Кіріспе

Австриялық әскерші; Германия империясының императорлық регенті (1848-1849)

Австрияның эрцгерцогы Иоанн (Erzherzog Johann Baptist Joseph Fabian Sebastian von Österreich, ; (немесе жай ғана Nadvojvoda Janez); 20 қаңтар 1782 – 11 мамыр 1859), Габсбург-Лотарингия үйінің мүшесі, 1848 жылғы революция кезінде қысқа ғана өмір сүрген Германия империясының фельдмаршалы және императорлық регенті (Reichsverweser) болды.

Өмірбаян

Иоанн Флоренцияда Габсбургтердің ұлы герцогы Леопольд I Тоскананың (Австрияның эрцгерцогы және кейін император) және Испанияның Мария Луизаның он үшінші баласы ретінде дүниеге келді. Ол Тоскана астанасының қасиетті қамқоршысы Иоанн Креститель атымен, Иосиф Фабиан Себастьян есімімен суға шомылдырылды. 1790 жылы Леопольд ағасы Иосиф II-нің орнына Киелі Рим императоры болды және оның отбасы Тоскана Ұлы Герцогтігінен Венадағы императорлық сарайға көшті. Екі жыл өткен соң Иоаннның ағасы Франциск II императорлық таққа отырды. Иоаннның ана тілі итальян тілі болса да, ол француз және неміс тілдерін еркін меңгерді. Швейцариялық тарихшы Иоганнес фон Мюллерден тәрбие алған ол, әсіресе Альпі елдерінің тарихы мен географиясы саласында кең ауқымды білім мен қызығушылықтар дамытты.

Әскери қызмет

Наполеон соғыстары кезінде Джонға 1800 жылдың қыркүйегінде Австрия армиясының басқаруы тапсырылды, өзінің қызметке кірісуге деген жеке қарсылығына қарамастан. Ол Екінші коалиция соғысында жеке батылдығын көрсетті, бірақ оның әскерлері 3 желтоқсанда Хоэнлинден шайқасында күйреп қалды. Жеңіліске ұшыраған әскерлер кейін шегіну кезінде толық құрамынан айырылып, жайлы жағдайға жетіп қалды, бұл тек 22 желтоқсанда жасалған келісім арқылы тоқтатылды. 1801 жылы Луневиль бейбіт шартынан кейін, эрцгерцог Джон инженерлік және бекініс қызметінің бас директоры болып тағайындалды, содан кейін Винер-Нойштадт қаласындағы Терезиан әскери академиясының басшысы болды. Үшінші коалиция соғысында Джон тағы да француз және бавариялық күштермен шайқасты. 1805 жылдан бастап ол француз күштеріне қарсы бірнеше Тироль өткелдерін қорғауға жетекшілік етті және Мария Тереза әскери орденінің командирлік кресімен марапатталды. Алайда, Прессбург бейбіт шарты бойынша Австрия Тироль мен Форарлбергті Баварияға беруге міндетті болды. Джон Тирольге адал болды және бавариялық оккупацияға қарсы қарсылық қозғалысын ұйымдастырған барон Жозеф Хормайрмен достық қарым-қатынаста болды. 1808 жылы Джон Андреас Хофер басқарған Тироль көтерілісінде маңызды рөл атқарған Пруссия Ландверінің жетістігіне негізделген Тироль Ландверін құруды талап етті. 1809 жылы Бесінші коалиция соғысы басталғанда ол Ішкі Австрия армиясының бас қолбасшысы болды, Италияда Эжен де Богарне басқаратын француз күштеріне қарсы күресті. Оның құрамында Альберт Гюлай басқарған VIII армия корпусы және Альберттің інісі Игнац Гюлай басқарған IX армия корпусы болды. 1809 жылдың 16 сәуірінде Сациле шайқасында маңызды жеңіске жеткеннен кейін оның әскері Веронаға дейін жетті. Венеция және басқа да бекіністерді қоршауға күштерді жібергеннен кейін Джонның әскері Евгенийдің күшті күшейтілген әскерлерімен тез арада басылып қалды. Соған қоса, Экмюль шайқасында Австрия жеңілгені туралы жаңалық оған жетіп, шегінуге мәжбүр етті. Шегінуге дейін ол 27-30 сәуір аралығында Кальдиеро шайқасында француз-итальяндық шабуылдарға қарсы тұрды. Француз-итальяндықтардың қуғындалуын тоқтатуға тырысқан ол 8 мамырда шайқасқа шықты және Пиаве өзені шайқасында жеңілді. Барлық шекараны қорғауға тырысқан ол Игнац Гюлайды Карниола провинциясындағы Лайбахты қорғауға жіберді, ал Вилахты Каринтияда өз күштерімен ұстады. Евгенийдің қуғындауы Тарвис шайқасында шекара қорғанысын бұзып, Сент-Михаэль шайқасында күтілген күштер колоннасын қиратты. Солтүстік-шығысқа қарай Венгрияға қашуға мәжбүр болған Джон тағы да шайқасқа шықты, бірақ 14 маусымда Раабта жеңілді. 5 және 6 шілдеде Ваграм шайқасында ағасы Карлға қосылуға бұйрық алған Джонның кішкентай армиясы Австрияның жеңілісін болдырмау үшін тым кеш келді. Ағасы оның кешіккені үшін оны сынады. Науқан аяқталғаннан кейін Джон тағы да көтеріліс жоспарларын жасады. Алайда, Шёнбрунн келісімінен кейін, министр Клеменс фон Меттерних басшылығымен Австрия саясаты Франциямен жақындасуға тырысты. Джонның досы барон Жозеф Хормайр және басқа да қастандықшылар тұтқындалды, эрцгерцогтың өзі шеттетіліп, Тернбергтегі өзінің иеліктеріне зейнетке шықты. Көп жылдар бойы ол және Хормайр Австрия мен Баварияның Альпілік иеліктерінен Ретия Корольдігін құру жоспарларын жасады деген әңгімелер оны қуалай берді. Бұл әңгімелер оның сарайдан оқшаулануын күшейтті.

