Кіріспе

Австрия архидукі және генералы; Леопольд II-нің үшінші ұлы Карл Луи Иоанн Иосиф Лаврентий Австрияның Тешен герцогы (5 қыркүйек 1771 – 30 сәуір 1847) – Австрия фельдмаршалы, император Леопольд II және оның әйелі Мария Луизаның үшінші ұлы. Ол сондай-ақ Киелі Рим императоры Франциск II-нің кіші інісі болды. Ол эпилепсиямен ауыратын, бірақ қолбасшы және австрия армиясын реформатор ретінде құрметке ие болды. Ол Наполеонның ең мықты қарсыластарының бірі және Француз революциялық және Наполеон соғыстарының ең ұлы генералдарының бірі саналды. Ол Франция революциялық армияларымен күресуден мансабын бастады. Бірінші коалиция соғыстарының басында ол 1793 жылы Неервинденде жеңіске жетті, ал 1793 жылы Уаттиньесте және 1794 жылы Флеурста жеңілді. 1796 жылы Рейн бойындағы барлық австриялық күштердің басшысы ретінде Карл Жан Батист Юрданды Амберг, Вюрцбург және Лимбургте жеңіп, содан кейін Ветцлар, Эммендинген және Шлиенгенде жеңіске жетті, бұл Жан Виктор Мари Мороны Рейн арқылы шегінуге мәжбүр етті. 1799 жылы Цюрих, Острах, Стокках және Мангеймде қарсыластарын жеңді. Ол Австрия армиясын реформалап, «халықтың қарулы күштері» қағидасын қабылдады. 1809 жылы ол Бесінші коалиция соғысына қатысып, Асперн-Эслингте Наполеонға алғашқы маңызды жеңілістің тиюіне себепкер болды, бірақ Ваграм шайқасында жеңілді. Ваграмнан кейін Карл Наполеон соғыстарында маңызды рөл атқармады. Әскери стратегияшы ретінде Карл күрделі және тәуекелді әскер маневрлерін сәтті орындауға қабілетті болды. Алайда, оның замандасы Карл фон Клаузевиц оның қаталдығын және «географиялық» стратегияға ұстануын сынады. Көптеген австриялықтар Карлді Француз революциясы мен Наполеон соғыстарының батыры ретінде еске алады.

Жастық шағы мен мансабының алғашқы жылдары

Чарльз Флоренцияда, Тосканада дүниеге келді. Оның әкесі, сол кездегі Тоскананың ұлы герцогы, Чарльздың баласыз әпкесі Австрияның архигерцогинясы Мария Кристина және оның күйеуі Саксен-Тешеннің Альбертіне бала асырап алуға және оны Венада өсіруге жомарттықпен рұқсат берді. Чарльз өмірінің жастық шағын Тосканада, Венада және Австрияның Нидерландында өткізді, онда ол француз революциясының соғыстарында әскери қызмет жолын бастады. Ол Джемапп шайқасында (1792) бригадаға қолбасшылық етті, ал 1793 жылғы науқанда Олденховен шайқасы мен Неервинден шайқасында көзге түсті. Осы жылы ол Габсбург Нидерландының губернаторы болды, бірақ 1794 жылы француз революционерлерінің Төменгі елдерді басып алуымен осы лауазымын жоғалтты. Губернатор болған жылы ол әскери ранг бойынша лейтенант-фельдмаршал атағын алды. Ұзақ өтпей, тағы бір жоғарылату оны фельдцейгмейстер (генерал-лейтенантқа тең) етіп тағайындады. Төменгі елдердегі соғыстың қалған бөлігінде ол жоғары лауазымдарда болды және Флеур шайқасында (1794) қатысты. 1795 жылы ол Рейн өзенінде қызмет етті, ал келесі жылы оған осы өзендегі барлық австриялық күштерді басқару сеніп тапсырылды. 1796 жылы Журдан мен Мороға қарсы операцияларды сәтті жүргізуі оны бірден Еуропаның ең көрнекті генералдарының бірі ретінде таныстырды. Алдымен, сақтықпен кері шегініп, шешуші шайқастан қашып, ол ақырында Мороның алдында тек қорғаныс шебін қалдырып, кешіп кетті. Журданға шабуыл жасап, Амберг (тамыз), Вюрцбург және Лимбург (қыркүйек) шайқастарында жеңіске жетіп, оны үлкен шығынмен Рейн өзенінен ығыстырды. Содан кейін ол Моро әскеріне қарсы шабуылдап, Ветцлар, Эммендинген және Шлинген шайқастарынан кейін Германиядан оларды қуды.

