Кіріспе

Италияның аристократиясы (Италия тілінде: Nobiltà italiana) – Италия түбегіндегі және оған байланысты аралдардағы адамдар мен олардың отбасылары. Орта ғасырлардан бастап итальяндық қала-мемлекеттердің билеушілері және Италия біріккеннен кейін Италия Корольдігі деп танылған Италия корольдері тарапынан мойындалған. Аристократтар белгілі бір құқықтық мәртебеге ие болды және басқа таптарға, әсіресе саясаткерлерге берілмеген байлық пен түрлі артықшылықтардың көп бөлігіне ие болды. Италия бірігуге дейінгі көптеген мемлекеттерде жоғары деңгейдегі мемлекеттік лауазымдарға қол жеткізе алатын жалғыз топ осы аристократия болды. Олар ұзақ жылдар бойы қала-мемлекеттердегі және Католик шіркеуіндегі ең беделді лауазымдарды дерлік монополиялады. Уақыт өте келе және әртүрлі аймақтарда әртүрлі аристократиялық жүйелер қалыптасты. Орта ғасырлардан 1861 жылдың наурызына дейін Италия біртұтас ел болған жоқ. Ол көптеген жеке патшалықтар мен мемлекеттерден тұратын аймақ болды, онда көптеген билеуші әулеттер болды. Бұл әулеттер көбінесе бір-бірімен және басқа еуропалық патшалық отбасыларымен неке арқылы байланысты болды. Италия аристократиясының мойындалуы 1946 жылы Италия Республикасы құрылғанда тоқтатылды. Көптеген титулдар әлі де сақталған болса да, олар әлеуметтік сыпайылықтың белгісі ретінде қолданылады және заңмен мойындалмайды. Латеран шартының 42-бабына сәйкес, Папа Римский берген шектеулі мөлшердегі аристократиялық титулдар 1985 жылы жойылғанға дейін ресми түрде мойындалды.

Біріктіру алдындағы кезең

Италияның бірігуіне дейін (1861) Италияда көптеген дворян өкілдері болды. 16-шы, 17-ші және 18-ші ғасырларда Италияда сот қызметіне тағайындау, түрлі аймақтық сенаттарға сайлану немесе католик шіркеуінің лауазымдарына тағайындалу арқылы танымал болған көптеген асыл текті отбасылар болды. Сонымен қатар, ондаған жылдар, тіпті ғасырлар бойы итальян дворяндығының құрамында болған отбасылар да кездесті. 19-шы ғасырда Леопольд фон Ранке былай деп жазды:

17-ші ғасырдың ортасында Римде үш жүз жылдық тарихы бар елу асыл отбасы, екі жүз жылдық – отыз бес және жүз жылдық – он алты отбасы тіркелген. Ешқайсысына одан ертерек тегін жариялауға рұқсат етілмеді, және олардың көпшілігінің тегі белгісіз, тіпті қарапайым отбасылардан шыққандығы анықталды.

Сицилиялық ақсүйектер

Сицилиялық дворяндар Сицилия Корольдігі, Екі Сицилия Корольдігі және Италия Корольдігінің жеңілдіктерге ие, мұрагерлік класы болды, оның тамыры біздің заманымыздың 11-шы ғасырына дейін жетеді. Римдіктер, византиялықтар және сарациндер өздерінің аристократиялық құрылымдарының әртүрлі элементтерін Сицилия аралына әкелді, бірақ сицилиялық аристократия мен феодалдық жүйе 1061 жылы Роджер I де Отвиль бастаған нормандық шапқыш шабуылдарынан кейін ғана қалыптасты. Ғасырлар бойы, беделді отбасылар аристократиялық дәрежеде жоғарылады. 18-шы ғасырға қарай, принц, герцог және маркиз атақтарын бірнеше ғасыр бұрын барондар мен лордтар болған көптеген адамдар иеленді. Конте, синьор және кавалер – сицилиялық дворяндар қолданған атақтар. Ғасырлар бойы көптеген отбасылар ағылшын дворяндары мен пэрлеріне ұқсас, жер иелері аристократиясы немесе дворяндық ретінде пайда болды.

