Кіріспе
Персиялық друз миссионері және негізін қалаушы тұлға Хамза ибн Әли ибн Ахмад (حمزة بن علي بن أحمد; шамамен 985 – шамамен 1021) – 11 ғасырдағы парсы миссионері және друздар дінінің негізін қалаушы. Ол Саманидтер билеген Персияның (қазіргі Хаф, Разави Хорасан провинциясы, Иран) Үлкен Хорасандағы Зозанда дүниеге келді және Фатимид халифасы әл-Хаким би Амр Алланың тұсында Каирде исмаилизмнің ерекше бағытын уағыздады. Хамзаның айтуынша, әл-Хаким – Құдайдың көрінісі. Ескірген исмаили дін қызметкерлерінің қарсылығына қарамастан, Хамза тұрақтылық танытып, тіпті әл-Хакимнің өзінің қолдауына ие болды, сондай-ақ Мысыр мен Сирияда миссионерлердің параллель иерархиясын құрды. 1021 жылдың ақпанында әл-Хакимнің жоғалуынан – немесе, көбінесе, өлтірілуінен кейін Хамза мен оның ізбасарлары жаңа үкімет тарапынан қуғынға ұшырады. Хамза өзінің соңғы хатында шәкірттеріне зейнетке шығатынын жариялады және әл-Хакимнің жақын арада оралып, соңғы заманды бастайтынын уәделеді. Содан кейін Хамза жоғалып кетті, бірақ бір замандас дереккөз оның Меккеге қашқанын, онда танылып, жазаланғанын айтады. Оның шәкірті Баха әл-Дин әл-Муктана 1027–1042 жылдары Хамзаның миссионерлік қызметін жаңартып, друз дінінің негізгі қағидаларын аяқтады.
Hamza ibn Ali ibn Ahmad (حمزة بن علي بن أحمد; c. 985–c. 1021) was an 11th century Persian missionary and founding figure of the Druze. He was born in Zozan in Greater Khorasan in Samanid ruled Persia (modern Khaf, Razavi Khorasan Province, Iran), and preached his heterodox strand of Isma'ilism in Cairo during the reign of the Fatimid caliph al Hakim bi Amr Allah. According to Hamza, al Hakim was God made manifest. Despite opposition from the established Isma'ili clergy, Hamza persisted, apparently being tolerated or even patronized by al Hakim himself, and set up a parallel hierarchy of missionaries in Egypt and Syria. Following al Hakim's disappearance—or, most likely, assassination—in February 1021, Hamza and his followers were persecuted by the new regime. Hamza himself announced his retirement in his final epistle to his followers, in which he also promised that al Hakim would soon return and usher the end times. Hamza disappeared thereafter, although one contemporary source claims that he fled to Mecca, where he was recognized and executed. His disciple Baha al Din al Muqtana resumed Hamza's missionary effort in 1027–1042, finalizing the doctrines of the Druze faith.
Шығу тегі
Хамза ибн Әлидің өмірі және друздар қозғалысының тууындағы оның нақты рөлі толыққанды анық емес, себебі оның жайлығы туралы негізгі дереккөздер – Антиохиялық замандас христиан жазбашысы Яхья, мұсылман тарихшысы Ибн Зафир және Хамзаның өзінің хаттары – көбінесе қайшылыққа толы. Ибн Зафирдің сөзіне қарағанда, Хамза ибн Әли Хурасанның Зозан қаласында дүниеге келген, бастапқыда киіз жасаған. Ол Фатимидтер Мысырына көшіп келген, және 1017/18 жылға дейін ешқандай қызмет атқармаған сияқты, бірақ ол 1013 жылы Каирде болған болуы мүмкін, өйткені ол Фатимидтер халифасы әл-Хаким би Амр Алланың Абд әл-Рахим ибн Илиясты мұрагер ([[wali ahd al muslimin) етіп тағайындауына байланысты оқиғаларды баяндайды.
