Жорже де Ленкастр: Португалия тағының мұрагері үшін күрес

Кіріспе

Хорхе де Ленкастр (ағылш. George; 21 тамыз 1481 – 22 шілде 1550) – Португалия королі II Жоанның және Жоанна ла Белтранеяның күтімшісі Ана де Мендонсаның заңды емес ұлы. 1509 жылы Коимбраның екінші герцогы титулы берілді. Ол сонымен қатар Сантьяго орденінің магистрі және 1492 жылдан 1550 жылға дейін Авиз орденінің басқарушысы болды.

Ерте өмір

Хорхе де Ленкастр 1481 жылғы 21 тамызда Абрантесте дүниеге келді және Авейродағы Иса монастырында патшаның қарындасы, Португалияның Жоаннасы тәрбиеледі. 1490 жылы Жоанна қайтыс болғаннан кейін Хорхе король сарайына әкелінді және көп ұзамай monteiro mor Диогу Фернандеш де Алмейданың (Иоанн II-нің қайтыс болған одақтасы Лопу де Алмейданың ұлы, Абрантес графы) қамқорлығына берілді.

Мұрагерлік науқаны

1491 жылдың шілдесінде корольдік мұрагер принц Афонсо қайтыс болғаннан кейін король Жоан II заңды ұлдары мен қыздарын үйлендіруге мүмкіндіксіз қалды. Тақтың келесі заңды мұрагері оның туысы (және қайын інісі) Мануэль, Бежаның 4-ші герцогы және 1484 жылдан бері Христиандық орденінің бас шебері болды. Бұл Жоан II үшін мазасыздық тудырды, өйткені ол Мануэльге де, қуатты Христиандық орденіне де сенбеді. 1483–84 жылдары жоғары дворяндықты тазарту кезінде Жоан II Мануэльдің өзінің інісі Диого, Визеу герцогы және Браганса герцогы Фернандо II-ні өлімге кесуді бұйырды. Мануэль өзі осындай тағдырдан тек Жоан II оны зиянсыз ақымақ деп санауының арқасында ғана құтылды. Енді осы "ақымақ" оның орнын басатын болды, және Жоан II-нің пікірінше, корольдің қиындықпен қол жеткізген орталықтандыру реформаларын жояды және патшалықты ақсүйектерге қайтарады. Сондықтан Жоан II өзінің табиғи ұлы Хорхе де Ленкастреді өзінің мұрагері ету үшін науқан бастады. 1492 жылы сәуірде Папа Иннокентий VIII Жоан II-ге Хорхеді Сантьяго орденінің бас шебері және Авиз орденінің әкімшісі етіп тағайындауға рұқсат берді. Бірнеше күннен кейін Хорхедің ұстазы Диого Фернандес де Алмейда Кратоның приоры (Иоанн Госпитальерлерінің рыцарларының португалдық бөлімшесінің басшысы) болып тағайындалды. Осы уақытта королева Элеонора Хорхедің жоғарылауына жол бермеу және мұрагер ретінде Мануэльдің (оның ағасы) орнын қорғау үшін Христиандық орденімен бірлесіп, қарсы науқанды бастады. 1494 жылы Жоан II Хорхе де Ленкастреге заңдық қолдау көрсету үшін Папа Александр VI-ға өтініш жасау үшін Альмейда әулетінің екі мүшесі басқаратын елшілікпен Римге жіберді. Бірақ өтініш қабылданбады, бұл науқанның көңіл көншітпейтін аяқталуына әкелді. Дегенмен Жоан II патшалықты Мануэльдің қолдарына қарабайыр тапсыруға ниеттенген жоқ. 1495 жылы өлер алдындағы өсиетімен Жоан II Мануэльді Хорхе де Ленкастреді Коимбра герцогы және Монтемор-о-Вельоның иегері етіп тағайындауын сұрады және Мануэльді өзінің барлық басқа атақтары мен иеліктерін, соның ішінде Христиандық орденінің басшылығын және Мадейра аралын Хорхеге беруге шақырды. Биліктің осылай шоғырлануы Хорхе де Ленкастреді патшалықтағы ең қуатты адамға айналдырар еді, бұл оның қуатты ата әкесі Петр Коимбраны еске түсірер еді (бұл ұсыныстың өзі Жоан II-ге тиесілі). Азамат соғысынан сақтану үшін Мануэль Жоан II-нің өсиетіндегі көптеген талаптарға келісті, бірақ кейбіреулерін қабылдамады – әсіресе Мануэль Христиандық орденін өзінде қалдыруға талап етті. Мануэль өсиеттің қалған талаптарын орындауға асықпады. Хорхе де Ленкастреге Коимбра герцогы атағы 1500 жылдың мамыр айында ғана берілді, ал растау оның әкесі қайтыс болғаннан кейін шамамен он бес жыл өткен 1509 жылдың мамырына дейін кешіктірілді. Жоан II сондай-ақ жас Хорхе де Ленкастрені патшалық ханшайымға үйлендіруді сұрады, Мануэль олар есейгенде өзінің тұңғыш қызын уәделеді. Мануэль бұл уәдені 1500 жылы тек жартылай ғана орындады, Хорхеді Брагансалық Альвароның қызы Беатрис де Вильхенаға құдалап берді, ол ханшайым емес, бірақ әйтеуір патшалық қандық туысы еді.