Папалық дворяндар

Бұл кезеңде Италияның барлық аймақтарында түрлі ықпалды отбасылар өз мүшелерін папа сайлап, билікке жетті немесе шіркеу қызметінде жоғарылау арқылы ақсүйектер қатарына енді. Бұл отбасылар аристократиялық дворяндармен еркін некелесті. Басқа ақсүйектер сияқты, папалық билікке және ақшаға ие болғандар коммуналарды немесе басқа жерлерді сатып алып, отбасылық ағаларын және басқа туыстарын ақсүйек атағына көтере алды. Мұрагерлік ағалар герцог, маркиз және тіпті 16 және 17 ғасырлардағы түрлі княздықтардың ханзадасы болып тағайындалды. Ранке айтуынша:

Иннокентий X тұсында ұзақ уақыт бойы екі үлкен топ немесе отбасылар одағы болды. Орсини, Чезарини, Боргезе, Алдобранини, Людовизи және Джустиниани Памфилимен бірікті, ал оларға қарсы Колонна және Барберини үйі тұрды. |Леопольд фон Ранке| Папалар тарихы

Папалар көбінесе көрнекті отбасылардың мүшелерін кардинал лауазымына көтерді, әсіресе мұрагерлік атаққа ие болмайтын екінші және үшінші ұлдарды. Папалар өз отбасы мүшелерін – әсіресе жүрекжарларын – кардинал жүрекжарының ерекше лауазымына көтерді. Көрнекті отбасылар өз ұлдары үшін куриялық лауазымдарды сатып ала алатын және осыны үнемі істеді, олардың шіркеуде жоғарылап, епископ немесе кардинал болатынына үміттенді, осы лауазымдардан олар басқа отбасы мүшелеріне тағы атақтар мен билік орнатуға мүмкіндік алатын еді.

Флоренция ақсүйектері

Флоренциялық, кейін Тоскана ақсүйектері 1532 жылға дейін асыл тегі ретінде танылған, Сент-Стефан орденіне мүше және тек ежелгі ақсүйек отандарына – Флоренция, Сиена, Пиза, Пистоя, Ареццо, Вольтерра, Монтепульчано және Кортона қалаларына ғана қоныстанған екі санаттағы патрицийлермен ерекшеленді. Ал ақсүйектер, қарапайым ақсүйектер, қалалық ақсүйектер, сенаторлар мен қолбасшылар "жаңа" ақсүйек отандары – Сансеполькро, Сан-Миниато, Ливорно, Песча және Прато қалаларында тұрды. Жалпы алғанда, флоренциялық ақсүйектер феодалдық, сенаторлық және артықшылыққа бөлінді.

Миландық дворяндар

Миланда алғашқы ресми түрде жасалған дворяндық тізімі – Оттоне Висконтидің 20 сәуір 1377 жылғы "Matricula nobilium familiarum Mediolani" еңбегі болды. Алайда, онда Висконти әулетіне Милан қаласын басып алуға көмектескен миландық дворяндық отбасылар ғана тізілді, сондықтан болашақта қаланың ең адал және көне дворяндығы деп есептелді. 1395 жылдың 5 қыркүйегінен бастап Милан герцогтары Милан герцогтігінің мойындалуымен сәйкес, дворяндық тағайындау құқығын ресми түрде алды. Герцогтық кезеңінің барлық кезеңінде, бірінші Висконти, содан кейін Сфорца әулеттері тұсында, қалада тұратын дворяндық герцогтің тікелей қызметінде болуға, әсіресе қару-жарақ және соғыс мақсатындағы одақтар саласында дворяндыққа айналуға бейімделді. Осы отбасылар осы кезеңде аймақтың саясатында маңызды рөл атқарды, бірақ ешқашан герцогтың беделінен асып түспеді. Миландық патрициаттың көп бөлігі осы кезеңмен байланысты, ол келесі ғасырларда "герцогтарының миландықтарға" берген дворяндығы мен "шет елдіктердің" берген дворяндығы арасындағы айырмашылықты көрсететін белгі болады.

