Кіріспе
Сахел аймағында орын алған тарихи құрғақшылықтар Африканың Сахел аймағында ұзақ жылдар бойы, кем дегенде 17 ғасырдан бері тарихи құрғақшылықтар тіркелген. Сахел аймағы – Батыс және Орталық Африкада Судан саваннасымен оңтүстікте және Сахара шөлімен солтүстікте шектесетін климаттық аймақ. Аймақтағы құрғақшылықтардың жиілігі 19 ғасырдың соңынан бастап артқан деп саналады, бірақ үш ұзақ құрғақшылық Сахел елдеріне зор экологиялық және әлеуметтік әсер етті. 1910 жылдардағы, 1940 жылдардағы және 1960-1970-1980 жылдардағы ауыр құрғақшылықтардан кейін аштық орын алды, бірақ 1975-1980 жылдары ішінара жақсару байқалды. Соңғы құрғақшылық 2012 жылы болды. 17 ғасырдан бері әр ғасырда кем дегенде бір рет аса ауыр құрғақшылық тіркелгенімен, Сахель аймағындағы соңғы құрғақшылықтардың жиілігі мен ауырлығы ерекше. 1968-1974 жылдар аралығында және 1980 жылдардың басында мен ортасындағы кең ауқымды ашаршылық пен көші-қон 1960-1980 жылдардағы құрғақшылық кезеңінің күшеюімен байланысты болды. 1960 жылдардың соңынан 1980 жылдардың басына дейін аштықтан 100 000 адам қаза тапты, 750 000 адам азық-түлік көмегіне мұқтаж болды және Сахельдің 50 миллион халқының көп бөлігіне әсер етті. Мавритания, Мали, Чад, Нигер және Буркина-Фасо (құрғақшылық кезінде Жоғарғы Вольта деп аталған) елдерінің экономикасы, ауыл шаруашылығы, мал шаруашылығы және халқы ауыр зардап шекті. 20 ғасырдың соңындағы құрғақшылықтардың салдары ауыр болғанымен, Гана көлдерінің шөгінділеріндегі өткен құрғақшылықтар туралы мәліметтер Батыс Африкада соңғы 3000 жылда бірнеше онжылдыққа созылған мегақұрғақшылықтар жиі болғанын және кейбір құрғақшылықтардың ұзақтығы мен ауырлығы жоғары болғанын көрсетеді. 1980 жылдан бері Сахель аймағында жазғы жауын-шашын мөлшері артып келеді, бұл өсімдік жамылғысының өсуімен байланысты және «Сахельдің жасылдануы» деп аталады. Жауын-шашынның артуы Африканың шығыс жел ағысының күшеюімен түсіндіріледі, ол ылғалды аномалияларды тудырады. 2011 жылғы зерттеу Африканың шығыс жел ағысы мен Африканың шығыс толқындарының орналасуының өзгеруі Сахель жаңбыр белдесінің солтүстікке қарай жылжуына сүйенетінін көрсетті.
The Sahel region of Africa has long experienced a series of historic droughts, dating back to at least the 17th century. The Sahel region is a climate zone sandwiched between the Sudanian Savanna to the south and the Sahara desert to the north, across West and Central Africa. While the frequency of drought in the region is thought to have increased from the end of the 19th century, three long droughts have had dramatic environmental and societal effects upon the Sahel nations. Famine followed severe droughts in the 1910s, the 1940s, and the 1960s, 1970s and 1980s, although a partial recovery occurred from 1975 80. The most recent drought occurred in 2012. While at least one particularly severe drought has been confirmed each century since the 17th century, the frequency and severity of recent Sahelian droughts stands out. Famine and dislocation on a massive scale—from 1968 to 1974 and again in the early and mid 1980s—was blamed on two spikes in the severity of the 1960 1980s drought period. From the late 1960s to early 1980s famine killed 100,000 people, left 750,000 dependent on food aid, and affected most of the Sahel's 50 million people. The economies, agriculture, livestock and human populations of much of Mauritania, Mali, Chad, Niger and Burkina Faso (known as Upper Volta during the time of the drought) were severely impacted. As disruptive as the droughts of the late 20th century were, evidence of past droughts recorded in Ghanaian lake sediments suggest that multi decadal megadroughts were common in West Africa over the past 3,000 years and that several droughts lasted far longer and were far more severe. Since the 1980s, summer rainfall in the Sahel has been increasing; this has been associated with an increase in vegetation, forming what has been called a 'greening' of the Sahel. The observed increase in rainfall is accounted for by enhancements in the African easterly jet, which is known to induce wet anomalies. A 2011 study found that the positional shifts in the African easterly jet and African easterly waves accompanied the northward migration of the Sahel rainband.
