Кіріспе

АҚШ құпия қызметтерінің ұрлануы
скрипкашы және сессия музыканты
Лоуренс Франклиннің тыңшылық скандалы АҚШ Қорғаныс министрлігінің бұрынғы қызметкері Лоуренс Франклиннің Иранға қатысты АҚШ саясаты туралы құпия құжаттарды Израильге беруімен байланысты болды. Франклин тыңшылыққа қатысты бірнеше қылмысты мойындады және 2006 жылдың қаңтарында 13 жылға жуық түрме жазасына кесілді, бірақ жазасы кейін он ай үй қамауына ауыстырылды. Франклин ақпаратты Америка-Израиль іскерлік қатынастар комитетінің (AIPAC) саясат директоры Стивен Розенге және AIPAC-тің Иран жөніндегі жетекші сарапшысы Кит Вайсманға берді, олар екеуі де AIPAC-тан жұмыстан босатылды. Олар Израильге ұлттық қауіпсіздік туралы құпия ақпаратты заңсыз жинау және тарату үшін айыпталды. Бірақ прокурорлар кейіннен оларға қарсы барлық айыптауларды қысқартып алды, ешқандай келісім жасалмады.

Өмірбаян

2004 жылдың 27 тамызында CBS News телеарнасы АҚШ Қорғаныс министрлігінде Израиль үшін жұмыс істейтін тыңшыны анықтау үшін жүргізілген Федералдық тергеу бюросының (ФБР) тергеуі туралы алғаш хабарлады. Хабарламада ФБР қорғаныс министрінің орынбасары Дуглас Фейт пен кейін қорғаныс министрінің орынбасары Пол Вольфовиц басшылығымен саясат талдаушысы ретінде жұмыс істейтін тыңшыны анықтағандығы айтылды. Кейін ол Лоренс Франклин екені белгілі болды, ол бұрын АҚШ-тың Израильдегі елшілігінде атташе болып қызмет еткен және Қорғаныс министрі кеңсесінің Солтүстік шығанақ департаментінде Иран саясатына жауапты Пентагонның екі орта деңгейдегі қызметкерінің бірі болған. Франклин AIPAC ұйымына құпия президенттік директива және АҚШ-тың Иранға қатысты сыртқы саясаты туралы басқа да құпия ақпаратты бергені үшін кінәсін мойындады, ал ол өз кезегінде ақпаратты Израильге жеткізді. ФБР дереккөздерінің мәлімдемесіне сәйкес, бір жылға созылған тергеу CBS News хабарламасы жарияланғанда белсенді түрде жүріп жатқан. Франклин AIPAC-қа ешқандай құжат тапсырмаған, тек ауызша ақпарат берген. The New York Times газетінің хабарлауынша, Лоренс Франклин Иран-Контра ісіндегі маңызды тұлға болған Париждегі қару-жарақ сатушы Манучер Горбанифарды қоса алғанда, ирандық диссиденттермен кездесу өткізген АҚШ-тың екі шенеунігінің бірі болды. Бұл Пентагон мақұлдаған кездесулерді Америка Кәсіпкерлік институтының неоконсерваторы Майкл Лидин ұйымдастырған, ол бұрын Иран-Контра ісіне қатысқан және 2003 жылдың маусым айында Парижде өткен кездесулерге қатысқан. Франклин бұрын Пентагонның Ирак саясатымен айналысатын бөлімге тағайындалған, бұл оның саясатқа ықпал етуге қабілетсіз екенін Пентагон шенеуніктері мәлімдегенімен, Иракқа қарсы соғысқа ықпал ету үшін оны пайдаланған болуы мүмкін деген алаңдаушылық тудырды. (Сондай-ақ, Арнайы жоспарлар кеңсесін қараңыз.) 2004 жылдың 30 тамызында Израиль ресми өкілдері Франклиннің Израильдің Вашингтондағы елшілігінің саяси бөлімінің басшысы және Иранның ядролық бағдарламалары жөніндегі маман Наор Гилонмен бірнеше рет кездескенін мойындады, бірақ бұл екі Иран маманы үшін қалыпты жағдай екенін атап өтті. Newsweek журналының хабарлауынша, Гилон ФБР бақылауында болған және Франклин осы кездесулерден кейін ғана қызығушылық тудырған. Франклиннің мотивациясы қаржылық емес, идеологиялық немесе жеке болуы мүмкін деген пікірлер айтылды. АҚШ құпия қызметінің аты-жөні жарияланбаған бір өкілі Newsweek журналына: "Ол қандай себеппен болмасын Иран үкіметін зор дөрекімен жек көреді" деді. Франклиннің қауіпсіздік рұқсаты алынып тасталды, бірақ ол жұмыстан шығарылмады, тек төмендетілді. ФБР тергеуін 5 мамырға дейін жалғастырды, содан кейін ол қамауға алынып, құпия ақпаратты бергені үшін айыпталды.

