және Сеутаның иелігіне талас білдірген) Маринид губернаторы Салах ибн Салахтың (португалдық жылнамаларда Чаллабенчалла деп аталады) барымтасында болды. Фердинандқа тұтқынға бірге 11 қызметшінен тұратын жеке серігін алып келуге рұқсат берілді. Олардың ішінде оның хатшысы (және болашақ жылнамашы) Фрей Жоао Альварес; оның үй басқарушысы Родриго Эстевес; оның киім-кешек сақтаушысы Фернао Гил; оның мойындаушысы Фрей Гил Мендес; оның дәрігері мастер Мартиньо (күйеу баласы, белгілі жылнамашы Фернао Лопестің ұлы); оның капелланы Перо Васкес; оның бас аспазы Жоао Васкес; оның камерагері Жоао Родригес (коллачо деп сипатталды, яғни Фердинандтың асырап алған бауыры немесе жақын сенімдісі); оның кварталмейстері (aposentador) Жоао Лоуренсо; оның ошақ сақтаушысы Жоао де Луна; және оның аспаздық бөлмесінің сақтаушысы (homen de reposta) Кристовао де Лувиса Алемао кірді. Альварес Фердинандтың ақша қалтасын сақтауға міндеттелді, онда шамамен 6000 реаль шығындарға арналған ақша бар еді. Оларға Педро де Атаиде, Жоао Гомес де Авелар, Айрес да Кунья және Гомес да Кунья/Силва деп танылған төрт португалдық ақсүйек тұтқын да қосылды. Алғашқы үшеуі Фердинандтың үйінің рыцарьлары, соңғысы Авиз орденінің рыцары болды. Бұл төртеу Фердинандтың серігінің құрамына кірген жоқ, бірақ жеңілген португал әскерлерінің кемелеріне оралуын қамтамасыз ету үшін жасалған уақытша кепілдік алмасудың бөлігі болды. Салах ибн Салах өзінің үлкен ұлын португалдықтарға кепіл ретінде берді. Әскерлер отырғызылғаннан кейін олар босатылуға тиіс болды, ал Фердинанд пен оның серіктері Сеута эвакуацияланғаннан және тапсырылғаннан кейін ғана босатылатын болды. Фердинанд, оның серіктері және төрт рыцарь 1437 жылғы 16 қазан күні кешке португалдық келіссөзші Руи Гомес да Силва (Кампо Майордың алкаиды) арқылы Салах ибн Салахқа тапсырылды, ол кейін Салах ибн Салахтың ұлын қабылдады. Тұтқындар Танжердегі мұнарада болды, ал әскерлер жағажайды эвакуациялады. Бірақ кемеге отыру оңай болмады. Тәртіп бұзылып, жағажайда қақтығыс болды, көрінетін себебі португалдық әскерлердің кейбіреулері тыйым салынған заттарды контрабандалық жолмен әкеп өткені анықталды. Әскерлердің барлығы отырғызылғаннан кейін (19 немесе 21 қазанда) Генрих Кемеші Салах ибн Салахтың үлкен ұлын уақытша кепілдікке алудан бас тартып, ілмектерді кесіп, кемемен кете барды. Нәтижесінде төрт ақсүйек тұтқын Мароккода тұтқынға алынды. Жағажайдағы қақтығыс туралы естіп, Генрихтен хабар алмаған Фердинанд ағасы қаза тапқан шығар деп қорқып, жылап-сықтап, өзін-өзі ұстады. Ибн Салах Генрихтің араларында жоқ екеніне көз жеткізу үшін мәйіттерді тексеруге бірнеше адамды жіберді, ал бұл ханзаданы жұбатуға жеткіліксіз болған кезде, Ибн Салах тіпті Генрихтен жазбаша растау алу үшін Сеутаға хабаршы жіберді. Фердинанд, оның серіктері және төрт рыцарь 22 қазанда Танжерден шығып, Марокко күзетімен Асилаға (Арзила) қарай бет алды, ол Танжерден жағалау бойында отыз миль қашықтықта орналасқан. Португалдық тұтқындарды марокколық көпшілік жолға шығарып, келекеледі. Асилаға келгеннен кейін Фердинанд пен оның серіктері патша тұтқынына лайық жайлы жағдайда