Тақырыбы: әл-Хаким тұсындағы исмаилилер дауасы
Сол кезде Фатимид халифалығының мемлекеттік діні болған исмаилилер қозғалысы (дауа), басқаша пікірлердің пайда болуынан туындаған қырқыстарға ұшырады. Бұл пікірлерді Фарғана аңғарынан шыққан әл-Хасан ибн Хайдара әл-Фарғани әл-Ахрам таратып жүрді. Оның үйретулері тікелей белгілі емес, тек исмаили дағисі (да‘и) Хамид әл-Дин әл-Кирмани оларды жоққа шығаруға арналған жазбалары арқылы ғана мәлім. Әл-Кирманидың сөзіне қарағанда, әл-Ахрам соңғы заманның жақындап келе жатқанын уағыздады, онда ресми дін мен діни заң (шариғат) жойылып, оның орнына Аллаға таза, бастапқы жұмақтық құлшылық орнатылады. Мұндай антиномиялық және милленаристік ұғымдар ерте исмаилизмнің маңызды бөлігі болған. Бірақ, Фатимид режимі бекіген сайын және ерте исмаилилердің мессиандық уәдесі алыс болашаққа ысырылғанда, Фатимид имам-халифаларының ресми доктринасы осы потенциалды революциялық қағидаларды қатаң түрде қабылдамады. Әл-Ахрамның ең қауқыпты көзқарасы – имамдардың әулеті аяқталды және Құдай халифа әл-Хакимнің тұлғасында көрініс берді, сондықтан ол күтілген мессия, әл-Қаим әл-Мухаммад болды. Бұл да жаңалық емес: «экстремистер» (Ғұлат) деп белгілі бірнеше шиит топтары өз имамдарын қадір тұтып, тіпті құдайландыруға бейімділік танытқан, бұл Әлиден бастау алды. Фатимид дінтанушылары, мысалы, Қади әл-Нұман 10-шы ғасырдың соңында да осындай көзқарастарды ересь деп айыптауын жалғастырды, бұл олардың әлі де таралып жатқандығын көрсетеді. Ресми Фатимид доктринасы бойынша толығымен ерестік болса да, әл-Хаким мұндай идеялардың таралуына ғана төзімділік танытпай, әл-Ахрамды өзінің жақын серіктерінің бірі деп санады, бұл оның замандастары арасында әл-Ахрамның ерестік идеяларына тек қолдау көрсетілмеген, тіпті халифаның өзінен шыққан деген кең тараған пікірге әкелді. Әл-Ахрам сондай-ақ, оларға хаттар жіберіп, өз мақсатына қызмет ететін лауазымды тұлғаларды өз жағына тартуға тырысты. Әл-Ахрам 1018 жылдың қаңтар-ақпанында (немесе Хальм бойынша 1019 жылы) халифамен бірге атпен жол жүріп келе жатқанда өлтірілді. Әл-Хакимнің оқиғаға реакциясы – кісі өлтіруші тез арада жазаланды, ал құрбанды сарайдан әкелінген қымбат киімдерге орап жерледі – оның әл-Ахрамның көзқарастарына көңіл білдіргеніне күдік тудырды. Бірақ, кісі өлтіруден кейін әл-Хаким әл-Ахрамның ізбасарларымен байланысын үзіп, ол бастаған қозғалыс біраз уақытқа тоқтады.