Әскери қызметтен кейінгі

Соғыстан шаршаған Джон әскери қызметтен бас тартып, табиғатқа, технологияға және ауыл шаруашылығына зор қызығушылық танытты. Ол минералдар жинаған және Стария герцогтығында альпинист және аңшы ретінде белсенді болды. Ерте кездері Жохан мен оның інісі Людовик Францияға саяхаттауға әдеттенген, онда соңғысы мадам де Герустқа үйленді. 1815 жылы Ұлыбританияға сапарында Джон Эдинбург университетінен құрметті доктор дәрежесін алды. Штирия тарихында ол ұлы жаңартушы ретінде еске алынады және штириялықтар үшін маңызды тұлғаға айналды. Оның халыққа жақындығын қарапайым адамдармен байланыста болуы, жергілікті киім, Steireranzug киюі және елдің материалдық және рухани мәдениетін жинап, насихаттауы көрсетеді. 1811 жылы Грацта Жоанн мұражайын және Грац технологиялық университетінің алғашқысын құрды. Оның бастамасымен тағы бірнеше мекеме ашылды, мысалы, 1817 жылы құрылған Штирия мемлекеттік мұрағаты, 1840 жылы Вордернбергте ашылған Steiermärkisch Ständische Montanlehranstalt, кейіннен Леобен университетіне айналды, 1819 жылы Штирия ауыл шаруашылығы қоғамы, Өзара өрттен сақтандыру қоғамы, Штирия құрылыс қоғамы, 1845 жылы Landesoberrealschule және 1850 жылы Штирия тарихы қоғамы. Оның Венадан Триестке дейін Семеринг тау жолы арқылы, Мура және Мюрц аңғарлары арқылы Грацқа бағытталған Австрияның Оңтүстік темір жолын салуы ерекше атап өтуге лайық. Анасының ағасы Альберт Казимирден қалған мұрасы оған Войтсберг маңындағы Кремсте қалайы зауытын және Кёфлах маңындағы көмір шахталарын сатып алуға мүмкіндік берді, осылайша ол өнеркәсіп саласында да жұмыс істеді. 1840 жылы ол Стайнц иелігін сатып алды. Ол бұрыннан Марияцельдегі Брандхофқа ие болған. 1829 жылы ол Аузе пошта басшысы Якоб Плохлдың қызы Анна Плохлға (1804–1885) және оның әйелі Мария Анна Пилцке түнгі салтанатта Брандхофта үйленді. Осы теңдессіз неке арқылы Джон таққа мұрагерлік құқығынан айырылды. 1834 жылы император Франциск Аннаны «Брандхофен бароннасы» атағына көтерді, ал 1839 жылы ол осы некеден туған жалғыз баласы Францты дүниеге әкелді. Оның ұрпақтары «Меран графтары» және «Брандхофен барондары», Штейнц пен Брандхофеннің иелері деп аталды. Джон Шығыс Альпі тауларында тау шаруашылығымен әуестенген және Гросвендигерге бірінші болып шығуға тырысты. Осы себепті Гросглокнердегі Эрцгерцог Иоганн қашаны (Adlersruhe) және Архиепископ Иоаннның ваниль орхидеясы (Nigritella rubra subsp. archiducis joannis) – тау шалғыларында өсетін орхидея оның құрметіне аталды.

