Солтүстік Англияның акценттері мен диалектілері

Кіріспе

Англияның солтүстік бөлігіндегі ағылшын тілінің қазіргі қолданысы акценттер мен диалектілер жинағы. Бұл мақалада ағылшын тіліндегі «акценттер» мен «диалектілер» қарастырылады. Солтүстік Англияда сөйленетін ағылшын тілі аймақтың қоныстану және көші-қон тарихымен қалыптасқан. «Акцент» және «диалект» терминдері ағылшын тілінде кеңінен анықталған, бұл мақалада осы қабылданған анықтамаларға сәйкесуге тырысады. Бұл мақала негізінен акценттерге бағытталған. Қазіргі тілдегі айырмашылықтардың көп бөлігі акценттерге байланысты, бірақ бұрынғы нағыз диалектілердің тарихи әсері де бар, олар қазір кеңінен қолданылмайды. Белгілі бір «жергілікті сөздер» мен сөйлеу үлгілері сол аймақтағы ескі диалектілерден мұраланған. Ұлыбританиядағы белгілі акценттер мен диалектілер: кокни, уэльс ағылшын тілі, йоркшир, скауз және шотланд ағылшын тілі. Қазіргі Британияда олар көбінесе сөздердің айтылуы арқылы ерекшеленеді, бірақ сөздік айырмашылықтары да сақталады. Мұндай акценттерді/диалектілерді қолданушылар стандартты ағылшын тілінде жазғанда, акцент көбінесе байқалмайды. Акцент диалекттің бір бөлігі, ал диалект – тілдің бір бөлігі деп қарастыруға болады. «Диалектология» термині акценттер мен диалектілерді зерттейтін кейбір академиялық зерттеулерде қолданылады. Осы мақаланың контекстінде негізгі терминология арасындағы байланыс мынадай: Манчестерлік акцент – аймақтық диалект – британдық ағылшын тілі. Қазіргі қолданыстағы танылған диалекттердің мысалдары: Квебек француз тілі, провинциялық ирландтық түрлері және көптеген қытай диалектілері. Бұл диалектілер сөздердің айтылуына, сөздік қорына және терең тілдік құрылымына назар аударады және тілдің сөйлеу және жазбаша формаларында өздерінің бастапқы тілінен ерекшеленеді. Диалектілер басқа да тілдік емес мәдени ерекшеліктермен, мысалы, «әлеуметтік немесе білім деңгейімен» байланысты болуы мүмкін. Тағы бір мысал – африкаанс және голланд тілдері. Олар ерекше тілдер ретінде қарастырылса да, бір-біріне түсінікті және халық географиялық тұрғыдан оқшауланғанда немесе басқа тілдер тобымен байланысқа түскенде тілдердің қалай дамитынын және диалектілердің қалай бөлінетінін көрсететін қызықты модель болып табылады. Солтүстік Англияда сөйленетін ағылшын тілінің қазіргі түрлеріне ең күшті әсер еткені – Викинг дәуіріндегі көне скандинав тілімен байланыс, сондай-ақ Орта Англия диалектісі. Ұлы ашаршылықтан кейін Ланкашир мен Йоркширдің оңтүстігінде ирланд ағылшын тілі, және Өнеркәсіптік революциядан бері Мидлендс диалектілері де әсер еткен, олардың барлығы жаңа және ерекше сөйлеу стильдерін тудырған. Көптеген тарихи округтермен байланысты дәстүрлі диалектілер бар, оның ішінде кумбрий диалектісі, Ланкашир диалектісі, Нортумбрия диалектісі және Йоркшир диалектісі. Бірақ 19 және 20 ғасырларда қалалардың өсуімен қалаларда жаңа, ерекше диалектілер пайда болды. Солтүстік Англияның қалалық аймақтарында көптеген ерекше акценттер бар. Бұл жерде өте жергілікті сөздер мен тіркестер бар, олар бұрынғы солтүстік диалектілерімен байланысты болған болуы мүмкін. Солтүстік ағылшын тіліндегі акценттер көбінесе қорланады, ал ана тілімен сөйлейтіндер корпоративтік және кәсіби ортада өздерінің солтүстік сөйлеу ерекшеліктерін өзгертуге тырысады. Күнделікті тілде «акцент» және «диалект» терминдері айырмашылығы жоқ қолданылады, және бұрынғы бірегей диалекттің бөлігі болған бірегей сөздер мен тіркестердің мысалдары бар. Қазіргі ағылшын тілінде сөйлейтін Ұлыбританияда сөйлеген ағылшын тілі бүкіл Британ аралдарында түсінікті, барлық британдық ағылшын тілінде сөйлейтіндер бір-бірін түсіне алады. Қазіргі заманғы сөйлеу ағылшын тілі солтүстіктегі қазіргі жазу ағылшын тіліне қалай әсер еткені туралы пікірталастар бар, бірақ сөйлеу акцентін жазу тілінде көрсету қиын. «Ланкашир диалектісіндегі» поэмалардың бар болуы 1700 жылдардағы нағыз солтүстік диалектісінен қазіргі солтүстік акценттеріне тарихи ауысуды көрсетеді. Солтүстік Англияның көптеген тұрғындары ағылшын тілін стандартты қолдану үшін дәстүрлі түрде «шешендік сабақтарды» алған. Бұл ескірген деп саналады, бірақ соңғы зерттеулер кәсіби мамандардың «солтүстік акценттерін жұмсартуға» тырысуы көбейіп жатқанын көрсетеді.

