Кіріспе
Оқ-дәрілік соғыс кезеңінде, зеңбіректер майданды бағындырған тұста пайда болған бастиондық қамал немесе «итальяндық із» (француз тілінен алынған, сөзбе-сөз «итальяндық контур» деген мағынаны береді) – бұл бекініс стилі. Ол алғаш рет XV ғасырдың ортасында Италияда қолданылған. Кейбір түрлері, әсіресе равелиндер және басқа да сыртқы құрылыстармен үйлестірілгенде, сол дәуірдегі жұлдыз тәрізді қамалға ұқсайды. Қамалдың жоспары көбінесе көпбұрышты болып келеді, ал қабырғалардың бұрыштарында бастиондар орналасады. Бұл шығыңқы бөліктер "өлi аймақтар" деп аталатын қорғалған көзге көрінбейтін жерлерді жоюға және тікелей оқтан қорғалған позициялардан қабырға бойымен атуға мүмкіндік берді. Көптеген бастиондық қамалдарда кавалерлер де кездеседі, олар негізгі құрылымның ішінде толығымен орналасқан қосымша құрылыстар болып табылады.
A bastion fort or trace italienne (a phrase derived from non standard French, literally meaning 'Italian outline') is a fortification in a style that evolved during the early modern period of gunpowder when the cannon came to dominate the battlefield. It was first seen in the mid fifteenth century in Italy. Some types, especially when combined with ravelins and other outworks, resembled the related star fort of the same era. The design of the fort is normally a polygon with bastions at the corners of the walls. These outcroppings eliminated protected blind spots, called "dead zones", and allowed fire along the curtain wall from positions protected from direct fire. Many bastion forts also feature cavaliers, which are raised secondary structures based entirely inside the primary structure.
Шығу тегі
Олардың алдыңғылары, ортағасырлық қамалдар, көбінесе биік төбелерге орналастырылды. Сол жерден жауларға жебелер атылды. Жаулардың үміті қақпаны бұзу немесе баспалдақпен қабырғаға көтеріліп, қорғаушыларды жеңу болатын. Бұл бекіністерді басып алушылар үшін жеңу өте қиын болды, сондықтан қамалдар соғыста маңызды рөл атқарды. Орта ғасырлардағы сақина тәрізді (Enceinte) қамалдар шабуылшылардың перпендикуляр қабырғаға артиллериялық оқтарды бағыттауына байланысты зақымдануға немесе жойылуға осал болды. Сонымен қатар, қабырғаға жақындаған шабуылшылар салыстырмалы түрде қауіпсіздікте жер қазу жұмыстарын жүргізе алды, өйткені қорғаушылар махиколяция пайда болғанға дейін оларға жақын қабырғалардан оқ ата алмады. Ал бастиондық қамал – үшбұрышты бастиондардан тұратын, бірін-бірін жабатын және арықпен қоршалған, өте жазық құрылым болды. Артиллериялық оқтарға қарсы тұру үшін қорған қабырғалары төмен және қалың етіп салынды. Төменгі қабырғаларға көтерілу оңай болғандықтан, арық кеңейтілді, соның салдарынан шабуылдаушы жаяу әскерлер биік нүктеден, соның ішінде бастиондардан атылатын оқтарға ұшырады. Арықтың сыртқы жағында, әдетте, негізгі қабырғаның төменгі бөлігіне бағытталған оқтарды бұрып тастау үшін мұздық орнатылды. Равелиндер, теньелдер, мүйіздік құрылыстар немесе тәждік құрылыстар, тіпті жеке қамалдар сияқты қосымша құрылыстарды салу арқылы күрделі сыртқы нығайтулар жасауға болады, бұл негізгі қабырғаны артиллериядан қорғауға және кейде қосымша қорғаныс позицияларын қамтамасыз етуге мүмкіндік берді. Олар көбінесе жер мен кірпіштен салынды, себебі кірпіш тас сияқты артиллериялық