Тарих
Сахель аймағындағы жауын-шашын жылдың өте қысқа мерзіміне шоғырланғандықтан, шамамен 5000 жыл бұрын ауыл шаруашылығы дамығаннан бері құрғақшылықтар кезінде аймақ тұрақсыздыққа ұшырап келеді. Сахельдегі жауын-шашынның мөлшері бір жылдан кем, оның барлығы дерлік бір үздісіз маусымда түседі, ол бірнеше аптадан төрт айға дейін созуы мүмкін. Осы сезімталдыққа қарамастан, Сахель аймағындағы құрғақшылық пен ашаршылық тарихы толық сәйкес келмейді. Қазіргі заманғы ғылыми климат және жауын-шашын зерттеулері аймақтағы құрғақшылықтың тенденцияларын және тіпті нақты кезеңдерін анықтаса да, соңғы мың жылдық ауызша және жазбаша мәліметтерде құрғақшылықтың барлық жерде және барлық уақытта ашаршылыққа әкелгені туралы жазбалар жоқ. 1997 жылғы бір зерттеу, Солтүстік Нигериядағы ашаршылық туралы тарихи мәліметтермен ұзақ мерзімді жауын-шашын деректерін салыстыруға тырысып, "Ең ауыр тарихи ашаршылықтар белгілі бір аймақтағы ұзақ мерзімді орташа жылдық жауын-шашынның стандарттық ауытқуынан 1,3 есе кем жауын-шашын тапшылығы болған кезде орын алды" деген қорытындыға келді. Мысалы, 1982-1984 жылдар аралығында Сенегал, Мали және Нигердегі көшпенді Фула халқына, сондай-ақ Мали мен Нигердің солтүстігіндегі туарегтерге ерекше зиян келді. Бұл халықтар 1968-1974 жылдар аралығында да қиындықтарға тап болды, бірақ он жыл бұрын жойылған мал басын қайта құруға келмейтін болды. Сонымен қатар, 1960 жылдары тәуелсіздік алған елдерде саяси биліктің отырықшы халыққа ауысуы, Сенегал мен Мавритания арасындағы шекаралық қарым-қатынастар және Нигердің әлемдік уран бағасының төмендеуіне тәуелділігі сияқты әртүрлі факторлар бұл ашаршылықтың күшеюіне себеп болды.
600-700 жылы
Сахель аймағының қазіргі заманғы климат жазбалары ерте ортағасырлық жылы кезеңдегі мұсылман саяхатшыларының жазбаларымен басталады. Олар Сахельдегі жауын-шашынның VII және VIII ғасырларда салыстырмалы түрде аз болғанын, ал шамамен 800 жылдан бастап күрт артқанын көрсетеді. 1300 жылға қарай жауын-шашын мөлшері азайды, бірақ 200 жылдан соң қайтадан артты.
1740 және 1750 жылдар
18 ғасырда бірнеше онжылдық ылғалды кезеңдерден кейін құрғақшылықтар қайталап келді. 1740 және 1750 жылдары Сахель айманындағы құрғақшылық тағы да жүздеген мың адамның өліміне әкелді. 1740 және 1750 жылдар қазіргі Солтүстік Нигерия, Нигер және Мали елдерінің жылнамаларында "Ұлы ашаршылық" ретінде тіркелді, бұл соңғы 200 жылдың ең ауыр ашаршылығы болды. Ол сол кездегі Сахель мемлекеттерінің кең ауқымды ыдырауына, сондай-ақ Солтүстік Африка мен Еуропаға қарайтын Транссахар сауда жолдарының тоқырауына себеп болды.