Хамзаның миссиясының басталуы
Хамза да осыған ұқсас ілімдерді ұстанды: ол Баб әл-Наср қала қақпасының сыртындағы Райдан каналындағы мешітте орналасты және әл-Хакимде Құдай жанданып, адам кейпінде келгенін түсіндірді. Ол «адептердің басшысы» (hādi al-mustajībīn) деген лақап алды және оның ізбасарлары тез көбейді. Орта ғасырлық жылнамашылардың мәліметінше, ол да әл-Хакимнің құрметіне ие болды: өміріне қауіп төнгенін халифаға айтқанда, оған қару-жарақ берілді, ол оны Райдан мешітінің барлық кіреберісіне іліп қойды. Хамзаның миссиясын қашан бастағаны нақты белгісіз. Оның жазылған күні бар хаттарының ең ертесі 1017 жылдың шілдесіне жатады. Бұрынғы, күні көрсетілмеген бесінші хатында Хамза жаңа ант (митақ) жариялаған еді, ал оның ізбасарлары алғаш рет «Бір Құдайлылар» (әл-Мувахидун) деп аталды. Олар бұл ант арқылы бұрынғы барлық адалдықтарын тастап, «Біздің Раббымыз әл-Хакимге, Бірегей, Ұлы, Ең Жоғары» болып табынғандықтарын мойындап, барлық мүліктері мен тіпті балаларын да оған толыққанды бағындырды. Тарихи дереккөздерде әл-Хаким Хамзаның қозғалысына жақсы қарайтындығы айтылады. Заманауи тарихшылар халифаның осы жаңа ілімді өзі бастады деген пікірге, көбінесе жауынгер суннит тарихшылары тарапынан таратылған мәлімдемелерге күмәмен қарады. Тарихшы Дэвид Р. В. Брайер: «әл-Хаким друздар дағуатын құруға тікелей қатыспады, сондай-ақ, саясаттағы шеберлігімен, қиын жағдай туғанда қозғалысқа көрсетілген барлық қолдауды кері тартып алудан тартынбады» және «халықтың көпшілігі оған қалай қарайтынын көрер алдында, қалыптасқан қозғалысқа қатысқандығы байқалуын қаламады» деп жазады. Шындығында, жаңа ілімнің тудырған ала-қолдауларына байланысты халифа Хамзаны келесі жылы (409 хижри, 1018/19 жыл) миссиясын тоқтатуға мәжбүр етті, сондықтан бұл жыл друздар күнтізбесінде есептелмейді (408 хижри жылынан басталады). Хамза тек 1019 жылдың мамырынан бастап (410 хижри жылы) өз қызметін қайта бастады, бұл халифаның рұқсатымен болған болуы мүмкін.
Хамза және әл-Дарзи
Хамза дрюз дінінің нағыз негізін қалаушы болғанымен, ол өзінің атын басқа бір ойдас үгітші – және жақын арада қарсыласқа айналатын – түркі әл-Даразиден алды (вероятно, парсы тіліндегі «тігінші» деген сөзден туындаған). Осылайша, Хамзаның ізбасарлары «Дарзиттер» (дарзия) және «Друздар» (дүрүз) деп аталды. Хамза мен әл-Даразидің арасындағы нақты қарым-қатынас белгісіз. Антиохиялық Яхья оны Хамзаның шәкірті ретінде көрсетеді, ал Ибн Зафир керісінше айтады. Қазіргі заманғы тарихшы Маршалл Ходжсон екеуінің арасындағы діни айырмашылықтарды анықтауға тырысып, әл-Дарази әлі де исмаилизм шегінде болса, Хамзаның әл-Хакимнің құдайлығы туралы үйретістері оның ілімін исмаилизмнің ғана емес, жалпы исламның да шегінен шығарды деген болжам жасады. Бұл тезисті Брайер қабылдамады, және қазіргі тарихшылар әл-Даразиді әл-Хакимнің құдайлығына ерекше ынталы жақтас деп санайды, ол Фатимидтің жоғары лауазымды шенеуніктері мен қолбасшыларына оларға қосылуға шақырып хаттар жазған. Шындығында, Хамза өзінің хаттарында әріптесін сынап, әл-Даразидің Хамзаның қозғалыстың жетекшісі рөлін даулағаны үшін, сондай-ақ оның ізбасарларының шамадан тыс ынталы, экстремистік және қаузақы әрекеттері үшін айыптады, бұл қозғалыстың идеяларын мерзімінен бұрын ашып, оны шабуылға ұшырату қаупіне түсірді.