орналастырылды. Оған Португалиядан хат жазуға және хат алуға, жергілікті христиан қауымымен қарым-қатынас жасауға және жергілікті генуэздік саудагерлермен байланыс жасауға рұқсат берілді. Серіктеріне де күнделікті христиан дінін тойлауға рұқсат берілді. Тұтқынның серігі Фрей Жоао Альварес Фердинанд келісімнің тез арада орындалатынын, Сеута эвакуацияланып тапсырылатынын және олар тез арада босатылатынын күткенін хабарлады. Салах ибн Салах Сеутаның эвакуацияланғанын бірнеше күн ішінде еститін болады деп күтті. Португалияда Танжердегі жеңіліс және содан кейінгі келісім туралы хабарды шокпен қабылдады. Джон Регенгос дереу Асилаға аттанды, Фердинандты Салах ибн Салахтың ұлы үшін (егер Генрих оны тұтқынға алған болса) босатуды келіссөздер арқылы жүзеге асыруды үміттенеді, бірақ бұл сәтсіз аяқталды. Фердинандтың үлкен ағалары не істеу керектігін ойлап, екіге бөлінді. Сеута өте маңызды болды - ағалардың әкесі 1415 жылы қаланы жаулап алған кезде сол жерде рыцарь атанған. Коимбралық Пётр, ол бастапқыда бүкіл Танжер экспедициясына қарсы болған, олардың үлкен ағасы Португалия королі Эдуардты келісімді дереу орындауға, Сеутаны эвакуациялауға және Фердинандты босатуға шақырды. Бірақ Эдуард шешімін таба алмады. Танжердегі жеңілістен кейін Сеутада қалып, күйзеліске ұшырап, оқшауланған Генрих Кемеші, ақырында Эдуардқа хат жіберіп, өзі келіскен келісімді ратификациялауға қарсы кеңес берді және Сеутаны бермей Фердинандты босатудың басқа жолдарын ұсынды. Бірақ Фердинанд өзі Асиладан Эдуардқа және Генрихке хат жазып, Маринидтер одан кем емес Сеута үшін оны босата алмайтынын, келісімді орындауын және неге кешігу орын алып отырғанын сұрады. 1438 жылдың қаңтарында, әлі шешімін таппаған Эдуард Португалия Кортесін Леирияда кеңес алу үшін шақырды. Фердинандтың хаттары Кортесте оқылды, онда Фердинанд босатылуын қалағанын және Сеута Португалия үшін стратегиялық мақсатқа қызмет етпейтінін, одан бас тарту керек екенін айтты. Кейінгі аңызға қарамастан, осы хаттардан Фердинад шейіт болуды іздемегені, Сеутаның келісім шарттарына сәйкес Маринидтерге тапсырылуын және оның тез арада босатылуын қалағаны анық көрінеді. Кортесте Пётр мен Джонның шақыруымен буржуазия мен дін қызметкерлері көбінесе алмасуға дауыс берді, бірақ Фердинанд Аррайолос басшылығындағы ақсүйектер бұған күшті қарсылық көрсетті, нәтижесінде Кортес шешімсіз таратылды. Сеутаны сақтау туралы шешім 1438 жылдың маусымында Эдуард пен Генрих Кемеші арасында Портелде өткен кеңестен кейін ғана қабылданды. Генрих тағы да келісімді жоққа шығаруға шақырды және Фердинандты босатудың балама схемаларын ұсынды, мысалы, оны ақшаға сатып алу, Кастилия мен Арагонды мұсылман тұтқындарының жаппай босатылуына қосылуға көндіру, жаңа әскерді көтеру және Мароккоға қайтадан шабуыл жасау және т.б. Фердинандтан қайталап сұраныс алғаннан кейін Генрих ақырында тұтқынға алынған бауырына келісімді орындамауының себептерін түсіндіретін хабарлама жіберді: біріншіден, Генрих бастапқыда мұндай келісімге құқығы болмаған, екіншіден, Танжердегі жағажайдағы қақтығыс Генрих келісімнің бұзылғанын есептеді және осылайша оны орындауға міндетті емес.

