Кіріспе

4 ғасыр б.з.д. Сицилиялық тиран Дионисий Кіші (Διονύσιος ὁ Νεώτερος, шамамен – б.з.д. 397/343 ж.), немесе Дионисий II, б.з.д. 367 жылдан 357 жылға дейін және б.з.д. 346 жылдан 344 жылға дейін Сиракуза, Сицилияны басқарған грек саясаткері.

Өмірбаян

Дионисий II Сиракузалық Дионисий Ақсақал мен Локрилік Дористің ұлы болды. 367 ж. әкесі қайтыс болғаннан кейін, Дионисий, ол кезде отыз жасқа толмаған және мемлекеттік істерде тәжірибесіз болған, билікті мұра етіп алды және ағасы Дионның бақылауымен билік ете бастады. Дионның жас Дионисийдің ысырапты және ерсіз өмір салтына наразылығы оны ұстазы Платонды Сиракузға шақыруға мәжбүр етті. Олар бірлесіп, Дионисийді философ-патша ретінде бекітіп, үкіметті қайта құрылымдауға тырысты (Платонның жетінші хатын қараңыз). Алайда, Дионның реформаларына қарсыластардың ықпалымен Дионисий тарихшы Филистуспен сөз байласып, ағасын қуды және 366 ж. толық билікті өз қолына алды. Дионсыз Дионисийдің билігі көбінесе халыққа ұнамай бастады, себебі ол адамдарды басқаруда және әскерге қолбасшылық етуде білімі жетпейтін. Платон Дионның оралуын сұрағанда, ашуланған Дионисий Дионның мүлкі мен қаржысына араласып, әйелін басқа еркекке берді. Бұрын Дионның Сиракузадағы иеліктері Афинадағы бейбіт және жайлы өмірін қаржылаған, бірақ Дионисийдің соңғы әрекеті оны қимылға итермеледі. Дион Закінфта шағын әскер құрып, б.з.д. 357 ж. Сицилияға оралды, Сиракузалықтардың қуанышына орай. Дионисий сол кезде Италиядағы Каулония қаласында болғандықтан, Дион Сиракузаның аралдық цитаделінен басқа барлық жерін оңай басып алды. Дионисий дереу Сиракузға қайтып, цитадельден шабуыл жасауға және бейбітшілік туралы келісімдерге келуге тырысты. Барлық әрекеттері сәтсіз аяқталғаннан кейін, ол Локриге жүзіп өтіп, цитадельді ұлы Аполлократқа тапсырды. Шет елде Дионисий Локридің достас азаматтарынан пайдаланып, қаланың тираны болды және жергілікті тұрғындарға қатыгездікпен қарады. Ол б.з.д. 346 ж. Сиракузға, Дионның офицерлері қолынан қаза болғаннан кейін сегіз жыл өткен соң ғана оралды. Локриден кеткеннен кейін жергілікті тұрғындар қалған әскерді қуды және Дионисийдің әйелі мен қыздарынан кек алды. Дионисий әлі де танымал болмағандықтан, Сиракузадағы саяси тұрақсыздық арқасында ғана билікті қайта иеленді. Алдыңғы жылдары Сицилиядағы көптеген қалалар Сиракузадан бөлініп, жергілікті тирандардың билігінде болды. Осы қалалардың бірнешеуі Дионисийге қарсы шабуылға Сиракузалықтармен бірікті, бұл өте табысты болды. Дионисий цитадельге қайта шегінді. Осы кезде, б.з.д. 344 ж., Тимолеон келді және Сицилияға басып кіруді бастады. Дионисий Тимолеонға құрмет көрсетіп, жеңіске жету мүмкіндігінің жоқ екенін түсінген соң, цитадельдің тапсырылуын ұйымдастырды және оған Қорынтқа қауіпсіз өтуге рұқсат берілді. Дионисий келесі жылы Қорынтта қайтыс болды, онда ол күннен-күнге нашарлап, қиын жағдайда өмір сүрді.