Күн
Антиохиялық Яхьяның айтуынша, Хамза мен әл-Дарзи таратып отырған ілімдердің басты қарсыласы – қалыптасқан исмаили дауасының басшысы, түрік бас миссионері (да’и аль-дуа́т), Қут Тегин болған. Шын мәнінде, Фатимид әскерінің түрік гүлмандары (құл сарбаздары) жаңа ілімдерге жалпы қарсы болған көрінеді. Осы кезеңде, қарсылас басшылардың ізбасарлары Қайыро көшелерінде үнемі ұрысқа түсіп, бір-бірін дінсіздер деп қарғаған. Екі тарап арасындағы қақтығыс 19 маусымда 1019 жылы Фустаттағы (Ескі Каир) Амр ибн әл-Ас мешітінде (12 Сафар 410 AH) күшейді. Друз дәстүрінде бұл күн «Әл-Каина күні» деп аталады, оның мағынасы белгісіз. Сол күні Хамзаның бірқатар ізбасарлары Амр мешітіне кіріп, өз сенімдерін жоғары дауыспен жариялады, бірақ мешітке ағыла бастаған жергілікті тұрғындардың қарсылығына тап болды. Сунни бас қазысы (қа́ди́ әл-қуда́т) оқиға туралы білген соң, мешітке барды, онда Хамзаның адамдары әл-Хакимнің құдай екенін растайтын мәлімдеме оқып беруге тырысты. Қазы қарсылық танытты, жиналған көпшілік ашуланып, Хамзаның ізбасарларын өлтіріп, олардың мәйіттерін қала көшелерімен сүйреп әкетті. Сол күні әл-Хаким астананың полиция бастықтарын қызметтен босатып, линчтеуге себепкер болғандарды жазалады. Бұл халық пен әскерлерді одан әрі қоздырды: 29 маусымда түрік сарбаздары әл-Дарзидің үйін қоршап алды және ішінде бекініп алған оның ізбасарларымен қысқаша шайқастан кейін үйге шабуыл жасады. Әл-Дарзидің қырыққа жуық жақтасы қаза тапты, бірақ әл-Дарзи өзі қашып, халифа сарайында паналады. Түріктер сарай қақпасының алдына жиналып, оны жазалау үшін тапсыруды талап етті. Тарихи дереккөздер әл-Дарзидің тағдыры туралы ештеңе айтпайды, бірақ Хамзаның хаттарында оның әл-Хакимнің бұйрығымен өлімге кесілгені жазылған. Бастапқы нысанынан айырылған түрік әскерлері Хамза мен оның ізбасарларына шабуыл жасап, Райдан мешітіне шабуылдап, қақпасын өртеп жіберді. Хамзаның өзі екі хатында (10 және 19) он екі ізбасарымен бірге, олардың бесеуі соғысуға тым қарт немесе тым жас болған, бір күн бойы жауларының шабуылын қалай тойтарып, ал әл-Хакимнің «ғажайып» пайда болуы шабуылдаушыларды кері шегінуге мәжбүр еткенін баяндады. Хамза осы кереметті ислам жаңа жылының күніне (1 Мұхаррам 410 AH/9 мамыр 1019 ж.) жатқызады, бұл друздардың миссионерлік қызметін қайта бастағанын білдіреді («құдайлық шақыру»). Қақтығыстар кеңінен тарады, сарбаздардың тәртібі бұзылып, Қайыроның көп бөлігі өртенгеннен кейін ғана тәртіп орнатылды. Әл-Хакимге қарсы болған Антиохиялық Яхья сияқты тарихшылар немесе кейінгі суннит тарихшылары мұны халифаның друздық ілімдерге қарсылық көрсеткен қайырлықтарды жазалауға бағытталған әдейі әрекеті деп қарады.
Соңғы жылдар
Әл-Хакимнің билігінің соңғы жылдары кең таралған ғұлат ілімдері бірнеше миссионерлер тарапынан бір уақытта және тәуелсіз түрде таратылған сияқты. Олардың рөлі мен өзара қарым-қатынасы белгісіз. Мысалы, кейінгі сүнни тарихшылары әл-Ахрамға маңызды рөл жүктесе, Хамза оны еске алмайды. Дегенмен, Хамза жетекші рөл атқарған көрінеді: әл-Дарзидің өзінің жақтастары болғанымен, дереккөздер оның Хамзаның басшылығын кейбір мәселелерде мойындағанын көрсетеді. Қалай болғанда да, әл-Дарзидің 1019 жылға дейін қайтысымен Хамза жаңа қозғалыстың даусыз көшбасшысы болды. Көбірек маңызға иесі, Хамза ресми исмаили даʿуасына ұқсас, ұйымдасқан қозғалыс құрып, Мысыр мен Сирияда өз даʿилерін тағайындады. Ол сондай-ақ өзінің ірі шәкірттерін таңдап, оларды өзі басқаратын "дәрежелер" иерархиясына орналастырды (төменде қараңыз).