Брюльдегі "Германияның бірлігі" үшін тост

1842 жылы 4 қыркүйекте Пруссия королі Фредерик Вильгельм IV әлі толық аяқталмаған Кёльн соборының жаңа құрылысын салтанатты түрде ашты. Германия мен Австрияның түкпір-түкпірінен келген салтанатты қонақтар, оның ішінде эрцгерцог Иоанн мен канцлер Клеменс фон Меттерних шақырылды. Брюльдегі Аугустбург сарайында қоштасу кеші өтті. Онда Фридрих Вильгельм Наполеон соғысында шайқасқан барлық қонақтарды, соның ішінде "аты таудан соққан жаңа желдей бізді қуантатын" эрцгерцог Иоаннды құттықтады. Бұл дұрыс емес цитата оқырман қауым арасында кеңінен тарады.

1848 жылғы оқиғалар

Архиегер Джон өзін либерал санамаса да, кейбір либералдық идеяларды қолдады. Ол жиі қатал Габсбург сарайымен келіспейтін, әсіресе оның морганаттық некесіне байланысты, бірақ ол ешқашан көтеріліс тудырмауға тырысты. Ол Штирия аймағында зор құрметке ие болды, сондай-ақ оның қарапайым мінезі мен орта тапқа жататын әйелге үйленгені оған халықтың жоғары бағасын әкелді. 1842 жылғы тойда Германияның бірігуін қолдағандығы туралы айтқан сөздері, сарай тарапынан саясаттан алыс ұсталса да, Архиегердің саяси либерализмді жақтауы туралы қауесеттерді күшейтті.

Австрия үкіметінің басшысы

Вена көшелеріндегі тәртіпсіздіктер 1848 жылдың 17 мамырында Императорлық отбасыны Инсбрукке қашуға мәжбүр етті. Халық арасында либералды көзқарастарымен және биліктегі үйдің адал ханзадасы ретіндегі беделіне сүйене отырып, 16 маусымда императордың болмауына байланысты эрцгерцог Иоганн тиімді вице-король ретінде тағайындалды. Ол Конституциялық мәжілісті ашып, сондай-ақ үкіметтің күнделікті жұмыстарын атқаруға тиіс болды. 25 маусымдағы, толығымен өзі жазған жарлығымен эрцгерцог өзінің жауапкершіліктерін қабылдап, мәжілісті ашу күнін 1848 жылдың 22 шілдесіне белгіледі. 1848 жылдың 5 шілдесінде Германияның регенті лауазымын қабылдағаннан кейін (төменде қараңыз), Иоганн Венадағы міндеттерін орындамайынша Франкфурттағы жауапкершіліктерді атқара алмайтынын мәлімдеді. Сондықтан ол 8 шілдеде, барон Франц фон Пиллерсдорф басқаратын Австрия министрлігінің құлаған күні Франкфуртқа аттанды. Франкфуртта регент ретінде тағайындалғаннан кейін, ол 17 шілдеде Венаға оралды және 22 шілдеде императордың өкілі ретінде мәжілісті салтанатты түрде ашты. Одан кейін эрцгерцог ресми өкілеттіктерінен бас тартып, Франкфуртқа кетті. Бұл мәжілістің императорды Венаға қайтару туралы петиция жасауына себеп болды, ол 12 тамызда осылай істеді.