Наполеон соғыстары

1797 жылы ол Италиядағы генерал Бонапарттың жеңіске жету жорығын тоқтатуға жіберілді және ол ең жоғары шеберлікпен австриялықтардың шегінуін жүргізді. 1799 жылғы жорықта ол тағы да Жорданға қарсы шықты, оны Острах және Стокках шайқастарында жеңді, Швейцарияға басып кіру және бірінші Цюрих шайқасында Массенаны жеңу арқылы табысын жалғастырды, содан кейін ол Германияға қайта кіріп, француздарды 1799 жылы Мангеймде жеңіске жеткеннен кейін Рейн өзенінен қайтадан айдады. Денсаулығының нашарлауы оны Богемияға зейнеткерлікке шығуға мәжбүр етті, бірақ көп ұзамай Мороның Венаға қарсы жорығын тексеру міндетін атқару үшін қайта шақырылды. Алайда, Хогенлинден шайқасының нәтижесі бұл әрекетті алдын ала қиратты, ал эрцгерцог Штайр қарулы келісімін жасауға мәжбүр болды. Оның танымалдылығы соншалықты жоғары болғандықтан, 1802 жылы жиналған Регенсбургтің мәңгілік диетасы оның құрметіне мүсін орнатып, оған ел құтқарушысы атағын беру туралы шешім қабылдады, бірақ Карл екі ерекшеліктен де бас тартты. 1805 жылғы қысқа және апатты соғыста эрцгерцог Карл Италиядағы негізгі армияға қолбасшылық етуге тағайындалды, бірақ жағдай Германияны операциялардың шешуші театрына айналдырды; Австрия Дунайда жеңілді, ал эрцгерцог Кальдиеро шайқасында Массенадан жеңілді. Бейбітшілік орнағаннан кейін ол 1809 жылы алғаш рет далада сыналған армияны қайта ұйымдастыру бойынша белсенді жұмысты бастады. 1806 жылы Франциск II (қазіргі Франциск I Австрия) қазірдің өзінде фельдмаршал болған архигерцог Карлді Австрия армиясының бас қолбасшысы және Соғыс кеңесінің басшысы етіп тағайындады. Француздарды жеңуге қабілетті жалғыз генерал болғаны үшін, ол 18 ғасырдағы ескірген әдістерді алмастыратын реформалардың кең ауқымды жоспарын қолға алды. Жаңа тәртіптің басты ерекшеліктері – қарулы ұлт қағидасын және француз соғысын ұйымдастыру мен тактикасын қабылдау болды. 1809 жылғы соғыста армия реформалары әлі аяқталмаған, онда Карл бас қолбасшы ретінде әрекет етті, бірақ тіпті ол бұрынғыға қарағанда әлдеқайда қорқынышты қарсыласы болып шықты және тек Австрияның жеңістері мен екі жақта да үлкен адам өліміне байланысты үмітсіз күресінен кейін ғана жеңілді. Оның алғашқы табыстары Абенсберг, Ландшут және Экмюль шайқастарындағы жеңілістермен бейтараптандырылды, бірақ Венаны эвакуациялағаннан кейін, эрцгерцог Асперн-Эсслинг шайқасында мықты жеңіске жетті, бірақ көп ұзамай екі жақта да ауыр зардап шеккеннен кейін Ваграм шайқасында жеңілді. Жорық аяқталған соң, эрцгерцог әскердегі барлық лауазымдарынан бас тартты. 1808 жылы Наполеон ағасы Жозефті Испанияның патшасы етіп тағайындаған кезде, Карл ағасы император Францискке: "Қазір біз Наполеонның не қалағанын білеміз – ол бәрін қалайды" деді.