ХХ ғасырдың басындағы құрғақшылық
Сахельдегі алғашқы жаңбыр өлшегіштер 1898 жылға дейін жетеді және олар 1910-жылдардағы ауқымды құрғақшылықтың, ірі аштықпен бірге, 1920-жылдар мен 1930-жылдардағы ылғалды жағдайлармен алмасып, 1936 жылы ең жоғары ылғалдылық деңгейіне жеткенін көрсетеді. 1940-жылдары бірнеше шағын құрғақшылықтар болды, оның ішінде 1949 жыл ерекше көзге түседі, бірақ 1950-жылдар тұрақты түрде ылғалды болды. Осы онжылдық өсіп келе жатқан халықты азықтандыру мақсатында ауыл шаруашылығының кеңеюімен ерекшеленді. Көптеген адамдар осының келесі Сахель құрғақшылықтарының күшті болуына ықпал еткенін санайды.
ХХ ғасырдың аяғындағы құрғақшылықтар
Буркина-Фасо, Солтүстік Нигерия, Оңтүстік Нигер, Камерунның шалқары солтүстігі (Чад көліне жақын) және Орталық Чад 1960 жылдардан бастап жауын-шашын азаюымен күресті. 1968-1973 жылдардағы құрғақшылық Батыс Африканың бірнеше еліне ауыр соққы берді. Мал жаю мүмкін болмай қалды, бұл үлкен ашаршылыққа алып келді, нәтижесінде сыртқы көмек алғаш рет жұмылдырылды және Біріккен Ұлттар Ұйымының Ауыл шаруашылығын дамыту жөніндегі Халықаралық қоры құрылды. 100 мыңға жуық адам және малдың үштен бірі қырылды. Бұл құрғақшылықтың ауыр салдарынан ол "Ұлы Сахель құрғақшылығы" деп танылды. 1983-1984 жылдары Сахель елдері ең аз жауын-шашын мөлшерін тіркеді. Дегенмен, бұл құрғақшылық 1970 жылдар басындағыдан ауыр болғанымен, адамдарға тиген әсері азырақ болды, себебі экономика мен қоғам жақсырақ бейімделу механизмдерін дамытқан еді. African Journal of Ecology журналындағы әдебиеттер шолуы 20 ғасырдың соңындағы құрғақшылықтан кейін түрлерге тиген экологиялық өзгерістерді баяндады, олардың арасында биологиялық әртүрліліктің күрт төмендеуі және өрттер сияқты басқа да бұзылыстардың күшеюі (бірақ олармен шектелмейді) бар.
2010 жылғы Сахелдегі құрғақшылық
2010 жылдың маусымынан тамызына дейін Сахель аймағында ашаршылық болды. Нигердегі егістер ыстықтан піспей, аштыққа алып келді. 350 мың адам аштыққа беталыс болды, ал 1,2 миллион адам аштық қаупіне тап болды. 22 маусымда Файя Ларжода температура 1961 жылы осы жерде тіркелген рекордты бұзып, рекордтық деңгейге жетті. Нигерде 22 маусымда Бильмада 1998 жылы тіркелген ең жоғары температура көрсеткіші қайталанды. Бірақ, келесі күні, 23 маусымда Бильмада бұл рекорд жаңадан бұзылды. Суданда 25 маусымда Донгола қаласында тіркелген ең жоғары температура 1987 жылғы рекордты бұзды. Нигерде 14 шілдеде диарея, аштық, асқазан-ішек аурулары, нашар тамақтану және тыныс алу жолдарының аурулары салдарынан көптеген балалар қаза тапты немесе ауырған. Жаңа әскери хунта халықаралық азық-түлік көмегін сұрады және 2010 жылдың ақпан айында билікке келгеннен бері шетелден көмек алу үшін бірқатар маңызды қадамдар жасады. 26 шілдеде Чад және Нигерде ауа температурасы рекордтық көрсеткіштерге жақын деңгейге жетті.