Венеция ақсүйектері

Венеция патрициаты – Венеция Республикасының қоғамын азаматтар мен шетелдіктермен бірге үш әлеуметтік топқа бөлгендердің бірі. Патрицио – Венеция қаласы мен Республиканы басқарған аристократия мүшелерінің асыл атағы. Атақ алдында Н.Х. (Nobil Homo) әріптерімен, әйелдер үшін N.Д. (Nobildonna) нұсқасымен қысқартылған. Венеция патрицианы атағын иелену зор құрмет болды, көптеген еуропалық патшалар мен ханзадалар, сондай-ақ шетелдік асыл текті отбасылар осы беделді атақты сұрап, алған. Асыл үйлер негізінен Ескі үйлерге (Case vecchie) және Жаңа үйлерге (Case nuove) бөлінді, ал біріншілері дәстүрлі түрде 697 жылы алғашқы дожды сайлаумен байланысты болды. Жаңа үйлер де маңызды болды, олардың көптегені Венеция Республикасы тарихына әсер етуде өте белгілі және маңызды рөл атқарды. Отбасылар тағы да бірнеше "санаттарға" бөлінді, олардың ішінде догтарды шығарған үйлер, ең жаңа үйлер (Case nuovissime), венециялық емес патрициандар және "ақшаға салынған үйлер" (әдетте өте бай жер иелері немесе сауда арқылы байыған буржуазиялық отбасылар) бар. Венецияның өз және шетелдегі жерлерінде көптеген асыл үйлер болғанымен, Республика іс жүзінде Венеция қалалық дворяндығының 20-30 отбасымен басқарылған олигархия болып табылды. Олар дожды сайлап, саяси және әскери лауазымдарды атқарды, мемлекеттің күнделікті басқаруына тікелей қатысты. Олар негізінен саудагерлер болды, олардың табысының басты көзі – Шығыспен сауда және басқа да кәсіпкерлік қызметтер, олар арқылы зор байлыққа ие болды. Саясат пен мемлекет тарихында үстемдік құрған ең маңызды отбасылардың қатарында Контарини, Корнаро, Дандоло, Джустиниани, Лорэдан, Мочениго, Ареллано, Моросини және Вениер отбасылары бар.

Италия Корольдігі (1861-1946 жж.)

Италия жарым аралының әртүрлі мемлекеттерін біріктіріп, Италия Корольдігін құруға себеп болған саяси және әлеуметтік қозғалысқа дейінгі жылдары Сардиния Корольдігі, Екі Сицилия Корольдігі (1816 жылға дейін: Неаполь Корольдігі және Сицилия Корольдігі), Тоскана Ұлы Герцогтығы, Парма Герцогтығы, Модена Герцогтығы, Савойя Герцогтығы, Папалық мемлекеттер және Австрияның Ломбардия-Венеция Корольдігі болды. Бұл мемлекеттердің барлығы әртүрлі дәстүрлер мен ережелері бар параллель аристократиялық топтардың қалыптасуына әкелді.

Біріктіру

Қазіргі Италия 1861 жылғы 17 наурызда Рисоргименто кезінде ұлттық мемлекетке айналды, осы кезде жартыаралдағы көптеген мемлекеттер мен Екі Сицилия Корольдігі Савой әулетінің королі Виктор Эммануэль II басшылығымен біріктірілді. Ол бұған дейін Пьемонтты қоса алғандағы Сардиния Корольдігінің монархы болған еді. Италияның бірігуінің архитекторы – граф Камилло Бенсо ди Кавур, Виктор Эммануэльдің Бас министрі. Рим қаласы тағы он жыл бойы Папалық билік астында қалды және 1870 жылы ғана Италия Корольдігінің құрамына енді. Сол жылдың қыркүйек айында итальяндық әскерлер Папалық мемлекетке басып кірді, ал одан кейін болған оккупация Папа Пий IX-ты өз сарайына қамауға мәжбүр етті, онда ол Ватиканда тұтқынмын деп жариялады, және оның ізбасарлары да 1929 жылғы Латеран келісімдеріне дейін солай болды.