Collection of accents and dialects
current English language usage in the northern part of England. This article focuses on 'accents' and 'dialects' in the British regional area generally considered to be 'Northern England'

The spoken English language in Northern England has been shaped by the region's history of settlement and migration, and today encompasses a group of related accents and dialects known as Northern England English (or, simply, Northern (English) in the United Kingdom). The terms 'accent' and 'dialect' are broadly defined terms in the English language, this article strives to comply with these accepted definitions. This article largely focuses on accents. Most current language differences in the north of England are arguably accent orientated, though there are some clear historical influences from older true dialects that are no longer in common use. Certain 'local words' and speech patterns certainly are inherited from older dialects that existed in the area. Well known accents and dialects in the United Kingdom are Cockney, Welsh English, Yorkshire, Scouse and Scottish English; in modern Britain, these differ largely through word pronunciations, though vocabulary differences certainly still exist. These accents are not typically notable when speakers with such accents/dialects write in standard English. An accent can be thought of as a subpart of a dialect and a dialect is a subpart of a language. The term 'dialectology' is also used in some academic studies relating to accent/dialect studies. In the context of this article, an exhibit of the relationship between key terminology is as follows:

Manchester Local Accent Regional Dialect British English Language. Examples of recognized dialects that are in current use: Quebecois French, provincial Irish variations, and numerous Chinese dialects, these dialects focus on word pronunciation, vocabulary and deeper linguistic structure and are distinctive from their parent/stem dialect language in both the spoken and written forms of the language. Dialects may also be associated with other non linguistic cultural attributes such as 'perceived social or educational status'. Another more extreme example is Afrikaans and Dutch though seen as distinctive languages they are largely mutually intelligible and serve as an interesting model for how languages develop and language dialects fork when a population is geographically isolated or comes into contact with other language groups. The strongest influence on the modern varieties of the English language spoken in Northern England has been the Northumbrian dialect of Middle English, in addition to contact with Old Norse during the Viking Age, as well as Irish English following the Great Famine, particularly in Lancashire and the south of Yorkshire, and Midlands dialects since the Industrial Revolution, all of which having produced new and distinctive styles of speech. There are traditional dialects associated with many of the historic counties, including the Cumbrian dialect, Lancashire dialect, Northumbrian dialect and Yorkshire dialect, but new, distinctive dialects have arisen in cities following urbanisation in the nineteenth and twentieth centuries. Northern England's urban areas have numerous distinctive accents There are unique expressions and terms that are very local, and arguably were once aligned with older northern dialects. Northern English accents are often stigmatized, and native speakers commonly attempt to modify their Northern speech characteristics in corporate and professional environments. In the vernacular the terms 'accent' and 'dialect' are used without a great deal of distinction, and there are clear examples of unique words or expressions that might have at one point been part of a unique dialect, in modern English speaking Britain, spoken English is broadly intelligible across the whole of the British Isle, all British English speakers can understand each other. There is some debate as to how modern spoken English has impacted modern written English in the north, though it is clearly hard to represent a spoken accent in a written language. The existence of the works of well known 'Lancashire Dialect' poets emphasizes the historical shift from a true northern dialect in the 1700s to northern accents in the modern north. Many people from northern England traditionally have taken 'lessons in elocution' in order to adopt a more standard use of the English language. This has been viewed as archaic, but recent studies demonstrate attempts by professionals to 'soften their northern accents' is currently on the rise.