Кінәлі деп мойындау

2005 жылдың 30 қыркүйегінде The Washington Post газеті Франклиннің прокурорлармен келісімге келгенін және келесі аптада сот отырысында кемінде конспирациялық қылмысқа кінәлі екенін мойындап, содан кейін прокурорлармен ынтымақтастығын жалғастыратынын хабарлады. Ол 5 қазанда үш конспирациялық айыпқа кінәлі екенін мойындады, 2002 жылы АҚШ-тың Иран саясатына қатысты наразылығын екі басқа айыпталушымен үнемі бөліскенін, кейін оларға құпия деп білетін ауызша ақпаратты бергенін түсіндірді, олар оны Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің қызметкерлеріне жеткізе алады деп үміттенеді, бұл олардың позицияны қатаңдатуына көмектеседі. Ол сондай-ақ Розеннен NSC-де жұмыс табуға көмектесуін сұрады; Розен оған сыпайылықпен: "Не істей алатынымды көремін", - деді, деп мәлімдеді Франклин. Розен бұл өтініш бойынша ешқандай әрекет жасаған жоқ, өйткені Франклинге ақырында конспирациялық айыптар тағылды. Франклин өзі берген кейбір құжаттар мен ауызша ақпараттың АҚШ ұлттық қауіпсіздігіне зиян келтіруі мүмкін екенін білді. Алайда ол Вайсман мен Розенге ешқандай құжат тапсырмаған және көрсетпеген. 2006 жылдың 20 қаңтарында судья Т. С. Эллис III Франклинді Израиль лобби тобы мен Израиль дипломатына құпия ақпаратты бергені үшін 12 жыл 7 айға бас бостандығынан айырды және 10 000 доллар айыппұл салды, бірақ Франклин Розен мен Вайсманға қарсы істерде прокурорлармен ынтымақтастық жасайтын уақытқа дейін бостандыққа шығарылды. Тамыз айында ол Вейсман мен Розеннің айыптау актісін жоққа шығару туралы өтінішін қабылдамады, өйткені үкімет құпия ақпаратты ауызша қайта бергендерді жазалай алады, олардың қауіпсіздік рұқсаты бар ма, жоқ па, оған қарамастан, бұл тыңшылық туралы заңның кең ауқымды заңдық прецедентке айналуы мүмкін. 2006 жылдың тамызында сотқа дейінгі шешімде үкімет үшін маңызды мәселе туындады, онда тәжірибелі судья Т. С. Эллис III прокурорлар АҚШ мүдделеріне зиян келтірілгенін көрсетуі керек деп шешті, тек Розен мен Вайсман құпияларды шетелдік державаға: Израильге жеткізгенін ғана емес. Эллис АҚШ-тың достарына құпияларды жеткізудің өзі қылмыстық құлық емес деп шешті. Ол қылмыс жасалуы үшін айыпталушы басқа мемлекетке де пайда келтіруге, сондай-ақ АҚШ-қа зиян келтіруге тырысқан болуы керек деп жазды. Эллистің заңдық шешімдері прокурорларға жоғары талап қойды, оның ішінде Розен мен Вайсманның АҚШ-қа зиян келтіруге немесе басқа елге көмектесуге ниеттенгенін дәлелдеу қажеттігі де бар. 11 маусымда прокурорлар судья Эллистен Франклиннің жазасын 8 жылға қысқартуды өтінді. Эллис Розен мен Вайсманға қарсы істің тоқтатылуы Франклинді соттауға "маңызды" фактор болды деп айтты және оны он айға үй қамауына және 100 сағат қоғамдық жұмыстарға соттады. Эллис Франклиннің қоғамдық жұмысы "жастарға заңға бағынудың маңыздылығы туралы айтудан" тұруы керек деді. Алайда, Франклиннің ФБР назарына түсуіне себеп болған АИПАК шенеуніктерімен кездесулер, онда тиісті ауызша ақпарат берілді, 2003 жылы Иракқа басып кіргеннен кейін үш айдан астам уақыт өткен соң болды. 2004 жылдың 1 желтоқсанында ФБР агенттері АИПАК кеңселерiне шабуыл жасап, атқарушы директор Хауард Кохрдың, басқарушы директор Ричард Фишманның, байланыс директоры Рене Ротштейннің және ғылыми-зерттеу директоры Рафаэль Данцигердің компьютерлік жабдықтары мен құжаттарын тәркіледі. AIPAC скандалынан бұрын АҚШ-та Израильдің тыңшылығының кем дегенде бір жағдайы болған. Израиль тыңшысы Джонатан Поллард 1987 жылы тыңшылыққа кінәлі деп танылды және өмір бойына түрмеге кесілді. Бұл оқиға АҚШ-Израиль қарым-қатынасына айтарлықтай зиян келтірді. Израиль ресмилері Поллард ісінен кейін Израиль үкіметі АҚШ-тағы барлық тыңшылық әрекеттерін тоқтатқанын мәлімдеді. Кейбіреулер Израильдің Франклинге қатысты сенімділігі Поллард ісінде оның да тыңшы емес екеніне қатысты талаптарымен күмәнділенеді, бұл позицияны олар 1998 жылы Поллардтың Израиль тыңшысы болғанын мойындағанға дейін 13 жыл бойы сақтады. Басқалары Израильдің Поллард ісінен шеккен зияны елдің АҚШ-пен қарым-қатынасын тыңшылық арқылы қайтадан қауіпке ұшыратуы екіталай деп санайды және АҚШ үкіметі Израильге наразылық білдірмегенін, сондай-ақ АИПАК ісінде оның шенеуніктерін қылмыстық әрекеттерде айыптамағанын атап өтті.