Фестегі тұтқын

Мароккодағы Маринид билігі португалдардың келісімнен бас тартуына таңырды және ашуланды. Фердинандты Асиладан (жағалау қаласы) құтқару үшін португалдық десант күшін тағайындау туралы қауесеттер оны ішкі аймаққа көшіру туралы шешім қабылдауға себеп болды. 1438 жылдың 25 мамырында Фездегі Маринид сарайының қуатты визирі Әбу Закария Яхья әл-Ваттаси Салах ибн Салахтан барымталарды алып, Фердинанд пен оның сүйемелдеушілерін Асиладағы жайлы жатқан жерлерінен Фездегі түрмеге көшіруді бұйырды. Бастапқы сүйемелдеушілердің екеуі Фезге жетпеді. Исповедник Фрей Фернао Гил 1437–38 жылдары қыста қайтыс болды, ал үй шаруашылығының басшысы Родриго Эстевес ауырып қалды, сондықтан Ибн Салах оған Португалияға оралуға рұқсат берді. Эстевестің орнына оның ұлы Педро Родригес Португалиядан келді. Педро Родригес және төрт рыцарь тұтқын Асилада қалды, ал қалғандары Фезге аттанды. 1438 жылдың мамыр айының соңында Фезге келген Фердинандтың сүйемелдеушілері бұрын қамалған екі португал тұтқынымен – Альверкадан Диого Дельгадо мен Альваро Эанестің кездесті. Асиладан көшіруге сүйемелдеген еврей дәрігері және Салах ибн Салахтың елшісі Жозефты Әбу Закария Лиссабонға жаңа жағдай туралы хабарлау үшін қайтарды. Сүйемелдеушілер (басқа екі тұтқынмен бірге) жауап күтіп түрмеде қамалды. Фездегі жағдай Асиладағыдан әлдеқайда нашар болды. Дегенмен, екі португал тұтқыны жаңа келгендерге қала базарларынан жасырын әкелінетін жақсы тағам алуға үйретті және оларды Фездегі майоркалық саудагермен байланыстырды, ол ханзадаға несиеге тауар жеткізуге дайын болды. 1438 жылдың 11 қазанында Лиссабондан қанағаттанарлық жауап келмегендіктен Фердинандтың мәртебесі келісім бойынша тұтқыннан қарапайым тұтқынға төмендетілді. Марокко күзетшілері камераларды қарап, қалған ақшаның көп бөлігін тәркіледі, сыртқы байланыс үзілді және майоркалық саудагер қиындықтары үшін қамшымен жазаланды. Он екі адамды сегіз адамға арналған кішкентай түрмеге тығып, түрме киімдерімен және нан мен судан тұратын қатаң диетаға отырғызды. Осы кезде Фердинанд пен оның сүйемелдеушілеріне алғаш рет аяқ-қолдарына темір бұғаулар салынды. Түрмедегі басқа тұтқын Альварес түрмешілер Фердинандты не оның серіктерін ұрып-соғумен қорқытса да, олар Фердинандқа не оның серіктеріне зиян келтірмеді, себебі тұтқындарға зиян келтірсе, олардың құны төмендейді деп қорқыпты. Алайда олар Фердинандты ханзадаға лайық емес, қорлық әкелетін жұмыстарға мәжбүрледі, мысалы, сарай бақтарын жырту және жылқы қораларын тазалау. Дегенмен, Альварес Фердинандтың серіктері сияқты тағдырға ұшырауға бел буғанын және оларға берілмеген түрмедегі ауыр жұмыстарға тағайындалғанда, Фердинанд өз еркімен барып, олармен бірге жұмыс істеуге дайын болғанын айтады (бірақ бұл оған көп ұзамай тыйым салынды). Португалия королі Эдуард 1438 жылдың тамызында қайтыс болды (дәрігерлері оның індеттен қайтыс болғанын айтты; Фердинандтың бақытсыз тағдырынан көңілі қаза тапқанын халық әңгімелері айтты). Өлер алдында Эдуард Сеутаны тастау туралы ойынан бас тартып, марокколықтарға португалдар келісімді орындайтынын және Фердинандты босатуға дайындық жасау үшін Фернандо де Сильваны жіберді. Бірақ Эдуардтың өлімі Сильваны Асилада куәлігі жоқ қалдырды. Бостандыққа шығуға жақын болған Фердинандқа бұл жаңалық (1438 жылдың қараша айында Фезге жеткен) екі есе соққы болды. Дегенмен, Әбу Закария Лиссабондағы жаңа режиммен келісімге қол жеткізілуі мүмкін деген үмітте аяқ-қолдарына темір бұғау салынды. Жаңа жағдайды реттеуге біраз уақыт кетті. Эдуардтың өлімі Португалияда оның жас ұлы, Португалияның жаңа королі Афонсу V регенттікке қатысты ішкі жанжал тудырды. Ақырында, Эдуардтың інісі Коимбралық Петр билікті өз қолына алды. 1439 жылдың мамырында Ибн Салах пен Әбу Закария Сеутаға қатысты келісім шарттарын орындауға ниетті екендіктерін білдіретін жаңа регенттік кеңестен хат алды. Бірақ Салах ибн Салах пен Әбу Закария тұтқынның бақылауын таласқанда жағдай тағы да өзгерді. 