Анықтама

Қазіргі Ұлыбританияда қолданылатын ағылшын тілінің түрлері акцент/диалект континуумын құрайды, және қай түрлері солтүстік деп саналарына қатысты жалпыға келісім бар анықтама жоқ. Джон С. Уэллс сияқты басқа тіл білімі мамандары оларды "алыс солтүстік" диалектілері деп сипаттайды және оларды барлық солтүстік ағылшын акценттерінің ішкі жиынтығы ретінде қарастырады. Керісінше, Уэллс TRAP–BATH және FOOT–STRUT айырмашылықтарына ұшырамаған барлық акценттерді қамтитын лингвистикалық солтүстіктің өте кең анықтамасын қолданады. Осы анықтама бойынша, солтүстік пен оңтүстік арасындағы изоглосс Северн өзенінен Уошқа дейін жүреді – бұл анықтама Англияның барлық солтүстігін ғана емес (Уэллс оны "алыс солтүстікке" және "орталық солтүстікке" бөледі), сонымен қатар Мидлендс аймағының көп бөлігін, оның ішінде ерекше Брумми (Бирмингем) және Блэк Кантри диалектілерін де қамтиды. Тарихи тіл білімінде солтүстік пен солтүстік Мидлендс арасындағы шекара (Ланкашир, Батыс Ридинг және Пик округінің диалектілерін қоса алғанда, аралас Нортумбрия-Мерсия диалектілерінің аймағы) батыс жағалауындағы Риббл немесе Лун өзенінен шығыс жағалауындағы Хамбер өзеніне дейін созылады. Бұл аймақтың диалектілері көне ағылшын тілінің Нортумбрия диалектісінен тараған, ал Мерсия немесе басқа англосаксон диалектілерінен емес. Ағылшын диалектілерін алғаш зерттеген Александр Дж. Эллис солтүстік пен орталық арасындағы шекараны үй сөзінің солтүстікте қалай айтылатынына қарай анықтады (шотланд тілінде де осылай). Бұл сызық тарихи талдау үшін қолайлы болғанымен, қазіргі тілді көрсетпейді; ол Ланкашир мен Йоркширді екіге бөледі және бүгінде Манчестер мен Лидс қалаларының көпшілігі осы сызықтың оңтүстігінде орналасқандықтан, оларды Мидлендс аймағының бөлігі деп санамайды. Басқа бір тәсіл – тілдік солтүстікті Солтүстік Англияның мәдени аймағымен теңестіру, яғни Чешир, Камберленд, Дарем, Ланкашир, Нортумберленд, Вестморленд және Йоркширдің жеті тарихи округі немесе Солтүстік-Шығыс Англияның, Солтүстік-Батыс Англияның және Йоркшир мен Хамбердің үш қазіргі статистикалық аймағы. Ағылшын диалектілерін зерттеу (SED) осы тәсілді қолданады, зерттеулердің негізі ретінде тарихи округтерді (Чеширді есептемегенде) пайдаланады. SED Манкс ағылшын тілін де солтүстік диалектілерімен байланыстырады, бірақ бұл ағылшын тілінің ерекше түрі және Мэн аралы Англияның құрамына кірмейді. Уэллстің жүйесі бойынша бұл анықтамаға алыс солтүстік және орталық солтүстік диалектілері кіреді, бірақ Мидлендс диалектілері кірмейді. Шотланд ағылшын тілі Солтүстік Англия ағылшын тілінен ерекшеленеді, бірақ екеуі де өзара әрекеттесіп, бір-біріне әсер еткен. Шотланд тілі және ағылшын тілінің Нортумбрия және Кумбрия диалектілері Нортумбрияның көне ағылшын тілінен тараған (Орта ағылшын кезеңінде айырылып қалған) және әлі де бір-біріне өте ұқсас.