Кейінгі өмірі

Алтыншы коалиция соғысы кезінде Австрия одақтастар қатарына қосылғанда, Карлға ешқандай міндет тапсырылмады және одақтас Богемия армиясының бас қолбасшысы лауазымы Шварценберг князіне берілді. Карл өмірінің қалған бөлігін зейнетте өткізді, тек 1815 жылы қысқа мерзімге Майнц бекінісінің әскери губернаторы болды. 1822 жылы ол Саксен-Тешен герцогтігін мұраға алды. 15 қыркүйек/17 қыркүйек 1815 жылы Вейльбургте Карл Нассау-Вейльбург ханшайымы Генриеттаға (1797–1829) үйленді. Ол Нассау-Вейльбургтың Фредерик Вильгельмі (1768–1816) мен оның әйелі Кирхберг бургравины Луиза Изабелланың қызы болды. Карл 1847 жылдың 30 сәуірінде Венада қайтыс болды. Ол Венадағы Императорлық криптаның Жаңа Гүмбезіндегі 122-ші қабірде жерленген. 1860 жылы Венадағы Гельденплац алаңында оның құрметіне атты ескерткіш орнатылды.

Жетістіктерін бағалау

Архиегер стратегиялық еңбектерінде зор үгіттеген сақтықтық, ол жағдай талап еткен кезде ғана іс жүзінде көрсетті, бірақ оның білімі оны кез келген жағдайда қорғанысқа бейімдеді. Сонымен қатар, ол ең батыл шабуыл стратегиясын құруға және іске асыруға қабілетті болды. Оның әскерлерді басқарудағы тактикалық шеберлігі, Вюрцбург пен Цюрихтегідей кең қамтулы маневрлерде болсын, немесе Асперн мен Ваграмдағыдай көп күшпен шабуылда болсын, замандастарының көптеген басшыларына тең келді. Артур Уэлсли Чарльзды өз заманының ең ұлы генералы деп атады. Карл Габсбург әулетінің өндірген ең жақсы қолбасшысы және француз революциясы мен Наполеон дәуірінің ең қабілетті Габсбург генералы болды. Архиегер Карл Наполеонға алғашқы маңызды жеңілісті сыйлады. Ол Александр Суворовтан басқа, республикалық Францияның соғысқан ең үздік генералы деп есептеледі. «Британника энциклопедиясының» он бірінші басылымында оның 1796 жылғы жорығы кемшінсіз деп бағаланады. 1809 жылы жеңіліске ұшырауының себебі француздар мен олардың одақтастарының үлкен сандық артықшылығы және жаңадан ұйымдастырылған әскерлерінің жағдайы болды. Алайда, Асперндегі жеңістен кейін ол алты апта бойы белсенсіздік танытқаны сынға ұшырайды. Әскери жазушы ретінде, соғыс өнерінің дамуындағы орны өте маңызды, ал оның қағидалары ең үлкен салмаққа ие болды. Дегенмен, олар 1806 жылдың өзінде де ескірген деп есептелуі мүмкін. Оның жүйесінің басты ерекшеліктері – сақтықтық және стратегиялық маңызды нүктелердің маңызы. Оның географиялық стратегиясының қатаңдығын «осы қағидадан ешқашан бас тартпау керек» деген талаптан көруге болады. Ол әскері толыққанды қауіпсіз болмаса, ешбір қауіпке бармау қажеттігін қайта-қайта айтатын, бірақ 1796 жылы осы ережені керемет нәтижелермен бұзған еді. Оның пікірінше, жау әскерін жеңу емес, стратегиялық нүктелер елдің тағдырын шешеді және генералдың басты назарында болуы керек, бұл 1809 жылғы соғыста дәлелденбегендікке жетті. Архиегердің еңбегінің редакторы Клаузевицтің Карлдың жауды жоюдан гөрі жерге көбірек мән бергенін айтқан сөзіне қарсы әлсіз қорғаныс жасай алады. Оның тактикалық жазбаларында да осы рух байқалады. Оның жауынгерлік резерві «қайта шегінуді қамтамасыз ету» үшін арналған. Бұл ескірген қағидалардың зиянды әсері 1866 жылы Кенигграц Йозефштадтты стратегиялық нүкте ретінде сақтауда, ол бөлінген прус әскерлерін жеңуден артық көрінді, сондай-ақ 1859 жылғы науқанға Венада жасалған таңғажайып жоспарларда және сол жылы Монтебелло шайқасында түсініксіздікте көрінді. Архиегер Карлдың теориясы мен практикасы әскери тарихтағы ең қызықты қайшылықтардың бірі болып табылады. Бірінде ол шынайы емес, екіншісінде ол ұзақ жылдар бойы Наполеонның ең қауіпті қарсыласы болған зор шеберлік пен жанды белсенділікті көрсетті. Ол Австриядағы Алтын Жүн орденінің 831-ші рыцары болды.

