Кіріспе
Валетта, Мальтадағы жұлдызды форт
Сент-Эльмо форты Мальтадағы Валеттадағы жұлдызды форт. Ол Марсамксет портын және Гранд-Харборды бөлетін Сциберрас түбегінің теңіз жағасында орналасқан. Тигне және Рикасоли форттарымен бірге екі порттың кіреберістерін бақылайды. Бұл форт 1565 жылғы Мальта қоршауындағы рөлімен ең жақсы танымал.
Негізгі деректер және құрылыс
1417 жылы жергілікті жасақ Сциберра түбегінде тұрақты күзет бекетін орнатып алды. 1488 жылы арагондықтар Сент-Эльмо мүйісінде күзет мұнарасын салды, ол Формиялық Эразмға, көбінесе Сент-Эльмо деп танылатын, арналды. 1533 жылы Сент-Джон ордені мұнараны стратегиялық маңыздылығына байланысты нығайтты. 1551 жылы Осман шабуылы болды, оның барысында түрік флоты Марсамхетт портына ешқандай қарсылықсыз кірді. Осыған байланысты, үлкен кеңейту қажет деп шешілді, және 1552 жылы мұнара бұзылып, жаңа жұлдыз тәрізді бекініс салына бастады. Оны испан инженері Пьетро Пардо жобалады. Бекіністе кавалерия, жасырын өткел және теньель болды. 1565 жылғы қоршаудан бірнеше ай бұрын асыққан түрде равелин салынды.
1565 жылғы Ұлы қоршау
1565 жылы Османдықтар Мальтаны 1551 жылғы Ұлы қоршаудан әлдеқайда күшті күшпен қайтадан басып алды. Сент-Эльмо форты осы қоршаудың ең қаһарлы шайқастарының ортасы болды және фортқа қарайтын Сциберра тауында орналасқан түріктердің артиллериясы мен Марсамектт портының солтүстік жағындағы батареялардың күшті бомбалауына қарсы тұрды. Форттың бастапқы гарнизоны шамамен жүз елу рыцарь мен алты жүз сарбаздан, олардың көп бөлігі испандықтар және алпыс қарулы галера құлынан тұрды. Гарнизонды кемемен Бүргу мен Сенглеядағы Ұлы портың форттарынан күшейтуге болады. 18 ғасырда Вендом бастионында жаңа поливериста салынды.
8 қыркүйек 1775 жылы 13 бүлікші дін қызметкері Сент-Джеймс Кавальемен бірге Сент-Эльмо фортын басып алды, бұл оқиға Дің қызметкерлерінің көтерілісі деп танылды. Орденнің туы түсіріліп, оның орнына Сент-Полдың байрағы көтерілді. Орден Сент-Эльмоны қайта басып алып, Сент-Джеймсті бақылаған бүлікшілер де қарсылық көрсетуді тоқтатты. Ақырында бүлікшілер сотталып, үшеуі өлім жазасына кесілді, ал қалғандары жер аударылды немесе түрмеге қамалды. Өлім жазасына кесілген үш адамның басы Сент-Джеймс Кавалье бұрыштарында қойылды, бірақ сол жылдың қараша айында Эммануэль де Рохан Полдук Ұлы магистр болып сайланғаннан кейін көп ұзамай алынып тасталды.
Британдық билік
Форт 19-ғасырдың басында британдықтар тарапынан қайта жөнделді, сол кезде мушкеттерге арналған парапет салынды. 1855 жылы Вендом бастионындағы ұңғыма қару-жарақ қоймасына айналдырылды, және сарай қару-жарақ қоймасынан бірқатар шағын қарулар осы жерге ауыстырылды. 1870 жылдары Аберкромби бастионында қосымша жұмыстар жүргізілді. 1917 жылы Сент-Эльмода әскери адамға жасалған алғашқы жүрек операциясы жасалды. Соғыс аралық кезеңде жаңа 6 фунттық QF екі зеңбірек орналастыру үшін қару орнату алаптары салынды. 1941 жылдың 26 шілдесінде итальяндықтар Гранд-Харборға екі адамдық торпеда, төрт MAS қайығы және алты MT қайығымен теңізден шабуыл жасады. Бұл күш британдық радар қондырғысымен ерте анықталды, ал Сент-Эльмодағы жағалау артиллериясы итальяндықтар жақын қашықтыққа жеткенде атыс ашты. Шабуылдаушылардың 15-і қаза тауып, 18-і тұтқынға алынды, барлық адамдық торпедалар мен MT қайықтары, сондай-ақ екі MAS қайығы жойылды. MT қайықтарының бірі Сент-Эльмо көпіріне соқтырды, ол фортқа жақын болатын шағын аралды байланыстырды, нәтижесінде көпір құлап кетті. Көпір ешқашан қалпына келтірілмеді, және тек 2012 жылы оның орнына ұқсас, бірақ сәл өзгеше дизайны бар жаңа көпір салынды. Форттың бір бөлігі соғыс кезінде қирап, бомбалаудан қалған іздер әлі күнге дейін көрініп тұр. Корольдік Мальта артиллериясы 1972 жылдың 26 наурызында фортты тастап кетті, осымен оның ұзақ әскери тарихы аяқталды. Кейін форттың бір бөлігі пайдаланылмай қалды.