Әл-Хакимнің жоғалуы мен Хамзаның өлімі
1021 жылғы 13 ақпан күні түнде Халифа әл-Хаким әдеттегі түнгі саяхатының бірінде жоғалып кетті, бұл сарайдағы қастандықтың салдары болуы мүмкін. Билікті оның әпкесі Ситт әл-Мүлк, әл-Хакимнің ұлы әл-Захирдің регенті ретінде иеленді. Жаңа үкімет әл-Хакимнің көптеген даулы саясатын тез арада өзгертіп, исмаилилік дәстүрге қайта оралды. Осы исмаилилік реакцияның бір бөлігі ретінде Фатимид билігі друз қозғалысына қарсы қатаң қуғын-сүргін ұйымдастырды, нәтижесінде келесі жеті ислами жыл (411–418 ж.э.) друз көздерінде үнсіздік орнады. Әл-Хакимнің жоғалып кеткенінен кейін бірнеше ай өткен соң Хамза өзінің зейнетке шығуы мен әл-Хакимнің жасырынуы немесе көзге көрінбеуі туралы хат (Рисалат әл-Ғайба, 'Жасырыну хаты') жазды. Онда Хамза өзінің ізбасарларын сенімдерін сақтауға шақырды, себебі сынақтар кезеңі аяқталып, соңғы заман жақындап келеді. Бағдадидің замандасы әл-Хатиб әл-Бағдадидің мәлімдемесіне сәйкес, Хамза қуғын-сүргіннен Меккеге қашып, жергілікті билеуші, Мекке шарифінің қорғауына ие болды. Бірақ, көп ұзамай египеттік қажылар оны танып, жазалауды талап етті. Шариф күдіктенді, бірақ Хайнц Халмның пікірінше, Мысырдағы жаңа үкіметтің тұрақтылығын күтіп отырған болуы мүмкін. Алайда, құдайдың наразылығын білдіретін бірнеше белгілерден кейін, ол Хамзаны және оның бір құлын Қағбаның қақпаларының бірінің алдында бас кесуге мәжбүр болды. Олардың денелері айқышқа ілініп, өтетін адамдар таспен лақтырды, кейін олардың қалдықтары өртеліп жіберілді.
Салдары
Дрюздер қозғалысының басшылығы, қазір шашырап, қырылған, Хамзаның басты шәкірттерінің бірі Баха әл-Дин әл-Муктанаға көшті. 1027 жылдан бастап ол түрлі друз қауымдастықтарына өз хаттарын жіберіп, қозғалысты қайта құруға тырысты. Әл-Муктана 1042 жылға дейін друздердің миссионерлік қозғалысын басқарды, содан кейін өзінің қоштасу хатын шығарды, жасырын зейнетке шыққандығын жариялады. Осы соңғы хатында ол тағы да соңғы заманның жақын келуін және әл-Хакимнің басшылығымен болатын Қиямет күнін, онда шындық ашыққа шығатынын, сондықтан оның өзінің қызметі енді қажет емес екенін қайталады. Ол соған дейін өзінің ізбасарларына нағыз адалдықтарын жасырып, қажет болған жағдайда тіпті оны атымен көрсетуге дайын болуға бұйрық берді, осылайша жасырын күйлерін сақтау үшін. Бұл друздердің «құдай шақыруының», яғни олардың белсенді миссионерлік кезеңінің аяқталуын білдірді. Сол кезден бері бүгінгі күнге дейін друздер жабық қауым болып табылады, онда дінге кіруге немесе одан шығуға рұқсат етілмейді. Әл-Муктананың 71 хаты, Хамза мен тағы бір шәкірті Исмаил ибн Мұхаммед әл-Тәмимидің хаттарымен бірге, Әл-Муктана жинаған друздер дінінің қасиетті кітабын құрайды, ол – «Даналық хаттары» немесе «Жоғары Даналық». Оның алты кітабының алғашқы екеуінде Хамза мен басқалардың еңбектері, ал қалған төртеуінде Әл-Муктананың жазбалары бар. 113 «Даналық хаттарының» (6-35 нөмірлер) отызы Хамзаға жатқызылады.