After the death of the royal heir Prince Afonso in July 1491, King John II was left with no legitimate sons and no daughters he could marry off. The next legitimate successor to the throne was his cousin (and brother in law), Manuel, 4th Duke of Beja and grand master of the Order of Christ since 1484. This was a disturbing prospect for John II, who trusted neither Manuel nor the powerful Order of Christ. During the purges of the high nobility in 1483–84, John II had ordered the execution of Manuel's own brother Diogo, Duke of Viseu and brother in law Fernando II, Duke of Braganza. Manuel himself only escaped a similar fate largely because John II regarded him as a harmless fool. Now that 'fool' stood to succeed him, and in John II's estimation, would likely undo all the king's hard won centralizing reforms and deliver the kingdom back to the nobles. John II consequently launched a campaign to make his natural son, Jorge de Lencastre, his heir. From Pope Innocent VIII, John II received authorization to appoint Jorge as Grand Master of the Order of Santiago and administrator of the Order of Aviz, in April 1492. Only a few days later, Jorge's tutor, Diogo Fernandes de Almeida, was appointed Prior of Crato (head of the Portuguese branch of the knights of St. John Hospitaller). Meanwhile, Queen Eleanor set about knitting a rival campaign, in conjunction with the Order of Christ, to prevent Jorge's advancement and protect the position of Manuel (her brother) as heir. In 1494, John II dispatched an embassy to Rome, headed by two members of the Almeida clan, to petition Pope Alexander VI to legitimize Jorge de Lencastre. The petition was rejected, bringing the campaign to a disappointing end. John II, however, had no intention of just handing the kingdom over to Manuel's minions. In the will laid out just before his death in 1495, John II requested that Manuel appoint Jorge de Lencastre as Duke of Coimbra and Lord of Montemor o Velho and urged Manuel, on his accession, to pass all his other titles and possessions, including the mastership of the Order of Christ and the island of Madeira, over to Jorge. The concentration of power would have made Jorge de Lencastre the most powerful man in the kingdom, reminiscent of his powerful great grand uncle Peter of Coimbra (a comparison suggested by John II himself). Mindful of avoiding a civil war, Manuel agreed to many of the items in John II's will, but rejected others — notably, Manuel insisted on retaining the Order of Christ for himself. Manuel was not in a hurry to fulfill the rest of the terms. The title of Duke of Coimbra was conferred on Jorge de Lencastre only in May 1500, and confirmation was delayed until May 1509, nearly fifteen years after his father's death. John II had also requested that young Jorge de Lencastre would be married to a royal princess, having Manuel promise his own first daughter, when they came of age. Manuel only partly fulfilled this in 1500 by betrothing Jorge to Beatriz de Vilhena, the daughter of Álvaro of Braganza, not an infanta but nonetheless a princess of royal blood.