Қазіргі күн
Дүниежүзілік ескерткіштер қоры бұл бекіністі 2008 жылы әлемдегі ең қауіпті 100 нысанның тізіміне енгізді, себебі күтім мен қауіпсіздіктің жетіспеуі, табиғи тозу және ауа райының әсері сияқты факторлардың салдарынан ол күрт нашарлаған еді. 2009 жылдан бастап ірі қалпына келтіру жұмыстары басталды, ал 2014 жылға қарай Жоғарғы Сент-Эльмо және Карафа қоршауының қалпына келтіруі дерлік аяқталды. Қалпына келтіру жұмыстары 2015 жылы толыққанды аяқталды. Сент-Эльмоның төменгі бөлігі жылдар бойы жиналған қоқыстан тазартылды, ал Гранд-Харборды жаңарту корпорациясы қалпына келтіру жұмыстарын бастауды жоспарлап отыр. 1975 жылдан бері бекіністің бір бөлігінде Ұлттық соғыс мұражайы орналасқан, онда бірінші және екінші дүниежүзілік соғыстарға қатысты әскери техника және басқа да заттар жиналған. 1942 жылдың сәуір айында король Георг VI Мальтаға сыйлаған Георг кресінің көшірмесі де осы мұражайда қойылған. Мұражай 2014 жылдың қыркүйегінде жабылып, 2015 жылдың мамырында кеңейтілген коллекциясымен қайта ашылды. 20-ғасырдың ортасынан бері Fort Saint Elmo Мальтаның полиция академиясына да қызмет етеді. Бекіністің басқа бөліктері In Guardia және Alarme әскери қайта жаңарту шаралары үшін пайдаланылады. Бекініс қалпына келтіріліп жатқанда археологиялық қазбалар жүргізіліп, 1565 жылға дейінгі бекіністің әртүрлі элементтері табылды. Бұл маңызды жаңалық болды, өйткені түпнұсқа бекіністің көп бөлігі сақталмаған, себебі Лапарелли оны 1566 жылы қайта салды және 17-19 ғасырлар аралығында көптеген жөндеу жұмыстары жүргізілді. Шетелдік журналистер бұл орынды "Еуроодақ саммиті өткізген ең таңғажайып алаң" деп атады.
Орналасу
Алғашқы жұлдызды форт, кейде форттың қалған бөлігінен ажырату үшін Жоғарғы Сент-Эльмо деп аталады, екі демибастион, екі фланг және екі бет, парад алаңы, казармалар және үлкен кавалерден тұрады. 1565 жылы фортқа равелин қосылды, бірақ ол қоршаудан кейін фортты қайта жаңарту кезінде бұзылды. Сент-Эльмо фортының Бас кіреберісі «Виктория қақпасы» деп аталады және ол форттың төменгі оң жақ бұрышында орналасқан. «Порта дель Соккорсо» деп аталатын қақпа Жоғарғы Сент-Эльмоға басты кіреберіс болып табылады. 15 ғасырдағы Әйелі Анна шіркеуі осы қақпаға жақын, форттың қабырғаларының ішінде орналасқан, ал 18 ғасырдағы Әйелі Анна шіркеуі парад алаңында орналасқан. Валеттаның бекіністері салынғаннан кейін, 1614 жылы Вендом бастионы француз пардасын Сент-Эльмо фортына қосты. Бастионда эшаугет бар, ол кейіннен журналға, содан кейін қару-жарақ қоймасына айналдырылды. Бастион қазір Ұлттық соғыс мұражайының бөлігі болып табылады. 1687 жылдан бастап салынған Карафа Энсенте түпнұсқалық фортты және Вендом бастионын қамтиды. Ол келесі бекіністер мен қабырғалардан тұрады: Санкт-Грегорий бастионы – ұзын сол жақ беті бар асимметриялық бастион. Британдықтар оны QF 6 фунттық 10 кВт-тық зеңбіректерді орнату үшін өзгертті. Санкт-Грегорий пардасы – Санкт-Грегорий және Консепция бастиондарын байланыстыратын қабырға. Онда британдық зеңбірек орналасқан жерлердің әртүрлі нұсқалары бар. Консепция бастионы, сондай-ақ Балл бастионы деп те аталады – кішкентай бесбұрышты бастион, онда бірнеше зеңбірек орналасқан жерлер, журналдар және зеңбірек экипажының