Кіріспе

1977 жылы Лариса Шепичконың "Көтеріліс" (Восхождение, tr. Voskhozhdeniye) фильмі – 1977 жылы түсірілген, Лариса Шепичко режиссерлік еткен, "Мосфильм" студиясында жасалған советтік драма. Лариса Шепичко және Юрий Клепиковтың сценарийі Васил Быковтың 1970 жылғы "Сотников" романы негізінде жазылған. Фильм 1974 жылдың қаңтар айында Ресейдің Муром қаласының жанында, қиын қысқы жағдайда қара-ақ түсті түсірілді. "Көтеріліс" 1977 жылы 27-ші Берлин халықаралық кинофестивалінде "Алтын аю" жүлдесін жеңіп алды. Сонымен қатар, бұл фильм 50-ші "Оскар" сыйлығының "Үздік шетелдік фильм" номинациясына советтік өкіл ретінде ұсынылды, бірақ номинацияға ілікпеді. Бұл Лариса Шепичконың 1979 жылы автокөлік апатында қаза болғанға дейінгі соңғы фильмі болды.

Сюжет

Ұлы Отан соғысы (Екінші дүниежүзілік соғыс) кезінде екі кеңес партизаны, Сотников (Борис Плотников) және Рыбак (Владимир Гостюхин) азық-түлік іздеп Беларусь ауылына барады. Олар коллаборационист басшыдан (Сергей Яковлев) мал ұрлағаннан кейін бөлімдеріне қайта оралысқанда, неміс патрулі оларды байқайды. Қардағы ұзақ атыс кезінде неміс сарбазы қаза табады, бірақ екеуі де қашып құтылады, алайда Сотниковтың аяғына оқ тиеді. Рыбак оны ең жақын баспанаға, үш баланың анасы Демчиханың (Людмила Полякова) үйіне жеткізуге мәжбүр болады. Бірақ оларды жасырын табады және тұтқынға алады. Екеуі мен жылап тұрған Демчиха неміс штабына жеткізіледі. Сотниковты алдымен жергілікті әріптесі Портнов (Анатолий Солоницын) сұраққа тығып, тексеруден өткізеді. Портнов – бұрынғы кеңестік клуб директоры және балалар хорының жетекшісі, кейін немістерге адал болған Беларусьтің қосымша полициясының жергілікті басшысы. Сотников Портновтың сұрақтарына жауап бермегені үшін, коллаборационист полициясының мүшелері оны қатыгездікпен азаптайды, бірақ ол ешқандай ақпаратты жасырады. Алайда, Рыбак полицияның бұрыннан білетін ақпаратын айтады, кейін қашып кету үшін тірі қалуға үміттенеді. Портнов оған полицей болып жұмыс істеуді ұсынады. Содан кейін оларды түнде партизандарды қолдады деген күдікпен басшы, ауыл тұрғындарының бірі жасырған жас еврей қызы Бася Мейер және Демчихамен бірге ортақ жертөледе қамауға алады. Сотников ертең Портновпен сөйлесіп, барлық жауапкершілікті өз мойнына алуға келіседі, соның арқасында қалғандарын ақтауға тырысады. Таңертең бәрі жертөледен шығарылады, Сотников Портновпен сөйлесуді талап етеді, бірақ Портнов оның өткізуіне келіспейді. Көңілі құлаған Рыбак Портновтан полицияға қосылуға рұқсат сұрайды, ол рұқсат береді. Мұны көрген Демчиха Басяны кім жасырғанын айтуға тырысады, бірақ бұл сәтсіз аяқталады. Сотников пен қалғандары алып кетеліп, дарға асылады. Жаңа әріптестерімен бірге лагерьке қайтып бара жатқан Рыбакты ауыл тұрғындары айыптайды. Өзінің кінәсі мен қашуға батылы жетпегендігінен, ол әжетханада белдігімен өз-өзіне асылып өлтіруге тырысады, бірақ одан құтыла алмайды. Бір полицей Рыбакты шақырады, ол есікті ашады. Полицей оған командир оны іздеп жүргенін айтып, аулада жалғыз қалдырады. Рыбак ашық есіктен сыртқа қарайды, содан кейін күліп, жылай бастайды.