1439 жылдың қазан айында Ибн Салахтан (вероятно, тағы да Жозеф) еврей елшісі Фердинанд пен оның сүйемелдеушілерін Асилаға қайтарып әкелуге ниеттеніп Фезге келді, бірақ Әбу Закария оны Фесте тұтқынды ұстап тұруға ниеттенгенін айтып, жіберді. Елші кеткен соң, Фердинанд пен оның сүйемелдеушілеріне қайтадан аяқ-қолдарына темір бұғау салынды, киімдерінен айырылып, күндіз-түні түрмеде қамалды. Бұл қатаң шаралар жазалау емес, алдын алу шаралары болды, Ибн Салахтың агенттері құнды тұтқынды алып қашуға тырыспауы үшін. Желтоқсан айында тұтқын (Фердинанд пен оның капелланы Перо Васкес ерекшелікпен) Фездегі жол жөндеу жұмыстарына тұрақты түрмеден шығарылды. Жол жөндеу жұмысы аяқталғаннан кейін 1440 жылдың ақпанында серіктері сарай бақтарында және ағаш өңдеу және кірпіш қалау шеберханаларында жаңа жұмыстарға тағайындалды. Алайда, аралықта жағдай тағы да өзгерді, Салах ибн Салах 1439–40 жылдары қыста қайтыс болды. Оның үлкен ұлы португал тұтқындығында болғандықтан, Асила мен Танжердің үкіметі (және Фердинандты номиналды түрде бақылау) оның інісі Әбу Бакрға (тарихтарда Мүлей Бубукер деп белгілі) берілді. Альварес Әбу Закария Ибн Салахтың жерлеріне таласқандығын және бұл Әбу Бакрмен жанжалға себеп болғанын хабарлайды. Әбу Бакр, өз кезегінде, Маринид ханзадасының тәрбиешісі болған және Фез сарайына кіруге мүмкіндігі бар "Фақуи Амар" деген адаммен сөз байласты, Фердинандты түрмеден босату үшін. Бірақ Әбу Закария бұл жоспарды біліп алды және Фақуи Амар қаладан қашып кетті. Жағдай одан да қиын болды, Генрих Навигаторының адамы Гонсало де Синтра Салеге келді және Маринид билігіне португалдар Фердинад үшін Сеутаны емес, ақша төлеуге ниеттенгенін айтты. Бұл Маринидтердің португалдардың алдап айтқанын және бұрынғы ұсыныстан бас тартқанын айтуына себеп болды. Әйелдер патшайымы Элеонорадан хат келді, бірақ ол Португалиядағы жерді қайтаруға қатысты шағын мәселеге ғана қатысты және Сеута ауысуы туралы ештеңе айтпады. Осы оқиғалардың әрқайсысы Маринидтерді ашуландырды, олар португалдардың жалғандық танытып, олармен ойнап отырғанын сезінді, және олардың ашуы Фердинандқа ауды, оған қатысты қатаң шаралар қабылданды және түрме жағдайы нашарлады. Бұрын Әбу Закарияның қатыгездігін жұмсартқан және ханзаданы кейде сарай бақтарында тамаққа шақырған Маринид сұлтаны Абд аль-Хакк II және оның әйелдерінің тілектері де енді орындалмады. Туыстарының бұрыс қадамдарына қарамастан, Коимбралық Петр регент Сеута ауысуын жүзеге асыруға бейілді болды және екі елші, Мартим Тавора мен Гомес Эанес, логистиканы келісу үшін Асилаға жіберді. Алдын ала, Әбу Бакр Сеутаның губернаторы Фернандо де Нороньяны қызметтен босатуды талап етті, өйткені марокколықтар Норонья ауысуды тойтарыс етеді деп сенді. Петр оған келісуге оңай болды, өйткені Брагансалармен жақын байланыста болған Норонья отбасы Петрдің ең жанкешті саяси қарсыластарының бірі болды, тіпті Нороньяның бауырлары 1438 жылы Петрді регенттік қызметінен айыруға тырысқан ақсүйектердің қастандығына қатысқан. 1440 жылдың сәуір айының басында Коимбралық Петр Сеута үкіметін Нороньядан алып, португалдық гарнизонды эвакуациялау үшін көрнекті дипломат Фернандо де Кастроны жіберді. Операция сәтті басталған жоқ. Кастроның флотилиясы...