Мануэлдің билігі кезінде

Хорхедің кейінгі өмірі мен мансабының көптеген егжей-тегжейлері Мануэльдің жақтастарымен бұрмаланып, патшаның қарсыласын ең жаман жағдайда көрсетуге құштар болды. Бірақ корольдік хатшылардың суреттеген жалқау және әрекетсіз бейнеден өзгеше, Сантьяго орденінің жылнамашылары Хорхе де Ленкастренды ерекше жауапкершілігі бар басшы және әкімші деп санаған көрінеді. Герцог Португалия саясатындағы маңызды тұлға ретінде қала берді, әсіресе Мануэльдің билігінің алғашқы он жылдығында. Сантьяго ордені Хорхе үшін негізгі күш ортасы болды. Хорхе Пальмеладағы орденнің бас кеңсесінде «оппозициялық» сот сияқты бір құрылым құрды. Ол өзінің төңірегіне Португалия королі Мануэль I-нің саяси қарсыластарына айналған Жоао II-нің адал қолдаушыларын жинады, атап айтқанда Альмейда тайпасы, Атаиде әулеті және, әрине, анасының туыстары – әсіресе, оның ағасы Антонио де Мендонса Фуртадо, Авиз орденінің командоры. Хорхеге қарсы шыққандардың қатарында Альваро де Кастро мен Диого Лопо да Силвейра (Альвито бароны), сондай-ақ белгілі Үндістан теңізшілері Васко да Гама мен Франсиско де Алмейда болды. Хорхе көптеген «жаңа христиандардың» қолдауын алды, оларға жеке қорғаныш берді және Португалияға Киелі Инквизицияның енгізілуіне қарсы күресті. Хорхедің жақтастары алғашқы Үндістан экспедицияларында маңызды рөл атқарды. Олар «прагматикалық» партияны құрды, Жоао II сияқты, Үндістанға жасалған жорықтардың коммерциялық кәсіпорын, қазынаны байыту құралы екенін, байлық пен билікке «Ренессанс» назар аударуын қатыстырды. Мануэльдің партиясы одан да «мессиандық» көзқарасқа ие болды, теңіз арқылы жасалған экспедицияларды ортағасырлық қасиетті соғыс және діни миссиялар арқылы қарастырып, Мысырға екі жақты шабуылдар, Меккеге жорықтар және Иерусалимді қайта басып алу жоспарларын ойластырды. Осы тұрғыдан алғанда, Хорхе (немесе оның жетекшілік еткен партиясы) Үндістан экспедицияларын ақылға қонымды және тиімді жолмен ұстауда маңызды рөл атқарды. Ертедегі Үндістан флотының капитандары көбінесе Мануэль емес, оның партиясынан шықты. Бастапқы жылдары Хорхе билігі Мануэльдің орнын баса алуы мүмкін деген үмітке байланысты болды, бірақ Мануэльдің жаңа патшайымы Мария Арагон ұлдарына ие болғаннан кейін бұл перспектива тез жойылды. Уақыт өте келе, оның ертедегі сергек жақтастары бірте-бірте алыстап, Мануэльмен келісімге келіп, жоғарылауға ұмтылды. Кейбіреулері үшін бұл Хорхедің Сантьяго және Авиз ордендерін тастап, Мануэльдің Христиан орденіне өтуді білдірді. Бұл өзгерісті жасағандардың арасында Франсиско де Алмейда мен Васко да Гама да болды. Хорхе Васко да Гамамен, бір кездері адал жақтас болғанмен, өте қиын жағдайға түсті. 1499 жылы да Гама Үндістаннан қайтқаннан кейін Мануэль адмиралға сыйлық ретінде Синес қаласын беруге уәде берді. Бірақ Синес Сантьяго орденінің меншігі болды. Хорхе оған өздерінің біреуіне сыйлық ретінде рұқсат беруге дайын болды, бірақ бұл патшаның бұйрығымен болғандықтан, орденнің мүлкіне одан әрі патшалық иеленуге бастайтын қадам деп қорқыды. Сондықтан ол принципті қорғауға бел буып, оны тоқтату үшін жеке араласты. Ол тіпті 1507 жылы да Гаманың Синестен қуылғанын қамтамасыз етті. Бұл да Гаманы Хорхемен соңғы рет ажырасуға, сүйікті Сантьяго орденін тастап, бәсекелес Христиан орденіне өтуге итермеледі. Хорхе де Ленкастр өзінің екі рыцарлық орденін, Сантьяго мен Авизді, Мануэльдің Христиан орденінің үздіксіз аңшылығынан қорғауға бел буды. 1505 жылдың мамыр айында Хорхе өзінің арнайы рұқсатынсыз рыцарьлардың ордендерін тастауына тыйым салатын патша бұйрығын алуға қол жеткізді. Бірақ Мануэль көп ұзамай папа Александр VI-дан оны әлсірету үшін екі бұйрық алды – бірі 1505 жылдың шілдесінде Португалия короліне үш орденнің де мүлкін иеленуге құқық берді; екіншісі 1506 жылдың қаңтарында рыцарьларға басқа ордендерден Христиан орденіне еркін өтуге рұқсат берді. Алайда, Хорхе қарсылық көрсетуді жалғастырды және рұқсатсыз кеткен рыцарьларды жазалауға тырысты (мысалы, Жоао де Менезестің Сесимбра командесін, оның келісімінсіз Кретоның приоры лауазымын алғаны үшін). 1509 жылы Хорхе Сантьяго орденінің жаңа ережелерін енгізді, оның әкімшілігін орталықтандырылған түрде қайта қарап, оны испан бауырларының ережелеріне жақындатты. Бірақ көптеген дезертирлердің арқасында Хорхе өзінің саяси ұстанымын сақтауды қиын деп тапты, ал оның жұлдызы тез төмендеді. 1516 жылы Мануэль папа Лев X-тен Сантьяго және Авиз ордендерінің үлкен магистрлерінің орнын басатын Хорхеге рұқсат беру арқылы толық жеңіліске ұшырады.