Пентагонның мәлімдемесі: Франклин саясатқа әсер етпеді

Пентагон мәлімдемесіне сәйкес, "Тергеуге Қорғаныс министрлігіндегі бір ғана адам қатысты, ол саяси шешімдерге елеулі ықпал ете алмайтын лауазымда болған."

Әскери технологияны бақылаусыз беру мәселесі

Журналист Джим Лоб Франклин оқиғасының Израильге құпия әскери және екі мақсатта қолданылатын технологияларды, оның ішінде күшті деректерді басқару бағдарламаларын беруге қатысты ауқымды тергеудің бір бөлігі екенін айтады. Қырықпай, ізраилдік компаниялар АҚШ-тан алынған құпия технологияны Ресей және Қытай сияқты АҚШ-тың стратегиялық қарсыластарына, сондай-ақ, "Әл-Қаида" сияқты террористік ұйымдардың қолжеткізе алатын қара нарыққа қайта сатуы мүмкін.

БАҚ-тың реакциясы

Los Angeles Times үкіметтің Розен мен Вайсманға қарсы тыңшылық ісін тоқтатуы дұрыс деп санайды, осылайша үкіметтік емес қызметкерлердің тыңшылық актісі бойынша алғаш рет сотқа тартылып отырғанын айтады. Олардың пікірінше, бұл акті үкімет қызметкерлерінің құпия ақпаратты жариялауына қарсы бағытталған. "Таймс" жеке тұлғаларды соттау журналистер және ақпаратты жариялаған басқа да адамдарды соттауға прецедент жасайтынын мәлімдеді, бұл "Америка Конституциясының бірінші түзетуіне сай келмейтін, Ұлыбританияның "Ресми құпиялар туралы" заңына көбірек ұқсайды". Сондай-ақ, "Конгресс тыңшылық актісін қабылдаған кезде, газеттерді "душпанға пайдалы" ақпаратты жариялағаны үшін жазалайтын нұсқаны қабылдаудан түңғырған".

Розенмен сұхбат

Израильде теледидар арқылы таратылған сұхбатында Розен: "Бұл менің ешқандай қателік жасағанымды көрсетпес еді", - деді. "Қателік жасағандар – осы істі қозғаған адамдар, олар тек қана жаңылысқан жоқ, сонымен қатар яһудилерге, Израильге, АИПАК-қа деген көзқарасы мүлдем жалған еді, өкінішке орай, осындай әңгімелер әлі де көптеп кездеседі. Олар мен Израиль елшілігімен сөйлескенімді жақсы білетін, бұл олар үшін жаңалық болған жоқ, олар да елшілікпен сөйлесетін", - деді ол. "Біз үш тараптан әңгімелесетін едік. Бұл ешқандай ерекшелік тудырмады. Бұл қалыпты жағдай еді. Бірақ олар бізді тыңшылардың қонысы сияқты көрсетіп, Америкаға қарсы әрекет ететінімізді айтты". Үйінде сұхбат бергенде Розен Лоренс Франклинді отбасына зиян келтіру арқылы, зейнетақысын тоқтату арқылы кінәсін мойындауға мәжбүрлегенін айтты. Оның сөзіне қарағанда, федералды прокурорлар оған да осындай тактика қолданған. "Олар мені жоюды көздеді. Олар мені АИПАК-тан жұмыстан босатуға мәжбүр етті. Олар АИПАК-ты менің адвокаттарыма төленетін гонорарды қысқартуға мәжбүр етті", - деді ол. "Олар мені оқшаулап, мен істемеген қылмысты мойындауға мәжбүр болатын жағдайға түсіруге тырысты. Мұндай жағдайлар жиі болады".