Ұстазы
Хамзаның хаттарында таратып жазған ілімі 10-ғасырдағы ирандық исмаилилер арасында кең таралған ойларды көрсетеді, әсіресе Әбу Яқуб әл-Сиджистанидің еңбектерінде. Хамза да, оның көмекшісі Исмаил әл-Тәмими де әлемдік жан және жалпы интеллект туралы неоплатондық идеяларды қабылдап, оларды кеңейтті. Брайер друздарды исмаилизмнің гулат тармағы деп атайды, бірақ Хамзаның идеяларының "алдыңғы бір жарым ғасырдағы исмаили идеяларының логикалық, тіпті экстремалды дамуы екенін" атап көрсетеді. Брайердің сөзіне қарағанда, Хамзаның басты қозғаушы күші әл-Хакимнің құдайлығы және исмаили дағуасында және дәстүрлі сүнни діни институттарында көрініс тапқан ұйымдасқан дінге деген жек көрушілігі болды. Осының салдарынан, оның жаңа дінінің терминологиясы мен космологиясы исмаили тегін көрсетсе де, исмаили қағидаларына қатысты көзқарасы өте эклектикалық болды: "Бір шебер ойыншы сияқты, Хамза исмаили жүйесін ауаға лақтырып, ұнаған жақтарын ұстап, қайта жасап, ал ұнамағандарын тастап жіберді".
Космология
Ертедегі исмаилизм тарихты циклдар тізбегі ретінде қарастырды, олардың әрқайсысын Нұх немесе Мұхаммед сияқты пайғамбарлық тұлға бастап, содан кейін жеті имам келіп, алтын ғасырға немесе соңғы сотқа бастайтын мессияның (махди немесе әл-Қаим әл-Мухаммед) пайда болуымен аяқталды. Хамза бұл ұғымды бейімдеп, әр тарихи циклде Құдайдың денеге ие болып көрініс беретінін айтты. Осы цикл ішінде Құдайдың тікелей қатысуы діннің немесе заңның қажеттілігін жойды. Сонымен қатар, Жаратушы Құдай Әлемдік Ақылдан бастап, төменгі жаратылыстардың бірнеше деңгейін жаратты. Әлемдік Ақыл өзін Құдай деп санағандықтан, Жаратушы оған және төменгі жаратылыстардың әрқайсысына қарсылас (дидд) қойды. Құдай сияқты, осы жұптардың әрқайсысы әр тарихи циклде жаңа денеге ие болады. Киелі кітаптағы жаратылыс кезінде Құдай әл-Бар (араб немесе парсы тілінен аударғанда "Жаратушы" немесе "Құдай") болып, Әлемдік Ақыл Адам, ал оның қарсыласы Ібіліс (Харит ибн Мурра атымен белгілі) болды. Ібіліс Адам мен Хауа және олардың ұрпақтарын әл-Барға қарсы бүлікке салуға сәттілік танытты. Құдай әлемнен жоғалып, жасыру циклын (давр әл-сатр) бастады. Құдай енді әлемде көрінбейтін болғандықтан, ол адамзатты жазалау үшін діни заңды (Шариғатты) орнату үшін Нұх, Ыбырайым, Мұса, Иса және соңында Мұхаммед пайғамбарларды жіберді. Хамза сүнни және шии ағымдарынан өзгеше, Мұхаммедті Ібілістің жанында көріп, ал Әлемдік Ақыл сол кезде Салман әл-Фариси болды. Төрт рашид халифа, оның ішінде Әли де қарсыластар қатарында саналды. Хамза шариғаттың сыртқы мағынасы (захир) бар екендігі туралы исмаилилік догманы қабылдауын жалғастырды, бұл Құран аяттарының тікелей түсіндірілуімен (танзиль) сәйкес келеді, сондай-ақ жасырын ішкі мәні (батин), аллегориялық (та'вил) түсіндіру арқылы тек таңдалған білушілерге ғана қол жетімді.