The varieties of English spoken across modern Great Britain form an accent/dialect continuum, and there is no universally agreed definition of which varieties are Northern. Other linguists, such as John C. Wells, describe these as the 'dialects' of the "Far North" and treat them as a subset of all Northern English accents. Conversely, Wells uses a very broad definition of the linguistic North, comprising all accents that have not undergone the TRAP–BATH and FOOT–STRUT splits. Using this definition, the isogloss between North and South runs from the River Severn to the Wash – this definition covers not just the entire North of England (which Wells divides into "Far North" and "Middle North") but also most of the Midlands, including the distinctive Brummie (Birmingham) and Black Country dialects. In historical linguistics, the dividing line between the North and the North Midlands (an area of mixed Northumbrian Mercian dialects, including the Lancashire, the West Riding and the Peak District dialects) runs from either the River Ribble or the River Lune on the west coast to the River Humber on the east coast. The dialects of this region are descended from the Northumbrian dialect of Old English rather than Mercian or other Anglo Saxon dialects. In a very early study of English dialects, Alexander J Ellis defined the border between the north and the midlands as that where the word house is pronounced with to the north (as also in Scots). Although well suited to historical analysis, this line does not reflect contemporary language; this line divides Lancashire and Yorkshire in half and few would today consider Manchester or Leeds, both located south of the line, as part of the Midlands. An alternative approach is to define the linguistic North as equivalent to the cultural area of Northern England – approximately the seven historic counties of Cheshire, Cumberland, County Durham, Lancashire, Northumberland, Westmorland and Yorkshire, or the three modern statistical regions of North East England, North West England and Yorkshire and the Humber. This approach is taken by the Survey of English Dialects (SED), which uses the historic counties (minus Cheshire) as the basis of the studies. The SED also groups Manx English with Northern dialects, although this is a distinct variety of English and the Isle of Man is not part of England. Under Wells' scheme, this definition includes Far North and Middle North dialects but excludes the Midlands dialects. Scottish English is distinct from Northern England English, although the two have interacted and influenced each other. The Scots language and the Northumbrian and Cumbrian dialects of English descend from the Old English of Northumbria (diverging in the Middle English period) and are still very similar to each other.

Тарих

Көптеген тарихи солтүстік акценттері Англияда сөйленетін ағылшын тілінің басқа түрлерімен салыстырғанда Ежелгі скандинав тілінің күшті ықпалын көрсетеді. Викингтермен бұрынғы байланысқа қоса, 9-шы және 10-шы ғасырларда Солтүстік және Шығыс Англияның көп бөлігі Данелаудың немесе Дания бақылауындағы Нортумбрия Корольдігінің құрамында болды (қазіргі Камбрияның көп бөлігінен басқа, ол Стратклайд Корольдігінің бөлігі болды). Осының салдарынан, қазіргі Йоркшир диалектілері, әсіресе, Ежелгі Батыс Норс және Ежелгі Шығыс Норс тілдерінің (қазіргі норвегия, швед және дания тілдерінің ата-бабалары) күшті ықпалында болған деп есептеледі. 19-шы ғасырдың ортасы мен соңында Ирландиядан кең көлемде көші-қон болды, ол Солтүстік Англияның кейбір аймақтарының тіліне әсер етті. Бұл батыс жағалауындағы акценттерде ең жақсы байқалады, мысалы, Ливерпуль, Биркенхед, Барроу-ин-Фернесс және Уайтхейвенде.