Алдын ала өндіріс

"Асылу" фильмінен бұрын режиссер Лариса Шепичко "Сен және мен" фильмін түсірді. "Сен және мен" фильмінің түсірілімі ауыр стресс аясында өтті. Техникалық және ұйымдастырушылық қиындықтар режиссердің денсаулығы үшін жедел жәрдем шақыру қажеттігіне алып келді. Фильмнің көрсетілімі де оңай болған жоқ; цензура маңызды көріністерді қиып тастады, және Шепичко олардың әрқайсысы үшін күресуге мәжбүр болды. Бұл күрес әрқашан сәтті аяқталмады. Фильм Венеция кинофестиваліне қатысқанына қарамастан, алынып тасталған көріністер Шепичкоға ауыр соққы болды, себебі ол маңызды сәттерді өзгерту негізгі идеяларды жоғалтуға әкеледі деп сенді.

Сценарий

Юрий Клепиковтың сценарийі көбінесе романға сәйкес келеді. Шепитко сыныптасы Наталья Рязанцеваның ұсынысымен Клепиковке жүгінді, бірақ ол басқа сценариймен айналысып жатты. Клепиков тапсырыстан бас тартпады, бірақ «Көтеріліс» жұмысын бір аптаға кейінге жылдыруды сұрады. Шепитко оны дереу жұмысқа кірісуге шақырды, ал онымен болған бір телефондық әңгіме оны барлық ісін тастауға көндірді. Клепиков өзі мойындағандай, «Лариса есімді тайфунның күшіне төтеп бере алмады» және кейін «адамның жоғары рухын, оның денесін рухтың ыдысы ретінде сақтауға деген қалауын білдіретін философиялық теңдеу» деп сипаттаған әдеби негізді қайта қарау жұмысын бастады. Нәтижесінде 70 беттік сценарий жазылды, оны Шепитко мұқият өңдеді. Шепитко «инженерлік» тәсілді қолданды: ол жұмыстағы белгісіздікке немесе нашарлыққа төзбеді, режиссердің импровизациясына немесе шығармашылық шабытқа сүйенбеді. Әр кадр, әр ескерту, әр көрініс алдын ала мұқият тексеріліп, жоспарланды. Юрий Клепиковтің айтуынша, тіпті «жемісті спонтандық түсірілім ортасына байланысты болды», осы ортаны мұқият жасалған сценарий қамтамасыз етті. «Сотниковтан» сценарийді бейімдеу кезінде режиссердің басты мақсаты – әңгіменің терең философиялық мазмұнын жоғалтпау болды. Быковтың әдеби туындылары «мұздай суық», «аштық», «қауіп» сияқты сезімтал егжей-тегжейлерге толы болса, Шепитко сыртқы әрекетке қанағат етуге қарсы болды және кейіпкерлердің әрбір қимылының, қозғалысының және көзқарасының «ішкі негіздемесін» талап етті. Рухани күйлерді көрсету үшін ол көбінесе әдеби негізден ауытқыды. Мысалы, түпнұсқа әңгіменің соңында Рыбак өзін латринада асып өлтіруге шешім қабылдайды, бірақ ол полиция қызметкерлері бір күн бұрын алып кеткен белбеуін қайтаруды сұрауды ұмытыпты. Теориялық тұрғыдан алғанда, фильмде белбеудің жоқтығын көрсетуге болар еді, бірақ сценарий авторларының пікірінше, онда сахна жағдайды көрсетумен ғана шектелер еді: көркемдік тұрғысынан мағынасыз, бірақ әсерсіз бас тарту. Авторлар «белбеуді» Рыбаққа қайтарды, бірақ ол өзін-өзі асып өлтіру мүмкіндігінен айырылды, бұл өлімнің өзі сатқынды қабылдамайтынын білдіреді. Олардың мақсаты – Рыбақты оның құлдырағанын біліп, жалғыз қалдыру еді. Содан кейін табиғаттың ұзын, салтанатты кадры Рыбак аңсаған бостандықты білдірді және «өзін жоғалтқан адамның» ең үлкен үмітсіздігін көрсетуге арналған еді. Шепитконың күйеуі Элем Климов фильмнің атауын ұсынды. Көп бұрын, 1963 жылы болашақ жұбайлар арасында жақсы идея үшін он рубль сыйлық беру дәстүрі қалыптасқан. Олар жаңа ғана танысқанда, Климов Шепитконың дипломдық жұмысына «Жылу» деген ат қойған. Шепитко мен Климов бір-бірін марапаттаудың ойын-сауық тәсілін жалғастыруға шешім қабылдады, бірақ олардың одақтас болған жылдарының барлығында Климов ғана он рубльдік сыйлықты алды, және тек екі рет: «Жылу» және «Көтеріліс» үшін.