Әл-Хаким және жаңа дін
Хамзаның айтуынша, Фатимид халифалығының құрылуы жаңа циклді ашты, онда Құдай жасырын түрде қайтадан адам (nāsūt) ныбағын киді, Фатимид имам-халифаларының тұлғалары арқылы. Бір қызығы, Хамза алғашқы Фатимид халифасы әл-Махди Биллаһты осы бейнелердің қатарына жатқызбайды, тек оның ізбасары әл-Қаиммен ғана бастайды; тарихшы Хайнц Халмның айтуынша, бұл оның заңдылығына қатысты күмәнділіктердің көрінісі болуы мүмкін. Бұл процесс 1017/18 жылы әл-Хакимнің құдай екендігін жариялаумен аяқталды, бұл Хамзаның миссиясының басталуы болды. Бұл оқиға Мұхаммед бастаған циклді толығымен аяқтады, осылайша Мұхаммедтің уахиы (Құран) және заңы (Шәрия) сыртқы және ішкі мағыналарында күшін жойды. Хамза жұмақ пен тозақтың бар екенін жоққа шығарды және әл-Хакимнің қолындағы қылышпен әлемді соттайтын күннің жақын екенін уәделеді. Сол күні барлық сенбеушілер жазаланады, тіпті жаңа сенімді қабылдамаған мұсылмандар да [[dhimmi]] мәртебесіне төмендетіледі. Хамза олардың төмен мәртебесін көрсететін ерекше киім мен әшекейлер туралы егжей-тегжейлі жазады. Бұрынғы діни заңның орнына Хамза жаңа «рухани заңды» (al sharīʿa al rūḥāniyya) уағыздады, ол жеті моральдық принципке негізделген. Тарихшы Дэниел Де Сметтің атап көрсетуінше, бұл қарапайым нұсқаулар еді, «ешқандай эзотерикалық өлшемге ие емес және сондықтан түсіндіруге жатпайды». Дрюздер қозғалысының мақсаты Адамның құлауына дейінгі жағдайларды қалпына келтіру болды; Хамза өзін «жаңа Адам» деп санады, оның міндеті – «Біздің Раббымыздың қылышын қолдану» арқылы жоғалған жұмақтық жағдайларға оралуға жету еді. Алайда, тағы да Шайтан және оның қолдары Фатимид даʿуасының басшыларының бейнесінде Құдайдың ісіне кедергі келтірді, халықты және әскерді әл-Хакимге қарсы қоздырды. Құдайдың шығуы мен оның қарсыластарының жұптары туралы түсінігіне сәйкес, Хамза Жаратушы Құдайдың (әл-Хаким) шығуына сәйкес бес ғаламдық деңгейдің (ḥudūd) иерархиясын құрды және олардың әрқайсысына Фатимидтік құрылымдағы жетекші тұлғаны қарсыласы ретінде тағайындады: Хамза өзі – Жалпы Ақылдың бейнесі, ал әл-Хакимнің халифа ретінде тағайындалған ізбасары Абд әл-Рахим ибн Илияс оған қарсы болды; одан кейін Исмаил әл-Тамими, Әлемдік Жанның бейнесі, әл-Хакимнің имам ретінде тағайындалған ізбасары әл-Аббас ибн Шу'айб оған қарсы болды; содан кейін Сөз, белгілі Мұхаммед ибн Ваһб әл-Құраши, даʿи әл-дуʿат Қут Тегинге қарсы болды; содан кейін Оң қанат, Әли ибн Ахмад ибн әл-Даиф, даʿи әл-дуʿаттың орынбасары Жа'фар әл-Дарирге қарсы болды; және соңында Сол қанат, Баха әл-Дин әл-Муқтана (Хамзаның соңғы ізбасары), қази әл-құдат Ахмад ибн Әби әл-Ауамға қарсы болды. Құрылымның үздіріліссіз қарсылығы нәтижесінде Құдай өзінің жердегі ыдысын (әл-Хакимді) жоғалған түні құлатты.