Most of the details of Jorge's subsequent life and career are marred by hagiographers of Manuel, eager to portray the king's rival in the worst possible light. But far from the lazy and dissolute picture painted by the royal scribes, the chroniclers of the Order of Santiago seem to have regarded Jorge de Lencastre as a particularly diligent leader and administrator. The Duke continued as an important figure in Portuguese politics, particularly in the first decade or so of Manuel's reign. The Order of Santiago was Jorge's principal power base. Jorge established something akin to an 'opposition' court at the Order's headquarters in Palmela. He gathered around him the principal loyalists of John II, who now became political opponents of King Manuel I of Portugal, notably the Almeida clan, the Ataíde family, and, of course, his mother's own family — notably, his uncle, António de Mendonça Furtado, a commendador of the Order of Aviz. Other opposition characters gathered around Jorge included Álvaro de Castro and Diogo Lopo da Silveira (Baron of Alvito), and notable India navigators Vasco da Gama and Francisco de Almeida. Jorge is also said to have had the support of many "New Christians", to have personally given them his protection and to have fought against the introduction of the Holy Inquisition into Portugal. Jorge's party played a rather important role in the early India expeditions. They formed the 'pragmatic' party, insisting, like John II had, that the India expeditions were a commercial venture, a means for the enrichment of the treasury, a 'Renaissance' focus on wealth and power. Manuel's party had a more 'messianic' outlook, seeing the overseas expeditions through the Medieval goggles of Holy War and religious mission, coming up with schemes for two pronged invasions of Egypt, marches on Mecca and the reconquest of Jerusalem. In this respect, Jorge (if not himself personally, certainly the party he led) played a vital role in keeping the India expeditions on a sane and viable track. Early India armada captains were drawn more from his party, than from Manuel's. In the early years, Jorge's power was partly reliant on the hope that he might yet succeed Manuel, but that prospect diminished quickly as Manuel's new queen, Maria of Aragon, produced a succession of sons. As time went on, his early fierce partisans began to slowly distance themselves and look for compromise and advancement with Manuel. For some, that meant leaving Jorge's Orders of Santiago and Aviz and passing over to Manuel's Order of Christ. Among those who made the switch were Francisco de Almeida and Vasco da Gama. Jorge picked a particularly unfortunate fight with Vasco da Gama, once a loyal partisan. After da Gama's glorious return from India in 1499, Manuel deftly promised the town of Sines as a reward to the admiral. But Sines was the property of the Order of Santiago. Instinctively, Jorge was disposed to allow it, as a reward to one of his own; but since it was on the king's order, he feared it was the thin end of the wedge to more royal appropriations of Order properties. So he decided to make a stand on principle and stepped in personally to prevent it. He went so far as to secure the banishment of da Gama from Sines in 1507. This prompted da Gama to make his final break with Jorge, leave his beloved Order of Santiago and switch to the rival Order of Christ. Jorge de Lencastre dedicated himself to defending his two knightly orders, Santiago and Aviz, from the unremitting poaching by Manuel's Order of Christ. In May 1505, Jorge managed to secure a royal order prohibiting knights from leaving his orders without his express permission. But Manuel soon obtained from Pope Alexander VI two bulls to undermine him — one from July 1505, giving the King of Portugal the right to dispose of the property of all three Orders; another in January 1506, authorizing knights to move freely from other Orders to the Order of Christ. However, Jorge continued to resist, and made a point of punishing knights who left without permission (for example, seizing the Sesimbra commenda of João de Menezes, Count of Tarouca, for having taken up the position of Prior of Crato without his consent). In 1509, Jorge introduced a new set of rules for the Order of Santiago, overhauling its administration in a centralized fashion, bringing it closer in line with the rules of their Spanish brethren. But with so many defections, Jorge found it hard to maintain his political footing, and his star was quickly waning. In 1516, the humiliation was complete when Manuel secured from Pope Leo X the authority to appoint Jorge's successors as grand masters of the orders of Santiago and Aviz.