Өндірістің басталуы

Келесі қадам – сценарийді Мемлекеттік кинематография комитетінен бекіту қажеттігі болды. Ол кезде Шептико ыңғайсыз режиссер ретінде танымал болған. 1973 жылы ол фильм түсіру туралы сөз қозғағанда, Мемлекеттік кинематография комитетінің бір шенеунігінің жауабы анық жоқ болды. Режиссер қарсылық тудырмады, бірақ басқа жобалар да ұсынбады. Биліктің және Мемлекеттік саяси басқарманың қарсылығын жеңу үшін Шепитко ВГИК-те бірге оқыған Джемма Фирсоваға көмек сұрады. Фирсова әскери-патриоттық фильмдер қауымдастығының әкімшісі болды. Ол романға қарағанда сценарийден күшті әсер алды және Шепитке кездескен күні кинематография министрі Филипп Эрмашпен кездесті. Эрмаштың орнындағы адаммен (Фирсова естеліктерінде Борис Павленковты атымен атамады) сөйлескенде Фирсова сценарийді өз жауапкершілігіне алды, "Мемлекеттік саяси басқармамен мәселе шешіледі" деп жалған айтты. Эрмаштың орнын басушы оның өтініштеріне күмәнмен қарады, ал сценарийді мақұлдаудан бастап фильм актерларын бекіту процесіне қатысты көптеген қиындықтар туды. Басты айып – Шептиконың партизандық әңгімені діни параболаға, мистикалық мәнге толы туындыға айналдырғаны болды, бұл атеистік совет киносында бүлік деп есептелді. Лариса Шепитко "Сотников" әңгімесін оқығаннан бастап фильм түсіруге дайындалуға және биліктен рұқсат алуға төрт жыл жұмсады. Портнов рөліне актерді Сотниковтың бейнесіне сәйкес таңдады. Лариса Шепитко Плотниковқа сыртқы келбеті жағынан ұқсас адамды табуды қалады, "Олар ұқсас, бірақ Портнов ішкі сенімдері бойынша Сотниковқа қарама-қарсы. Бұл өте талантты актер болуы керек. Олардың жекпе-жегі, иә, иә, Сотниковпен күресі – мәңгілік қақтығыс, рух пен руханилықтың жоқтығы арасындағы мәңгілік шайқас. Өліп, азап шегуде Сотников жеңіске жетеді, өйткені ол рухта күшті. Ол өліп, азаптаушысынан жоғары көтеріледі". Анатолий Солоницын бастапқыда "қосалқы рөл" деп ойлаған және бұрын түсірілген фильмнің "қайталануы" деп санаған нәрседе қызығушылық танытпады. Бастапқыда актер талап етілгендей "жауды", "жаралы жүректі адамды" немесе "болашағы жоқ адамды" адал ойнағанмен, одан не күтілгенін түсінбеді. Бірақ ол кейіпкердің арзан әдебиеттегідей карикатураға айналуы мүмкін екенін сезінді. Тек режиссермен ұзақ әңгімелесу ғана оған Портновты түсінуге мүмкіндік берді: адамның өзімен күресінің мәңгілік тарихындағы адамгершілік жағының бейнесі, ең жоғары құндылық – рухтың құндылығы атынан. Режиссер Ұлы Отан соғысын совет халқының жоғары саналылығының арқасында жеңілгенін айтты, сондықтан Портновтың "антигерой" рөлі ерекше маңызды болды, өйткені кейіпкер адам рухының материядан күштілігін көрсетуі керек еді. Актерлердің