Грамматика және синтаксис

Солтүстік Англия ағылшын тілінің грамматикалық үлгілері жалпы британ ағылшын тілінің үлгілеріне ұқсас. Дегенмен, Солтүстік Англия тілін ерекшелейтін бірнеше ерекшелік бар. Солтүстік субъект ережесіне (NSR) сәйкес, "s" жұрнағы (стандартты ағылшын грамматикасында тек үшінші жақта жекеше түрінде қолданылады) көптеген қазіргі және өткен шақтардағы етістіктерге қосылады (мысалы, "құстар ән салады"). Жалпы алғанда, "болу" сияқты ретсіз етістіктердің үшінші жақта жекеше формалары көпше түрімен және басқа грамматикалық тұлғалармен қолданылуы мүмкін; мысалы, "қозылар шығып кетті". Қазіргі диалекттерде ең айқын көрінісі – өткен шақтағы "болды" және "болған" етістіктерінің теңесуі. Бұл формалардың екеуі де аймаққа және жеке сөйлеу ерекшеліктеріне байланысты басымдық танытуы мүмкін (мысалы, кейбір солтүстік тілшілер "Мен болдым" және "Сен болдың" дейді, ал басқалары "Мен болған" және "Сен болған" дейді) және көптеген диалекттерде, әсіресе алыс солтүстікте, "болмады" сөзі "болды" сөзінің жоқтығын білдіреді. "Эпистемиялық болмауы керек" – яғни, "Бұл дұрыс болмауы керек" сияқты қорытындыларды білдіру үшін қолданылатын "болмауы керек" сөзі, негізінен Британ аралдарында Солтүстік Англиямен шектеледі, бірақ американдық ағылшын тілінде кеңінен қабылданады және шотландтық ағылшын тілінен мұрагерлікке өткен болуы мүмкін. Алыс солтүстік диалекттерінде қос модальді етістіктер сияқты (мысалы, "мүмкін бола алады" орнына "мүмкін еді") шотландтық ерекшеліктері де кездеседі, бірақ олардың таралуы шектеулі және көбінесе жойылып барады.

Өтірік сөздер

Қазіргі стандартты ағылшын тілінде екінші тұлғалық жалқы есімдіктің бір ғана түрі бар – you. Ал солтүстік диалектілерінде ағылшын тілінің бұрынғы түрлерінен сақталған немесе басқа нұсқаларынан енгізілген қосымша жалқы есімдіктер кездеседі. "Thou" және "thee" жалқы есімдіктері көптеген солтүстік ауылдық диалектілерде сақталған. Кейбір жағдайларда бұл формальдылық және жақындық арасындағы айырмашылықты сақтауға мүмкіндік береді, ал кейбіреулерінде "thou" жалпы екінші тұлғалық жекеше, ал "you" (немесе "ye") көпше түріне ғана шектеледі. Тіпті "thou" қолданыстан шыққан жағдайларда да екінші тұлғалық көпше жалқы есімдіктер жиі кездеседі. Көбінесе ауылдық және Солтүстіктің шалқары аудандарында "ye" қолданылады, ал Солтүстік-Батыс қалаларында және тарихи ирландтық қауымдастықтары бар аймақтарда "yous" жиірек кездеседі. Керісінше, "жалқы есімдік алмасу" процесінің нәтижесінде көптеген бірінші тұлғалық жалқы есімдіктер стандартты конструкцияларда бірінші тұлғалық көпше объективтік жалқы есімдік "us" (немесе сирек "we" немесе "wor") арқылы алмастырылуы мүмкін. Бұларға "me" ("Маған бер" – "Бізге бер"), "we" ("Біз, Джордилер" – "Біз, Джордилер") және "our" ("Біздің көліктеріміз" – "Біздің көліктеріміз") жатады. Соңғысы, әсіресе, солтүстіктің ерекше белгісі болып табылады. Көптеген британдық тілдерде рефлексивті жалқы есімдіктер қалыпқа келтірілген, бірақ олардың түрі аймақтан аймаққа өзгереді. Йоркшир мен Солтүстік-Шығыста "hisself" және "theirselves" жалқы есімдіктері "himself" және "themselves" жалқы есімдіктерінен артық көрінеді. Солтүстіктің басқа аймақтарында жалқы есімдіктер кері бағытта қалыпқа келтірілген, "myself" орнына "meself" қолданылады. Бұл ирланд ағылшын тілінен мұра етілген қасиет сияқты, сондықтан ирланд тілінде сөйлейтіндер сияқты, көптеген солтүстік тілдеріндегілер рефлексивті емес жағдайларда рефлексивті жалқы есімдіктерді күшейту үшін қолданады. Аймаққа байланысты рефлексивті жалқы есімдіктер "sen", "sel" немесе "self" (көпше түрінде де) аяқталғандай айтылуы және жиі жазылуы мүмкін, немесе жұрнақ мүлдем елемеуге болады.