2012 жылғы Сахелдегі құрғақшылық
2010 жылдың ортасына қарай бірнеше ұйым 2011 және 2012 жылдары Батыс Сахель аймағында тағы бір құрғақшылық болатынын болжады.
Мүмкін болатын факторлар
Бастапқыда Сахельдегі құрғақшылықтың себебін адамдардың аймақтағы табиғи ресурстарды шамадан тыс жайылымға салу, орманды жою және жерді тиімсіз басқару арқылы пайдалану деп есептелді. 1990 жылдардың соңында климаттық модельдеу зерттеулері климаттың іріктелі өзгерістерінің де құрғақшылықты тудырғанын көрсетті. Сенегал өзендерінің циклдары, Сахельдің әртүрлі станцияларындағы жауын-шашын циклдары (Күннің 89–120 жылдық Вольф-Глайсберг циклдарымен байланысты), Нил су тасқыны және экваторлық көлдердің деңгейімен байланысы негізінде Юсеф пен Гилли 2000 жылы Сахель аймағында 2005 ± 4 жыл шамасында құрғақшылықтың пайда болу мүмкіндігі жоғары екенін болжады. Бұл болжам расталды, өйткені 2005 және 2010 жылдары Нигерде құрғақшылық орын алды. 2002 жылы «глобалді көлеңке» құбылысы ашылғаннан кейін CSIRO жүргізген зерттеу құрғақшылықтың себебін Еуразия мен Солтүстік Америкада пайда болған ауаның ластануынан туындаған, Атлант мұхитындағы бұлттардың қасиеттерін өзгертіп, муссондарды бұзып, тропикалық жаңбырларды оңтүстікке қарай ықпалдастырған фактор деп санайды. 2005 жылы NOAA / Геофизикалық сұйықтық динамикасы зертханасында жүргізілген климаттық модельдеу зерттеулері 20 ғасырдың соңындағы Сахель құрғақшылығының теңіз беті температурасының өзгеруіне климаттық жауап екенін және оны антропогендік факторлардың әсерінен туындаған аймақтық құрғақшылық тенденциясымен қатар жүретін табиғи өзгергіштік ретінде қарастыруға болатынын көрсетті. GFDL CM2.X моделін пайдалану арқылы жасалған климаттық модельдеу нәтижелері 20 ғасырдың соңындағы Сахельдің кебу тенденциясының адамның әрекеттеріне байланысты екенін, негізінен парниктік газдардың артуына және ішінара атмосфералық аэрозольдардың көбеюіне байланысты екенін көрсетті. 2013 жылы Вашингтон университетінде жарияланған зерттеу атмосфералық аэрозольдардың тропикалық конвергенция аймағында төмен қарай жылжуына себеп болғанын көрсетті. Зерттеуге сәйкес, бұл өзгерістер Орталық Африканың әдетте жаңбырлы аймақтарын одан да құрғақ қалдырды. АМО 1995 жылы жылы фазаға енді және 70 жылдық циклді (шамамен 1880 және 1950 жылдардағы ең жоғары нүктелерді ескере отырып) 2020 жылға қарай ең жоғары деңгейге жетеді деп күтілуде. 2009 жылғы зерттеу АМО мен Батыс Африкадағы құрғақшылық арасындағы байланысқа қосымша дәлелдер келтірді. Кейін, 2013 жылғы зерттеу Шығыс Атлант мұхиты (EA) режимінің де Сахельдегі жазғы жаңбырға әсер ететінін және климаттық болжамдардың Сахельдегі EA әсерін анықтай алмайтынын көрсетті. 1990 жылдардан бері Сахельдегі құрғақшылықтың жақсаруы, бұқаралық ақпарат құралдары «Сахельдің жасылдандырылуы» деп атаған, тропикалық шығыс және Африка шығыс желдерінің күшеюімен байланысты, олардың екеуі де ылғалдың жоғарылауына себеп болады.