оқтың соққысынан сынбайды. Бастиондық қамалдар XV ғасырдың соңы мен XVI ғасырдың басында, негізінен Италия түбегіне жасалған француз шапқыншылығына жауап ретінде дамыды. Француз армиясы жаңа пушкалармен және бомбардтармен жабдықталды, олар орта ғасырларда салынған дәстүрлі қамалдарды оңай қиратуға қабілетті болды. Микеланджело Флоренцияның қорғаныс құрылыстарында жұлдыз тәрізді қамалдарды қолданды, ал XVI ғасырда Балдассаре Перуцци мен Винченцо Скамоцци оларды жетілдірді. Бұл үлгі 1530 және 1540 жылдары Италиядан тарады. Ол келесі үш ғасыр бойы Еуропа бойынша кеңінен қолданылды. Жаңа қамалдарды салуға көмектесу үшін Еуропа бойынша итальяндық инженерлерге үлкен сұраныс болды. XVII ғасырдың соңындағы архитекторлар Менно ван Коехорн және әсіресе Людовик XIV-нің әскери инженері Вобан бұл нысанды логикалық шегіне жеткізді деп есептеледі. "Қалалар равелиндер мен редуттарды, бонеттер мен лунеттерді, теньелдер мен теньеллондарды, контргардтар мен тәждік құрылыстарды, мүйіздерді, керветтерді, фассбрэйлерді, шарфтарды, кордондарды, банкеттерді және контркарптарды алды". Жұлдыз тәрізді қамал Ренессанс дәуіріндегі идеалды қаланың жоспарына үлкен әсер етті: "Ренессанс бір қала үлгісімен әсерленді, ол бір жарым ғасыр бойы – Филареттен Скамоцциге дейін, барлық утопиялық жобаларға енгізілді: бұл жұлдыз тәрізді қала". XIX ғасырда жарылғыш снарядтардың пайда болуы қорғаныс қамалдарының мәнін өзгертті. Португалиядағы Эльвас кейбір мамандардың пікірінше, голландтық қамал салу мектебінің ең жақсы сақталған мысалы болып табылады.
The star shaped fortification had a formative influence on the patterning of the Renaissance ideal city: "The Renaissance was hypnotized by one city type which for a century and a half—from Filarete to Scamozzi—was impressed upon all utopian schemes: this is the star shaped city". In the nineteenth century, the development of the explosive shell changed the nature of defensive fortifications. Elvas, in Portugal is considered by some to be the best surviving example of the Dutch school of fortifications.
Жазық беткейлер
Бесінші ғасырда жаңа, маневрлі қоршау пушкасы әскери стратегияға енген кезде, әскери инженерлердің жауабы қабырғаларды топырақ беткейлері (глацистері) бар арықтарға орналастыру болды, осылайша оларға тікелей, қиратушы атыстан зардап келтірмейтін еді. Сондай-ақ, қабырғалардың үстіне топырақ үйірмелері жасалды, олар құлау атысының күшін жұмсарып, көп бөлігін таратып жіберетін. Қажетті жағдайлар болған жерлерде, мысалы Мальтадағы Форт-Маноелде, арықтар табиғи тасқа қазылып, арықтың ішкі қабырғасы тікелей табиғи тастан жасалған. Қабырғалар төмендеген сайын, олар шабуылға көбірек ұшыраушылыққа ие болды.
Өлі аймақ
Бұрын мұнаралардың дизайнында басым болған дөңгелек пішін "өлі кеңістік" немесе "өлі аймақтар" тудырды, олар қорғау оғынан салыстырмалы түрде қорғалған еді, себебі қисық қабырғалардың артына тікелей оқ ату мүмкін болмады. Мұны болдырмау үшін, бұрынғыдай дөңгелек немесе шаршы мұнаралар алмаз тәрізді ұштарға дейін созылды, шабуылдаушы әскерлерге жасыруға орын қалдырмау үшін. Орлар мен қабырғалар шабуылдаушыларды мұқият салынған звингерге, бейлиге немесе осыған ұқсас "өлтіру аймағына" бағыттап, қорғаушылардың оғынан қорғануға ешқандай мүмкіндік бермеді.