Өлім

Фердинанд Фесте оқшауланған күйінде қалды. Ол дәрігермен тек тамақтану кезінде, ал дін қызметкерімен екі аптада бір рет кездесетін. Қүзетшілерге пара беріп, ол кейде өзінің сүйіктілерімен кездесе алатын. Ол басқалар сияқты еңбек етпеді, күндерін көбінесе камерасында дұға етіп, дұғалар жазып өткізді. Осы жағдайдағы он бес айдан кейін Фердинанд 1443 жылы 1 маусымда ауырып, бірнеше күннен кейін 5 маусымда қайтыс болды. Оның өмірбаян жазушыларының айтуынша, Фердинанд өлер алдындағы түні Қасиетті Мариям, Архангел Михаил және Жанындағы Иоанн аян көрген. Ол қайтыс болғаннан кейін Фез билігі Фердинандтың мәйітін тұз, мирт және лавр жапырақтарымен бальзамдады. Осы процесте Фердинандтың жүрегі, мүшелері мен ішектері алынып тасталды (және оларды оның бірге тұтқындалған достары тез арада алып, жер астындағы саз құмыраларға жасырды). Фердинандтың жалаңаш, ішін қашаған денесі Фестің қабырғаларына асылып қойылды. Төрт күннен кейін мәйітті жабық ағаш сандыққа салып, тағы да сол қабырғаға "ұзақ уақытқа" іліп қойды. Алварес өзінің өмірбаяндық еңбегінде кейіннен сандыққа байланысты бірнеше "ғажайапы оқиғалар" болғанын айтады. Фердинанд өмірлік жолында үйленбеген және баласыз болған. Оның Авиз орденіндегі басшылығы оның жүйесі Петрге, Португалияның констебліне (Коимбралық Петрдің ұлы) берілді.