Германияның регенті

1848 жылғы наурыз революциясынан кейін Франкфурт Парламенті Федералдық конвенцияны алмастыратын жалпы неміс үкіметін тағайындауды талқылады. Либерал саясаткер Генрих фон Гагерннің ұсынысымен 1848 жылғы 28 маусымда Парламент орталық билікті (Provisorische Zentralgewalt) құруға дауыс берді, ал келесі күні көпшілік архидюк Иоаннды патшалық регенті (Reichsverweser) етіп сайлады. Архидюк Иоанн 1848 жылғы 5 шілдеде қысқа ғұмырлы Германия империясының басшысы ретіндегі ұсынысты қабылдады, ал 12 шілдеде Федералдық конвенцияның делегаттары, халықтың қысымына жауап ретінде, оған өкілеттіктерін берді. 15 шілдеде, Венаға аттанған күні, регент Антон фон Шмерлинг, Иоганн Густав Гекшер және Эдуард фон Пюкерді министрлер қызметіне тағайындады, ал Лейнингеннің принці Карл министр-президент және үкімет басшысы болып толықтырды. Дегенмен, оның саяси лауазымы көптеген мүмкіндіктер бермеді, бірақ барлық заңдар оның қол қоюын қажет етті. 1848 жылғы 16 шілдеде соғыс министрі фон Пюкер Германия Федеративтік армиясының барлық сарбаздарына 1848 жылғы 6 тамызда Германия армиясының бас қолбасшысы ретінде регенттің құрметіне шеру өткізу туралы бұйрық берді. Венаға келгеннен кейін, архидюк Австрияның соғыс министрі Латурмен күшті қарсылыққа тап болды, ол уақытша үкіметтің Австрия армиясының ісіне араласуына наразы болды. Австрия Министрлер кеңесінің барлығы шаралар қабылдауды талап етті, нәтижесінде архидюк Германияның регенті ретінде Австрияның вице-королі ретінде өзіне ресми шағым жіберуге мәжбүр болды. Үкімет Германия Федеративтік армиясының жоғарғы қолбасшылығын алуға жасаған алғашқы әрекеттері мүше мемлекеттердің күшті қарсылығына ұшырады. Қолдауды күшейту үшін солшыл саясаткер Роберт фон Моль 9 тамызда Лейнинген кабинетіне қосылды. Лейнингеннің өзі 6 қыркүйекте Франкфурт Парламенті Бірінші Шлезвиг соғысы кезінде Пруссия қол қойған Мальмё келісімін ратификациялаудан бас тартқаннан кейін отставкаға кетті. Министр Антон фон Шмерлинг үкімет басшысы болып қызмет етті, бірақ 1848 жылдың қарашасынан бастап кабинет біртіндеп орталықшыл Казино фракциясының қолдауын және соңында Парламенттегі көпшілігін жоғалтты. Шмерлинг отставкаға кетуге мәжбүр болды, ал 17 желтоқсанда архидюк Иоанн Генрих фон Гагернді жаңа министр-президент етіп тағайындады, бірақ ол оның "Кіші Германия" идеяларына қарсы болды. Регенттіктің шарттары бойынша, архидюк Иоанн Франкфурт Конституциясының жобасын жасауға қатысуға тыйым салынды, ол 1849 жылғы 28 наурызда Гагерн басшылығымен ұзақ келіссөздерден кейін қабылданды. Ол Пруссияның күшті позициясына қарсы болды және отставкаға кетуге бекінді, бірақ Ұлттық Парламент Президенті Эдуард фон Симсонның өтініштерімен тағы да одан бас тартты. 1849 жылғы сәуірде Пруссия королі Фридрих Вильгельм IV Гагерннің үмітін ақтамай, Конституцияны ашық түрде қабылдамағанда, архидюк Иоанн бейтарап қалды және премьер-министріне өзінің регенттік қызметінің шарттарын еске салып, оған араласуға тыйым салды. Премьер-министр Гагерн 10 мамырда отставкаға кетті. Пруссия регентке ол отставкаға кеткен лауазымын босатуға қысым жасады, бірақ архидюк міндеттілік сезімімен қалады деп талап етті және Австрия премьер-министрі, Германиядағы Пруссияның амбицияларын басуға құштар болған принц Шварценбергтің күшті қолдауын алды. Дегенмен, ол Бад-Гаштейндегі денсаулық курортында ұзақ демалысқа кетті. Осы кезде Ұлттық Парламент радикалдар басшылығымен және регентке қарсы оппозициядағы парламентке дейін қысқартылды. Регенттік тек атаумен ғана болды, бірақ архидюк Вена мен Берлинмен ресми хат алмасуды жалғастырды. Ақыры 1849 жылғы 20 желтоқсанда ол лауазымынан кетті. 1858 жылы Франкфуртқа сапармен келген архидюк Иоанн Германияның бірігуінің сәтсіздігіне өкінді.

Штейнц қаласының әкімі

Екі жылға жуық үзілістен кейін, эрцгерцог Штейнцке қайта оралды, онда 23 шілде 1850 жылы қаланың тұңғыш мэрі болып сайланды. Бұл Австрия тарихында императорлық отбасының мүшесі шағын базар қаласының мэрі болып сайланған жалғыз жағдай еді. Ол 1858 жылға дейін бұл лауазымды атқарды, ал ол болмаған кезде нарық судьясы Георг Энсбруннер оның өкілі ретінде жұмыс істеді.

Өлім

Архиегерцог Иоанн 1859 жылы Грацта қайтыс болды, онда оның құрметіне орнатылған фонтан қаланың орталық алаңына әсемдік сыйлайды. Ол Меран қаласының жанындағы Шеннада жерленген.

Танымал мәдениетте

Архиегер Джон – Risk ойынының кейбір нұсқаларында ойнауға болатын кейіпкер.