Енфиладе
Тағы бір, одан да күрделі өзгеріс – пассивті қорғаныс моделінен активті қорғаныс моделіне көшу болды. Төменгі қабырғалар шабуылға көбірек ұшырауға бейім болды, ал шабуылшылар арықтың сыртындағы беткейді басып алып, онда шабуылдық зеңбірек орнатса, топырақ қоршауы тікелей атыстан қорғау мүмкіндігінен айырылды. Сондықтан, пішін кез келген қабырғаның негізіне жеткен шабуылшыларға қарсы енфиладалық (немесе фланктік) атысты барынша тиімді пайдалану үшін жобаланды. Жұлдыздың әр ұшының негізіндегі ойыстар зеңбіректерді қорғады. Бұл зеңбіректердің көрші ұштардың жиегіне тікелей атуға еркін сызығы болды, ал жұлдыздың ұшы осы ұштардың негізінен атыспен қорғалды. Осы идеялардың қалыптасуын Италияның солтүстік-батысындағы Сарзана сияқты аралық бекіністерде көруге болады.
Басқа өзгерістер
Осылайша, қамалдар күрделі пішіндерге жетілді, бұл қорғаныс батареяларына бір-бірімен байланысқан оттық аймақтарды бақылауға мүмкіндік берді. Алдыңғы батареялар қамалдың ішкі қабырғаларын тікелей оқтан қорғаған беткейлерді бақылап тұрды. Қорғаушы артиллериясы қабырғаларға шабуыл жасау әрекеттерін тоқтату ғана емес, сонымен қатар шабуылдаушы артиллериясына қарсы тұрып, оларға қамалдың осал қабырғаларына тікелей оқ атуға жеткілікті жақынға жоламау үшін жасалды. Қорғанды қорғаудың кілті – қамалдың айналасындағы ордың сыртқы жиегіне, «жабық жол» немесе «қорғандық жол» деп аталатын жерге көшті. Қорғаушылар ордың қорғанысында салыстырмалы түрде қауіпсіз қозғала алады және мұздыққа, ордың сыртындағы ашық беткейге бақылау орнату үшін белсенді шаралар қолдана алады, оның ішінде қарсы миналар қазып, қамал қабырғаларын миналау әрекеттерін тоқтатуға және дұшпанның мұздыққа жақындауын, соның ішінде қабырғаларға тікелей оқ атуға мүмкіндік беретін атыс позицияларын жоюға арналған қорғаныс топырақ жұмыстарын жасау арқылы. Ортағасырлық бекіністермен салыстырғанда, қамалдар төмендеп, ауданы үлкейді, терең қорғаныс жүйесін құрады, шабуылдаушының ішкі қорғаныс қабаттарына оқ ату үшін жеңіп шығуы керек болатын қорғаныс деңгейлерімен қамтамасыз етілді. Қорғаушы артиллериясының атыс позициялары сыртқы оқтан қатты қорғалған, бірақ қамалдың ішкі жағына ашық болды, бұл олардың шабуылдаушылар басып алған жағдайда пайдалылығын азайту үшін және қорғаушы артиллериясы шығаратын көп мөлшердегі түтінді таратуға мүмкіндік беру үшін жасалды. Осындай бекіністер шабуылдаушылар тек артиллериямен қаруланған кезде тиімді болды, ал келтірілген зиянның көп бөлігі қатты оқтың соққысынан туындаған импульстен болды. Тек қара ұнтақ сияқты төмен қуатты жарылғыш заттар ғана қол жетімді болғандықтан, жарылғыш снарядтар мұндай бекіністерге қарсы тиімсіз болды. Минометтердің, жоғары қуатты жарылғыш заттардың және осының салдарынан жарылғыш снарядтардың және тік бұрышпен оқ атудың жойғыш күшінің артуы осындай бекіністердің күрделі геометриясын мағынасыз етті. Соғыс жылдамдылығын арттыруға тиіс болды. Алайда, ескі қамал ойлаудан бас тартуға көп жылдар кетті.