Қасиеттілер табыны

Фердинандтың қазасы Португалияда зор қайғы тудырды. Фердинандты босату үшін ең көп күш салған Коимбра регенті Петр 1448 жылы оның партиясының тұтқынға алынған бірнеше мүшесін, әсіресе Фердинандтың хатшысы Фрей Жоан Альваресті құн төлеп босатты. Альварес Лиссабонға келгеннен кейін көп ұзамай 1450 жылы қалған тұтқындарды босату үшін Мароккоға қайта оралды. Альварес Фердинандтың денесін де босатуды үміттенеді, бірақ ол Фердинандтың ішкі органдары сақталған жасырын ыдысты ғана таба алды. Ол Лиссабонға оралып, 1451 жылдың маусым айының басында Сантаремде Португалия королі Афонсо V сарайына барды. Фрей Жоан Альварес пен Жоао Родригеске монументтерді алып, оларды Авиз некрополінде Фердинандқа арналған дайындалған қабірге, Баталья монастырындағы Негізін қалаушылар капелласына салу тапсырылды. Альварес Батальяға бара жатқанда Томар қаласынан өтіп, онда Генрих Навигатор процессияға қосылып, кейіннен Батальяда монументтерді сақтауға арналған діни рәсімді басқарды. Қабірге Фердинандтың жеке гербі мен әкесінің «por bem» және анасының «il me plait» ұранын біріктірген «le bien me plet» («Жақсылық маған ұнайды») деген атқыштар ұраны ойылып салынған. Ұзақ уақыттан кейін Фердинандтың бейнесіне қасиетті культ қалыптасты, оны Авиз үйі қолдады. 1444 жылдың қаңтарында Петр Коимбралық Фердинандтың құрметіне Батальядағы капелласында жыл сайынғы мисса өткізуге қаржы бөлді. Генрих Навигатор өзінің (Генрихтің) капелласында Фердинандтың өмірі мен азаптарын бейнелейтін триптихті суретші Жоан Афонсоға тапсырды. Кейбір зерттеушілер Нуньо Гонсалвестің әйгілі Сент-Винсент панельдерін Фердинандтың қасиетті князіне арналған жерлеу құрметі ретінде Петр Коимбралық тапсырған деп санайды. Діни иконографияда Фердинандтың қасиетті князі көбінесе аштықтан, сақал-салалы, қара плащ пен капот киген, аяқтары темірге кіргізілген, қолында шынжырлар ұстаған қасіретті тұтқын ретінде бейнеленеді. Ол кейде Фестегі сарай бақтарындағы еңбектері үшін соқа ұстап тұрады. Кейіннен Фердинанд кейде император жауынгерінің қару-жарағымен суреттелген. Қасиетті культті насихаттау, әсіресе Фердинанд Сеутаның тапсырылуына жол бермеу үшін ерікті түрде шейіт болды деген түсінік, Генрих Навигатордың еңбегінің нәтижесінде болды және оның өліміне жауапкершілікті өзінен ауыстыруға бағытталған болуы мүмкін. 1450 жылдары Генрих Фрей Жоан Альвареске Фердинандтың өмірі мен тұтқыны туралы мәліметтерді жазуды тапсырды. 1460 жылға дейін аяқталып, 1527 жылы алғаш рет жарияланған Альварес хроникасы Фердинандтың өмірі мен қиындықтары туралы негізгі дереккөз болып табылады. Бұл хроника бастапқыда «Қасиетті ханзада» культын толықтыру және Генрихтің түсіндірмесін беру мақсатымен христиан агиографиясының бір бөлігі ретінде жазылған, бірақ ол Генрихтің басшылығын мақтаған жоқ және оны Фердинандтың тағдырына жауапкершіліктен босатқан жоқ. Альварес Фердинандтың шейіт болуды іздемегенін, оның орнына Португалиядағы кешігулер мен махинациялар оған таңылғанын анық көрсетеді. Бірнеше жерде Альварес Фердинандтың, оның серіктері мен тұтқындары аузынан шыққан сөздер арқылы Фердинандтың бауырларына жасырын айыптау саусағын көрсетеді. Сол уақытта немесе одан кейін жазылған Martirium pariter et gesta атты тағы бір агиографияның авторы белгісіз. Кейбіреулер Мартириумды босатылған капеллан Перо Васкес жазған болуы мүмкін деп болжайды, бірақ басқалары оның Изабелла Бургундиялықтың Фердинандты әулиелікке көтеру үшін Римдегі науқанды қолдауға тапсырған туындысы екенін айтады. Фердинандтың әпкесі, Португалияның Изабелла Бургундия герцогинясы, Брюсселде мисса өткізуге қаржы бөлді және 1467 жылы Лиссабондағы Сент-Антон шіркеуінде Фердинандқа арналған капелла салуды шешті. Осы мақсатта Изабелла Фрей Жоан Альваресті Римге жіберіп, ағасына діни құрмет көрсетуді, мүмкін, бейіттеуді, әулиелікке алғашқы қадамды сұрауды өтінді. Альварестің өтініші бойынша 1470 жылы папа Павел II Лиссабон капелласына рұқсат беру және Фердинанд үшін мерейтойлық миссаға қатысқандарға кешірім беру туралы бұйрықтар шығарды. 