ойнауына жету үшін Шептико кейде олармен суықта ұзақ сөйлесетін. Мысалы, түсірілім тобы толық дайын болса да, режиссер Борис Плотниковпен ұзақ әңгімелесіп, оның кейіпкерін түсіру кезінде мұқият басқарды. Шептиконың ойларын анық айту қабілеті ақпараттың табысты берілуіне көмектесті. Ол эмоциялардың, бет-әлпеттің, ым-ишаралардың дұрыс көрінісін күтіп, содан кейін түсірілімді бастау туралы бұйрық берді. Борис Плотников кейінірек бұл тәжірибені басқа фильмдерде қайталағысы келгенін, бірақ ешқашан мүмкін болмағанын айтты. Шептикомен жұмыс істеген кезде Плотников "тірі гениймен кездесу" туралы айтқан. Васил Быков та фильмнің режиссері туралы осындай пікір білдірді, оны "юбкадағы Достоевский" деп атады. Быков Лариса Шепичконы өте жоғары бағалады және бірде оны бұрын кездестірген болса, "Сотниковты" басқаша жазатынын мойындады. Гостюхин өзінің Рибаққа айналғандығын еске түсіріп, тіпті макияждың іздері үш аптадан кейін ғана бетінен түскенін айтты. Фильм түсірілгеннен кейін актер рөлінен арылуға және қайтадан өзі болуға тырысып, Шепичконың келесі жоспарланған "Қош бол" фильмінде оның қатаң өтініштеріне қарамастан, бас тартты. Климов "Мосфильмді" айналып өтіп, Машеровты "Асылу" фильмінің арнайы көрсетіліміне шақырғанда, Машеров бастапқыда күмәнмен қарады және "әйел режиссерлік жұмыс" күтті. Әлі де ылғал фильмді Минскіге тікелей зертханадан әкелді, және Лариса Шепитконың өзі дыбыс режиссерлік пультіне отырды. Машеров көруге кіріскеннен кейін жиырма-отыз минуттан кейін ол өзін экраннан ала алмайтынын байқады, ал фильмнің ортасында ол залда отырған республика басшыларынан жасырынбай жылап жатты. Фильмнің соңында Машеров – дәстүрге қайшы (әдетте мұндай премьераларда пікірлер төмен шенділерден, содан кейін жоғары шенділерден естілді) – сахнаға шығып, шамамен қырық минут сөйледі. Оның сөздерін ешкім жазбады, бірақ Элем Климов әйеліне оның ынталы сөйлегені ең жақсы естіген сөздерінің бірі болғанын айтты. Ақын және Ұлы Отан соғысының ардагері Алесь Адамович, көрсетілімде болған, Машеровты "осының ешқайсысын бастан өтпеген қыз қалай біле алады, ол осыны осылай бейнелеуге қалай қол жеткізді?" деп сұраған адам ретінде сипаттады. Бірнеше күннен кейін "Асылу" фильмі түзетулерсіз ресми түрде қабылданды. Фильм алғаш рет 2008 жылы "The Criterion Collection" компаниясының "Eclipse" сериясы арқылы Солтүстік Америкадағы үй бейнежазбасында шықты, онда ол "Wings" фильмімен жұптастырылды. Кейіннен Criterion 2021 жылы оны Blu-ray форматында шығарды. "The Criterion Collection" компаниясының "Tár" фильмін насихаттау барысында Кейт Бланшетт "Асылу" DVD-сін "әлемдегі әрбір адамға тиесілі нәрсе" деп сипаттады.