Ағартушылық ілімде

Жетінші хатта Дионисий II Платонның эпистемологиялық диверсиясын егжей-тегжейлі сипаттаудың орталық тұлғасы болып табылады, бұл екінші әдебиетте «жарықтандыру ілімі» деп белгілі. Сицилияға екінші рет сапар шеккеннен кейін Платон Архитастан Дионисий II-нің философиядағы прогресін мақтаған хат алды. Платон үшінші рет келіп, Дионисий II-ні сынап, оның философиядағы жетістіктері туралы айтылғандай үлкен прогресс жасаған-жасалмағанын анықтауға тырысады. Жетінші хатқа сәйкес, болашақ философтың шынайылығы оның алдында тұрған міндеттің ауқымын көрсету арқылы тексерілуі мүмкін. Құдайға тән қасиеттері барлар бұл шақыруды қабылдаса, ал жалған философтар бұл міндетті тым қиын деп тауып, даналық іздеуден бас тартады. Жарықтандыру іліміне сәйкес, нағыз философ білім мен ақыл-ойының артуы үшін күнделікті іс-әрекеттерін реттеп, ұйымдастырады. Философиялық өмірдің нағыз және қиын екенін ашып көрсету – бидайды қабықтан ажыратудың қатесіз тәсілі болды. Платон философтардың философиялық білім алу кезінде қажырлы мінез-құлық дамытуы керек деп есептеді. Еңбек етуден қашқандарды қабылдамау қажет. Платон философиялық ізденістердің мәнін және жоғары мәселелерге түсінік алу үшін қажетті өзін-өзі тәрбиелеуді ашқанда, Дионисий II Платонның ілімдерінің ең маңызды аспектілерін білетінін мәлімдеді. Жетінші хатта Платон Дионисий II өзінің философиялық білімін ілім ретінде баяндайтын трактат жариялаған болуы мүмкін деп күдіктенді. Одан әрі оқуға құштарлық танытпағандықтан, Дионисий II Платонның сынағынан өте алмады.

Халықтық мәдениет пен әдебиетте

Көбінесе Дионисий II-ге қате жатқызылады, бірақ оның әкесі Дионисий I Дамокл қылышы туралы аңыздың басты тұлғаларының бірі. Бұл оқиға Тауромендік Тимейдің (б.з.д. 356–260 ж.) Сицилия тарихының жоғалған бөлігінде кездеседі. Римдік шешен Цицерон грек тарихшысы Диодор Сицилийдің еңбектерінен осы туралы оқыған болуы мүмкін. Цицерон оны «Tusculanae Disputationes» атты еңбегінің 5-ші бөлімінде, 61-бетте [1] пайдаланған, осылайша ол еуропалық мәдениетке енген. Кейбір зерттеушілер Дионисий II-ні Дантенің «Тозақ» поэмасының 12-ші әніндегі «Сицилиялық Дионисий» деп санайды. Бұл Дионисий – Хирон атынан аталған, тирандық жасағаны үшін қанға малтығып жатқан көптеген жандардың бірі. Дегенмен, оның әкесі Дионисий I-ді нақты тұлға деп есептейді. Ренессанс дәуірінің алхимигі Майкл Майер өзінің «Atalanta Fugiens» (1617 ж.) кітабында Дионисий II туралы аңызды баяндайды. Онда ол Коринф шығанағында кемесі құлап, жүзу білмегенде жағаға жетпеген болар еді. Коринфте кедейлікте өмір сүрсе де, ол мұғалім болды. Майер осы аңызды «Магнум опус» еңбегіндегі белгілі бір мәселені түсіндіру үшін аллегория ретінде пайдаланады, онда «философиялық тас» «философиялық судың» бетіне көтерілуі керек. Дионисий Мэри Реноның «Аполлонның бетпердесі» романында да маңызды рөлде көрінеді.