1471 жылдың қараша айында Альварес пен Лиссабон қалалық билігі арасында капелланы салу туралы келісімге қол қойылды, бірақ осы уақытта Павел II мен Изабелланың қазасы науқанды алға жылжытуға кедеріс келтірді, нәтижесінде Фердинанд бейіттелмеді және әулиелікке алынбады. Португалия королі Афонсо V 1458, 1463/4 және 1471 жылдардағы үш марокколық жорығындағы оның тағысының қазасын еске алды. Соңғы жорықта, Асиланың бағындырылуында Афонсо, ақыры Танжерді басып алды. Одан кейін Афонсо мен марокколық әскербасы Мұхаммед әл-Шейх арасында Фердинандтың сүйегі мен дене қалдықтарын, әлі де Фесте сақталған, беру туралы келіссөздер басталды. Бұл келіссөздер біраз уақытқа созылды, бірақ португалиялықтар 1473 (немесе 1472) жылы қалдықтарды ақыры алды. Бір дерек бойынша, наразы марокколық сарай қызметкері, билеушінің өзінің туысы болған, Фердинандтың денесін сақтайтын табытты алып, оны португалиялық патшаға сату үшін Фестен Лиссабонға дейін әкеп жеткізді. Дене қалдықтарын Батальядағы Фердинандтың қабіріне салтанатты түрде қою рәсімдері өтті. Фердинандқа табыну 16 және 17 ғасырларда жалғасты. Португалия королі Мануэл I 1517 жыл шамасында Жероним монастырының батыс есігінің сол жағында Фердинандтың мүсінін жасауды суретші Николау Шантеренеге тапсырды. 1538–39 жылдары, қайтыс болған ханшайым Элеонора Визеудың (Жоан II-нің жесірі) өсиетіне сәйкес, Фердинандтың өмірі мен азаптарын бейнелейтін алтарьлық сурет, суретші Криштован де Родригес салған, Батальядағы Фердинандтың капелласында орнатылды (алайда бұл алтарьлық сурет ұзақ уақыттан бері жоғалып кеткен). Фердинандтың қасиетті культы Католик шіркеуінің қатаң ережелеріне, бейіттелмеген және әулиелікке алынбаған адамдарға табынуды шектеуге қарсы шықты. Баталья капелласынан басқа, әдеттегі шіркеуде Фердинанд культының болуының жалғыз дәлелі – 1472 жылы монументтерді ауыстырудың алдында тойланған Фердинандқа арналған алтарьлық сурет, Гуимараэстегі Біздің ханымның зәйтүн тоғасы шіркеуінде орнатылған. 1614 жылы Лейрия епископы Мартим Афонсо Мейша Фердинандтың бейіттелмегендігіне байланысты Батальяда Фердинанд культын тыйым салған. Дегенмен, 1595 жылы Жероним Роман жазған және 1623 жылы Фрей Луис де Соуза жазған тарих Фердинандқа арналған миссаларды барлық әулиелерге арналған миссалармен біріктіруге болатынын ұсына отырып, оны қолдауға тырысты. Жорже Кардосо оны 1666 жылғы Agiológio Lusitano-ға қосты. 1634 жылы папа VIII Урбан шығарған Coelestis Hierusalem пап енцикликасы бейіттелмеген және әулиелікке алынбаған адамдарға табынуды тыйым салған, «егер олар уақыттың басынан бері дәлелденбесе». Болландтықтар осы ережені пайдаланып, 1695 жылы Acta Sanctorum-ның «5 маусым» жазбасына Фердинандты қасиетті ханзада ретінде енгізіп, оның сирек бейнесін нимбпен көрсетті. Діни культқа қойылған шектеулер Фердинандтың Португалияның империялық миссиясы үшін ерікті түрде шейіт болды деген түсінікпен байланысты әлеуметтік культтің жалғасуына кедеріс келтірмеді. Португалия ақыны Луис де Камоэнс 1572 жылы жарық көрген Os Lusíadas дастанында (IV ән, 52–53 шумақтар) Фердинандты қысқаша айтты, Фердинандтың патриоттық себептермен ерікті түрде шейіт болғанын, «Сеутаның құлауына жол бермеу үшін жасалған елге деген құрбандық» деп мәлімдеді. Көрер көзге таңқаларлықтай, Фернандин аңы 1580 жылы Испаниямен біріккеннен кейін жаңа күш алды. Испандық драматург...