Құрылыс
Бастиондық бекіністер өте қымбат болатын. Амстердамның 22 бастионы 11 миллион флоринге түсті, ал 1544 жылы Сиена қаласы қорғанысын салуға кеткен ақшаны төлей алмағандықтан банкротқа ұшырады. Осы себепті бастиондық бекіністер көбінесе бұрынғы қорғаныс құрылыстарынан жасалған. Ортағасырлық қабырғалар бұзылып, алдарында арық қазылды. Қазбадан алынған топырақ қабырғалардың артына үйіліп, берік құрылым құрылды. Мақсатты түрде салынған бекіністерде әдетте кірпіштен жасалған сыртқы қабат болды, себебі бұл материал артиллерияның оқтарының соққысын жұмсартады. Бірақ көптеген импровизацияланған қорғаныстар осы кезеңді өткізіп, шығындарды азайту үшін көбірек топырақ қолданды. Импровизацияға ортағасырлық дөңгелек мұнараларды төмендетіп, құрылысты нығайту үшін топырақпен толтыру да кірді. Сонымен қатар, қабырғалардың сыртындағы арықты кеңейтіп, тереңдету қажет болды, бұл қарсыластардың шабуылдары мен қазба жұмыстарына тиімді кедергі келтірді. 1520 жылдардағы инженерлер арықтардың алдына кең, көлбеу жағалауларды – глацистерді салды, соның арқасында қабырғалар көлденең артиллерия отынан толығымен жасырылды. Глацистердің басты артықшылығы – жау артиллериясының тікелей ату мүмкіндігін жоққа шығару еді. Ату бұрышы неғұрлым төмен болса, тоқтату күші де соғұрлым жоғары болады. Италия стиліндегі алғашқы үлгі Папалық Чивитавеккхиа портында пайда болды, онда бастапқы қабырғалар төмендетіліп, қалыңдатты, себебі тас бомбалау кезінде сынып қалуға бейім болды.
Тиімділігі
Трейс-итальянның тиімділігін шын мәнінде көрсеткен алғашқы ірі шайқас 1500 жылы Пизаны Флоренция және Франция армияларына қарсы қорғауда болды. Бастапқы ортағасырлық бекіністер француздық зеңбіректердің оқ жаууынан құлауға бастаған кезде, пизалықтар қауіп төндірген бағытта топырақтан қорған салды. Осы кезде топырақтан жасалған қорғанның шабуылға қарсы тұруға қабілетті екені және оны алмастырған қабырғаға қарағанда зеңбіректердің оқ жаууына төзімділігі жоғары екені анықталды. Екінші қоршау 1509 жылы Падуа қаласына жасалды. Венеция қаласын қорғауға сеніп тапсырылған Фра Джокондо есімді монах-инженер қаланың ортағасырлық қабырғасын қиып, қаланы кең арықпен қоршады. Арыққа тікелей қарап тұрған және төмен орналасқан зеңбірек тесіктерінен жан-жақтан оқ жаууына мүмкіндік берді. Француздар мен одақтастары осы төменгі қоршауларға жасаған оқ жаууы тиімсіз екенін байқағандықтан, бірнеше қанды және нәтижесіз шабуылдар жасап, содан кейін шегінді. Қабырғалардың жаңа түрі Жерорта теңізіндегі көптеген соғыстарда да маңызды рөл атқарды, бұл Осман империясының кеңеюін баяулатты. Родос 1480 жылғы қоршаудан кейін жаңа типтегі бекіністерге жартылай жаңартылғанымен, 1522 жылы ол әлі де басып алынды. Дегенмен, бұл ұзақ және қанды қоршау болды, қоршаудағылар сыртқы көмекке үміт артпады, себебі арал Осман билігінің базасына жақын және кез келген одақтастардан алыс болды. Екінші жағынан, Османдықтар 1537 жылы Корфуды ала алмады, себебі жаңа бекіністердің арқасында, және екі ғасырға жуық уақытқа созылған бірнеше әрекеттері (басқа бір үлкені 1716 жылы) сәтсіз аяқталды. 