Кейінгі жылдар

1521 жылдың соңында король Мануэль қайтыс болды, және оның орнына ұлы, Португалия королі Жоау III отырды. Бірақ Хорхе де Ленкастрмен қақтығыс жалғасты, ал Хорхенің ұлы, Торрес-Новас графы Жоау де Ленкастр, қарсылық туын одан да ынтамен көтерді. Ескі қарсыластардың ұлдары саяси аренада да, газет беттерінде де бір-бірімен күресті. 1520 жылдардың соңында Жоау король Жоау III-нің інісі, Инфанте Фернандудың, Мариальва мен Луледегі ірі феодалдық иеліктердің мұрагері Дона Гуиомар Кутиньоға үйленуіне қарсы шықты, оның бұрыннан жасырын үйленгеніне күдікпен қарады. Король Жоау де Ленкастрдты Сан-Жорже бекінісінде бірнеше жылға қамады (кейін Камилу Каштелу Бранку өзінің "Торрес-Новас графы" пьесасында осы оқиғаны көркемдеп суреттеді). Хорхе өмірінің соңында, 67 жасында, 16 жасар Мария Мануэлаға (Дом Фернанду де Лиманың қызы) құда түсіп, үлкен дау тудырды. Король Жоау III бұл оқиғаны көпке жариялады, ал Хорхеге арқасы бұрылып, Пападан некені бұзуға рұқсат алды. Хорхе де Ленкастр 1550 жылдың шілдесінің соңында қайтыс болғаннан кейін, Жоау III әскери ордендерді бақылауға алуға асықты. Папа Юлий III-тен 1550 жылдың тамызында Сантьяго және Авиз ордендерінің басшысы ретінде оны тағайындаған бұйрық алды. 1551 жылдың желтоқсанында, үлкен дипломатиялық қысыммен, екінші бұйрық шығарылды, ол Португалия корольдерін екі әскери орденнің мәңгілік иелері етіп бекітті, осылайша Хорхе олардың тәуелсіздігі үшін күрескенін тоқтатты. Хорхе қайтыс болғаннан кейін Жоау III "Коимбра герцогы" атағын тәжге қайтарды. Ресми түсіндірме бойынша, Коимбра патшалық қала болғандықтан, қаланың атын алып жүрген феодалдық атаққа рұқсат беру орынсыз еді. Бірақ шын себебі, король патша билігіне қарсы шыққан екі белгілі тұлғаның атын жоюға асыққан болуы мүмкін, бұл атау келесі мұрагердің қиялында әлі де қалған болуы мүмкін. Коимбра герцогына қарасты жерлер Жоау III жасаған жаңа атақ – Авейро герцогына берілді, ол Хорхедің ұлы және мұрагері Жоау де Ленкастр үшін жасалған еді. Ленкастр әулеті Авейро герцогтары арқылы жалғасын тапты.

King Manuel died in late 1521, and was succeeded by his son, John III of Portugal. But the conflict with Jorge de Lencastre continued, the opposition standard taken up with more energy by Jorge's son, João de Lencastre, Marquis of Torres Novas. The sons of the old rivals butted heads politically and, increasingly, in the scandal sheets. In the late 1520s, João led the opposition to the marriage of King John III's brother, Infante Ferdinand, to Dona Guiomar Coutinho, a prominent noble heiress to the great feudal estates of Marialva and Loulé, on the grounds that he had already secretly married her. The King responded by locking up João de Lencastre in the Castle of São Jorge for some years (an episode later dramatized by Camilo Castelo Branco in his play O Marquez de Torres Novas). Jorge himself produced a notable scandal late in life when, at the age of 67, he pursued (and married) a 16 year old girl, Maria Manuela (daughter of Dom Fernando de Lima). King John III gave great publicity to the scandal, while, behind Jorge's back, securing an annulment from the pope. When Jorge de Lencastre finally died in late July 1550, John III moved quickly to seize control of the military orders. From Pope Julius III, he received a bull in August 1550 appointing him personally as the master of both the Order of Santiago and the Order of Aviz. This was followed up by a second bull, issued under great diplomatic pressure in December 1551, appointing the Kings of Portugal as masters in perpetuity of both military orders, thus bringing an end to the independence of the orders Jorge had fought so hard to retain. At Jorge's death, John III took back the title of 'Duke of Coimbra' for the Crown. The official explanation was that Coimbra was a royal town and the existence of a feudal title bearing the town's name was inappropriate. The real reason was probably that the king was eager to erase a title that had been borne by two notable challengers of royal power, a name that might still have a magical pull on the imagination of the next bearer. The lands associated with the Duke of Coimbra were passed to the Duke of Aveiro, a new title created by John III shortly before (c. 1535) for Jorge's son and heir, João de Lencastre. The line of Lencastre would continue through the Dukes of Aveiro.