Сөздік

Стандартты ағылшын терминдерінен өзге, Солтүстік ағылшын лексикасына скандинав тілдерінен алынған көптеген сөздер, сондай-ақ басқа аймақтарда жоғалған орта ағылшын тілінен алынған сөздер кіреді. Олардың кейбіреулері қазір шотланд ағылшын және шотланд тілдерімен ортақ, мысалы, bairn ("бала"), bonny ("әдемі"), gang немесе gan ("бару/кету/қалыптасу") және kirk ("шіркеу") сияқты терминдер ағылшын-шотланд шекарасының екі жағында кездеседі. Бритон тілдерінен келген терминдердің өте азы сақталған, тек жер-су атауларының элементтері (әсіресе Кумбрия топонимиясында) және 19 ғасырда қолданыстан шығып қалған Ян Тан Тетера санау жүйесі бар. Ян Тан Тетера жүйесі дәстүрлі түрде тоқымадағы тігістерді санауда, сондай-ақ балалар өлеңдерінде қолданылған.

Ян және йен сөздері кейбір солтүстік ағылшын диалектілерінде "someyan" ("біреу") сөзіндегідей "бір" мағынасын білдірген, ал "that yan" ("сол бір") түрінде қолданылған. Бұл солтүстік ағылшын тіліндегі қалыпты даму болып табылады, онда ескі ағылшын тіліндегі ұзын дауыс <ā> /ie/, /ia/ және т.б. болып бөлінген. Осылайша, ескі ағылшын тіліндегі ān сөзінен yan және ane сөздеріне ауысу түсіндіріледі, ал ол сөздің өзі Proto Germanic *ainaz сөзінен шыққан. Солтүстік Англияда немесе осы аймақта жазылған соңғы заманауи ағылшын мәтіндерінің корпустық зерттеуі бойынша, lad ("бала" немесе "жас жігіт") және lass ("қыз" немесе "жас әйел") ең көп таралған "пан-солтүстік" диалекттік терминдер болып табылды. Алдыңғы ондыққа кірген басқа терминдерге үш белгісіз есімдік – owt ("әр нәрсе"), nowt ("ешнәрсе") және summat ("бір нәрсе"), ағылшын-шотланд тіліндегі bairn, bonny және gang, сондай-ақ sel/sen ("өзі") және mun ("міндетті") кірді. Солтүстік Англиядағы аймақтық диалекттерде де көптеген ерекше сөздер болды, ал canny ("ақылды") және nobbut ("ешнәрсе емес") сөздері Солтүстік-Шығыс және Солтүстік-Батыс және Йоркширмен шектелгеніне қарамастан, корпуста жиі кездесті.