1552 жылы Мальта аралында Сент-Джон ордені екі жұлдыз тәрізді бекініс салды: Сент-Эльмо және Сент-Михаэль форттары. Сент-Эльмо форты 1565 жылы Османдықтардың қоршауында маңызды рөл атқарды, ол бір айдан астам уақыт бойы ауыр бомбалауды тойтарды. Ақырында ол құлады, бірақ Османдықтардың шығындары өте жоғары болды, және бұл Сицилиядан келген көмекші күштерге қоршаудағы аралдың қалған бөлігін босатуға уақыт берді. Сондықтан жұлдыз тәрізді форт қоршауда маңызды және шешуші рөл атқарды. Венеция Наполеонның қолына түскеннен кейін, Корфу 1797 жылы француз республикалық армиясы басып алды. Бұл кездегі ескі бекіністер әлі де белгілі бір құндылыққа ие болды. Адмирал Ушаковтың басшылығымен теңізде болған орыс-осман-ағылшын одағы және Али-паша жіберген әскерлер 1799 жылы төрт айлық қоршаудан кейін Корфуны қайта басып алды. Сол кезде генерал Луи Франсуа Жан Шабот басқарған гарнизон азық-түлік тапшылығына тап болып, порттың кіреберісіндегі Видо аралын жоғалтқаннан кейін, беріліп, Францияға қайта оралуға рұқсат алды.
Әскери революциядағы рөлі туралы теориялар
Әскери революция туралы тезисті алғаш рет 1955 жылы Майкл Робертс ұсынды, ол портативті атыс қаруының енгізілуінен туындаған еуропалық соғыс жүргізу тәсіліндегі маңызды өзгерістерді анықтау үшін Швецияны (1560–1660) зерттеді. Робертс әскери технологияны ірі тарихи салдарлармен байланыстырды, голландтар мен шведтердің (1560–1660) тактикасы, жаттығулары және доктринасындағы жаңалықтар, атыс қаруының тиімділігін арттырып, көбірек дайындықтан өткен әскерлерге және тұрақты әскерлерге (кәсіби армияларға) қажеттілік тудырды деп мәлімдеді. Джеффри Паркердің «Әскери революция 1560–1660: Миф па?» деген мақаласында, ерте заманауи Еуропада итальян бекіністерінің пайда болуы және оларды басып алудың қиындығы әскери стратегиядағы терең өзгеріске әкелді. Паркердің пікірінше, ең маңыздысы – осы бекіністерге шабуыл жасау үшін армияның санын арттыру қажеттігі болды. Паркердің сөзіне сүйенсек, «соғыстар ұзақ қоршаулар тізбегіне айналды», ал итальян бекіністері бар аймақтарда ашық алаңдағы шайқастар «маңызсыз» болды. Паркердің пікірінше, «әскери география», яғни белгілі бір аймақта итальян бекіністерінің болуы немесе болмауы, ерте заманауи кезеңде әскери стратегияны қалыптастырды. Бұл әскери революция тезисіндегі маңызды өзгеріс. Паркердің бекініске басты элемент ретінде берген басымы Джон А. Линн және М. С. Кингра сияқты кейбір ғалымдардан, әсіресе осы кезеңдегі армия сандарының өсуімен жаңа бекініс дизайны арасындағы себеп-салдар байланысы туралы сынға ұшырады.
Ескіру
XIX ғасырда, күшті артиллерия мен жарылғыш снарядтардың дамуымен, жұлдызды форттар қарапайым, бірақ берік көпбұрышты форттарға алмастырылды. XX ғасырда, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін танктер мен әуе соғысының дамуына байланысты, бекіністер бұрынғы ғасырлардағыдай маңызды болмай қалды және соңғы кездерге дейін маңыздылығын жоғалтты. Жұлдызды форттар XXI ғасырдың басында Малидегі француз әскери операциясы кезінде 17-ші парашюттік инженерлік полк құрылысын жүргізіп, қайта пайда болды.