тұру орындары бар. Сэр Александр Балл бастионның шығыңқы бөлігінде жерленген. СТА. Scholastica пардасы – Консепция және Сент-Джон бастиондарын байланыстыратын қабырға. Онда RML 12,5 дюймдік 38 тонналық зеңбірек үшін және басқа британдық өзгертулер бар. Сент-Джон бастионы, сондай-ақ Аберкромби бастионы деп те аталады – Сциберрас түбегінің ұшында, Сент-Эльмо нүктесінде орналасқан үлкен асимметриялық бастион. Бастионда бірнеше британдық зеңбірек орналасқан жерлер мен журналдар бар. Сэр Ральф Аберкромби бастионда жерленген. Сент-Убальдеска пардасы, сондай-ақ Аберкромби пардасы деп те аталады – Сент-Джон және Сент-Лазар бастиондарын байланыстыратын ұзын қабырға. Онда британдық зеңбірек орналасқан жерлердің бірнешеуі бар. Кейбір казармалар Жоғарғы Сент-Эльмо мен Карафа Энсенте арасындағы аумақта орналасқан.
St. Gregory Bastion – an asymmetrical bastion with a long left face. It was altered by the British to house QF 6 pounder 10 cwt guns. St. Gregory Curtain – a curtain wall linking St. Gregory and Conception Bastions. It contains various British gun emplacements. Conception Bastion, also known as Ball's Bastion – a small pentagonal bastion, containing a number of gun emplacements, magazines, and gun crew accommodation. Sir Alexander Ball was buried in the salient of the bastion. Sta. Scholastica Curtain – curtain wall linking Conception and St. John Bastions. It contains a gun emplacement for a RML 12.5 inch 38 ton gun, as well as other British modifications. St. John Bastion, also known as Abercrombie's Bastion – a large asymmetrical bastion at St. Elmo Point, the tip of the Sciberras Peninsula. The bastion contains several British gun emplacements and magazines. Sir Ralph Abercromby was buried on the bastion. St. Ubaldesca Curtain, also known as Abercrombie's Curtain – a long curtain wall linking St. John and St. Lazarus Bastions. It contains a number of British gun emplacements. Some barrack blocks are located in the area between Upper St. Elmo and the Carafa Enceinte.
Танымал мәдениетте
Тарихи фантастикалық "Дін" романында автор Тим Уиллокс форт үшін шайқастың (1565 жылғы Мальта қоршауы кезінде) ойдан шығарылған суретін береді. Төменгі Сент-Эльмо 1978 жылғы "Түн ортасы экспресі" фильмінде түрік түрмесінің түсірілім алаңы ретінде қолданылды. Форт 1980 жылы А.Ж. Куиннеллдің "Отпен күйген адам" триллерінде еске алынған. Басты кейіпкер Крейси осы форт ішінде AFM-мен жаттығудан өтті. Сент-Эльмо форты 1980 және 2003 жылдары Мальта пошта маркаларында, ал 1981 жылы ЮНЕСКО маркасында бейнеленген. Мальталық халықтық "Этника" тобы 2003 жылдың 31 шілдесі мен 1, 2 тамызында "Бумбум" атты үш концерт берді, оларға мыңдаған адамдар қазіргі заманғы Мальта халық музыкасын тыңдау үшін келді. 2005 жылы жарық көрген танымал стратегиялық ойын Age of Empires III-тің бірінші деңгейінде Мальтадағы фортты османдықтардан қорғау міндеті тұр, бұл форт Сент-Эльмо болып көрінеді. Гозитандық әнші Моренаның 2008 жылғы "Водка" әнінің музыкалық видеосының бірінші бөлігі Lower Saint Elmo-да түсірілді (дәл сол форттың бөлігі "Түн ортасы экспресі" үшін де пайдаланылған). Форт Саймон Скарроудың "Қылыш және сцимитар" романында маңызды рөл атқарады.