Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ақ Орданың әмірі, Ноғай Ордасын құрған Эдигу (сондай-ақ Эдигей, Эдивкай немесе Эдеге Мангит; 1352–1419) – Ақ Орданың бір бөлігі болған, кейіннен Ноғай Ордасы деп аталған жаңа саяси құрылымды негіздеген моңғол мұсылман әмірі.
Emir of the White Horde, founder of the Nogai Horde
Edigu (also Edigey, Eðivkäy or Edege Mangit; 1352–1419) was a Mongol Muslim emir of the White Horde who founded a new political entity, which came to be known as the Nogai Horde.
Өмір
Едіге Қырымның Мангуд руынан, Балтышақтың ұлы, 1378 жылы Алтын Орда ханы Тоқтамыштан жеңіліп, өлтірілген моңғол ақсүйегінің баласы еді. Ол Тоқтамыштың өте табысты генералы ретінде танымал болды, бірақ кейін өзінің қожайынына қарсы қорғасынды. 1396 жылға қарай, ол Волга мен Орал (жергілікті жұрт Яйық деп атайды) өзендері арасындағы кең аумақтың тәуелсіз билеушісі болды, кейін ол Ноғай Ордасы деп аталды. 1397 жылы Едіге Тимур Құтлуғпен одақтасып, Алтын Орда әскерлерінің бас генералы және бас қолбасшысы болып тағайындалды. 1399 жылы ол Ворскла шайқасында Тоқтамыш пен Литваның Витовтасын күйрете жеңді. Осылайша ол Жошының барлық жерлерін өзінің билігіне біріктіре алды, бірақ тарихында соңғы рет. 1406 жылы ол өзінің ескі жауы Тоқтамышты Сібірде таба алды. Тоқтамышты Едігенің адамдары өлтірді. Келесі жылы ол Волга Болғариясына шабуыл жасады. 1408 жылы ол ондаған жылдар бойы Ордаға тиіс салықты төлемеген Ресейге қарсы қирату шабуылын ұйымдастырды. Едіге Нижний Новгородты, Городецті, Ростовты және көптеген басқа да қалаларды өртеп жіберді, бірақ Мәскеуді ала алмады, дегенмен оны да өртеді. Екі жылдан кейін Едіге Алтын Орда тағынан қуылды және Хорезмге пана іздеуге мәжбүр болды. Бұрын ол Тимур әмірі Шахрухпен қарым-қатынаста болған, тіпті оның қызын соңғысының ұлы Мұхаммед Жүкіге үйлендірген, бірақ Шахрух кейін Едігені Сарайға қайтарып жіберді. Алайда, Едіге 1416 жылдың көктемінде Литва билігінде Киевті қиратты, онда ол Печерск монастырын және ескі қаланы өртеп жіберді, бірақ оның қамалын басып ала алмады. 1418 жылы ол Витовтасқа Тоқтамыш ұлдарына қарсы одақ құруды ұсынды. 1419 жылы оны Тоқтамыш ұлдарының бірі Сарайда өлтірді. Едігенің Ноғай Ордасындағы әулеті шамамен екі ғасырға созылды, содан кейін оның соңғы ұрпақтары Мәскеуге көшіп, дін ауыстырып, Урусов және Юсупов князьдары ретінде танылды.
Edigu was from the Crimean Manghud tribe, the son of Baltychak, a Mongol noble who was defeated and killed by Khan Tokhtamysh of the Golden Horde in 1378. He gained fame as a highly successful general of Tokhtamysh before turning the arms against his master. By 1396, he was a sovereign ruler of a large area stretching between the Volga and Ural (known locally as Yayyk) rivers, which would later be called the Nogai Horde. In 1397, Edigu allied himself with Timur Qutlugh and was appointed General and commander in chief of the Golden Horde armies. In 1399 he inflicted a crushing defeat on Tokhtamysh and Vytautas of Lithuania at the Battle of the Vorskla River. Thereupon he managed to unite under his rule all Jochi's lands, albeit for the last time in history. In 1406, he located his old enemy Tokhtamysh in Siberia. Edigu's agents killed Tokhtamysh. The following year he raided Volga Bulgaria. In 1408, he staged a destructive Tatar invasion of Russia, which had not paid the tribute due to the horde for several decades. Edigu burnt Nizhny Novgorod, Gorodets, Rostov, and many other towns but failed to take Moscow, though he still burnt it. Two years later, Edigu was dethroned in the Golden Horde and had to seek refuge in Khwarezm. Though he had previously had relations with the Timurid ruler Shah Rukh, including marrying his daughter to the latter's son Muhammad Juki, Shah Rukh later had Edigu expelled back to Sarai. However, Edigu managed to ravage Kiev under Lithuanian rule in spring 1416, in which he burnt the Pechersk Monastery and the old town, but was unable to capture its castle. In 1418, he offered Vytautas peace and alliance against Tokhtamysh's sons. In 1419, he was assassinated by one of Tokhtamysh's sons in Sarai. Edigu's dynasty in the Nogai Horde continued for about two centuries, until his last descendants moved to Moscow, where they took baptism and became known as Princes Urusov and Yusupov.
Бағалау
Ал, Мамлюк дәуірінің тарихшысы Әл-Макризи оны батыл, жомарт және "ислам ғалымдарын сүйетін және ізгілерге жақын болуға ұмтылған" адам деп сипаттайды. Ол оны ораза ұстаған және Ислам шариятын сақтаған тура жол мұсылман деп мақтайды. Әл-Макризи сондай-ақ, Эдигу татарларға өз ұлдарын сатуға тыйым салғанын, осының арқасында олардың көпшілігі Мысыр мен Сирияның мамлюк жерлеріне сатылмағанын айтады.
The Mamluk era historian Al Maqrizi describes him as being courageous, generous and someone "who loved Islamic scholars and sought to be close to the pious". He praises him for being a righteous Muslim who fasted and followed the laws of Islam. Al Maqrizi also says that Edigu prohibited the Tatars from selling their sons and due to this not many of them were bought to the Mamluk territories of Egypt and Syria.