Патшалықтағы ақсүйектер

Біріккен Италия Корольдігінің кезінде жаңа ұлттық дворяндық құрылды, бұл бірыңғай дворяндық заңды орнатуға жасалған әрекет болды (толыққанды сәттілікке жетпеді). Онда еркек ұрпақ иелену қарастырылды (дегенмен, ежелгі атақтарды патшалық билікпен әйел ұрпаққа беруге де мүмкіндік болды), сондай-ақ Италия королі Франциск II-нің Екі Сицилиядағы титулдарын мойындады, сол атаулармен жаңа үкімдер шығарды. Рим папасына адалдығын сақтаған дворяндар "Қара дворяндық" деп аталды. Италия біріккеннен кейін, оның патшалары көрнекті итальяндықтарға дворяндық титулдар беруді жалғастырды, бұл жолы олар бүкіл Италия аумағында жарамды болды. Мысалы, генерал Энрико Сиалдини бірігу кезінде атқарған рөлі үшін Гаета графы (Duca di Gaeta) атанды. Бұл практика 20-ғасырға дейін сақталды, онда Италияның премьер-министрі ұсыныс жасайтын болса, оны Таж бекітетін. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, дворяндық атақ алған итальяндықтардың көпшілігі Муссолини үкіметінің қамқорлығымен марапатталды. Мысалдарға генерал Армандо Диас (Жеңіс графы - Duca della Vittoria), адмирал Паоло Таон ди Ревел (Теңіз графы - Duca del Mare), коммодор Луиджи Риццо (Градо және Премуда графы - Conte di Grado e di Premuda), Костанцо Чиано (Кортеллаццо и Буккари графы - Conte di Cortellazzo i Buccari), Дино Гранди (Мордано графы - Conte di Mordano) және Чезаре Мария де Векки (Валь-Чисмон графы - Conte di Val Cismon) кіретін. Олардың көпшілігі Ұлы соғыста елге көрсеткен қызметтері үшін марапатталды. Жазушы және ұшқыш Габриэль д'Аннунцио 1924 жылы Монтеневосо князі (Principe di Montenevoso) атанды, ал физик, өнертапқыш және Нобель сыйлығының лауреаты Гульельмо Маркони да 1924 жылы Маркони маркизі (Marchese Marconi) атанды. 1937 жылы Этторе Толомей Ветта графы (Conte della Vetta) атанды. 1939 жылы кардинал Эудженио Пачелли папа болғанда, Муссолини жаңа понтифик ағасы Франческо Пачеллиге, өмір бойында Киелі Тақтан маркиз атанғанға, қайтыс болғаннан кейін князь титулын берді. 1929 жылы Латеран шарты осы күнге дейін құрылған барлық Папалық титулдарды мойындады және Киелі Тақтың итальян азаматтарына берген титулдарын болашақта да даусыз мойындауға міндеттенді. 1922 жылға дейін танылған кейбір атаулар (аумақтық белгілер) тегімен байланыстырылып, құқықтық құжаттарда қолданылуы мүмкін. Көбінесе бұл дворяндық отбасылардың тарихи феодалдық иеліктері болды. 1967 жылы жоғары сот шешімі Италия Корольдігінің геральдикалық дворяндық заңнамасының (1861–1946) қазіргі заң емес екенін анықтады, бірақ дворяндық отбасы басшысының титулы барлық ұрпақтарына әдепкі титул ретінде сақталады.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең

1946 жылға қарай монархия жойылғаннан кейін, бірігуге дейінгі мемлекеттердегі (Екі Сицилия, Папа мемлекеті сияқты) бірқатар әулеттік атақтар "Аральдика" консультациясына әлі тіркелмеген еді.

Билеушілердің сарайлары

Казерта сарайы: Екі Сицилия патшасының резиденциясы. Корольдік сарай (Неаполь): Екі Сицилия патшасының резиденциясы. Миланның патша сарайы: Милан герцогінің резиденциясы. Каподимонте мұражайы: Екі Сицилия патшасының резиденциясы. Палаццо деи Норманни: Сицилия корольінің резиденциясы. Савой корольдік үйінің резиденциялары: Италия корольдерінің резиденциялары. Колорно герцогтік сарайы: Парма және Пьяченца герцогтарының резиденциясы. Лукка герцогтік сарайы: Лукка герцогінің резиденциясы. Модена герцогтік сарайы: Модена және Реджио герцогтарының резиденциясы. Палаццо Дукале (Масса): Масса және Каррара герцогтарының резиденциясы. Палаццо Дукале ди Мантова: Мантуя герцогінің резиденциясы. Палаццо Дукале ди Урбино: Урбино герцогінің резиденциясы. Палаццо Питти: Тоскананың ұлы герцогінің резиденциясы. Ракониги қамалы: Савой үйінің Кариньяно тармағының резиденциясы. Кальяридің патша сарайы: Сардиния корольінің оның корольдігіндегі ресми ордасы, бірақ іс жүзінде вице-король мен басқа да әкімшілік органдардың резиденциясы ретінде қолданылды.