Австрия қызметкерлерінің құрылуы

Карл Мак фон Лейберих Нидерландыдағы Саксен-Кобург-Саальфельд князі Жосияның қол астындағы армия штабының бастығы болғанда, ол штаб офицерлерінің міндеттерін белгілейтін 19 тармақтың соңғысы – Instruktionspunkte für die gesamte Herren Generals шығарды. Бұл нұсқаулар шабуыл және қорғаныс операцияларымен айналысып, Бас қолбасшыға көмектесуді қамтыды. 1796 жылы архидюк Карл осы нұсқауларды өзінің Observationspunkte-мен толықтырып, штаб бастығы туралы былай деді: «Оның міндеті – операцияларға қатысты барлық мүмкіндіктерді қарастыру және тек берілген нұсқауларды орындаумен ғана шектеліп қалмау». 1801 жылдың 20 наурызында фельдмаршал-лейтенант Дука бейбіт уақыттағы әлемдегі алғашқы генерал-квартирмейстер болып, штабқа жетекшілік етті. Соғыс уақытындағы штаб бастығының рөлі енді Бас қолбасшыға көмек көрсету үшін жоспарлау мен операцияларды ұйымдастыруға бағытталды. 1805 жылдың 1 қыркүйегінде архидюк Карл жаңа Dienstvorschrift шығарды, ол штабты үш бөлімге бөлді: 1) Саяси хат алмасу; 2) Операциялар дирекциясы, жоспарлау және барлаумен айналысады; 3) Қызмет дирекциясы, әкімшілік, жабдықтау және әскери сот істерімен айналысады. Архидюк заманауи штаб бастығының қызметін былай сипаттады: «Штаб бастығы Бас қолбасшының жанында тұрады және оның толық қарамағында болады. Оның жұмыс аймағы оны ешқандай бөлімшемен байланыстырмайды». «Бас қолбасшы не істеу керектігін және қалай істеу керектігін шешеді; оның бас көмекшісі осы шешімдерді жүзеге асырады, сонда ғана әрбір бағынышты өз міндетін түсіне алады». 1809 жылы корпус құрылған кезде, әрқайсысының штабы болды, оның басшысы операцияларды басқаруға және штабтың жалпы жоспарын орындауға жауапты болды.

Тақырыбы

Аты Туған күні Өлген күні Ескермелер Австрияның Мария Тереза архиегерцогинясы 31 шілде 1816 8 тамыз 1867 Екі Сицилияның Фердинанд II-ге үйленді, балалары болды. Тешен герцогы Альберт архиегерцогы 3 тамыз 1817 2 ақпан 1895 Баварияның Хильдегард ханшайымына үйленді, балалары болды. Австрияның Карл Фердинанд архиегерцогы 29 шілде 1818 20 қараша 1874 Австрияның Елизавета Франциска архиегерцогинясына үйленді, балалары болды. Австрияның Фридрих архиегерцогы 14 мамыр 1821 5 қазан 1847 Отбасы құрмай қайтыс болды. Австрияның Рудольф архиегерцогы 25 қыркүйек 1822 11 қазан 1822 Бала кезінде қайтыс болды. Австрияның Мария Каролина архиегерцогинясы 10 қыркүйек 1825 17 шілде 1915 Австрияның Райнер архиегерцогының, Райнер архиегерцогының үшінші ұлы және Савойя-Карниньяноның Елизавета ханшайымының туысымен үйленді. Австрияның Вильгельм Франц архиегерцогы 21 сәуір 1827 29 шілде 1894 Отбасы құрмай қайтыс болды.