Кіріспе

Шығыс У генерал және саясаткер (203–253)

Чжуге Ке (203 – қараша немесе желтоқсан 253), әдепті аты Юаньсюн (元逊), Қытайдың Үш патшалық дәуірінде Шығыс У мемлекетінің әскери генералы және саясаткері болды. Ол Ву империясын құрған император Сунь Куанның қол астында қызмет еткен әскери генерал Чжуге Цзиньнің үлкен ұлы еді. 252 жылы Сунь Куанның қайтысынан кейін Чжуге Ке Сунь Куанның ұлы және мұрагері Сунь Лянның регенті болды, бірақ Чжуге Кенің Вудың қарсыласы Цао Вэйге қатысты агрессивті сыртқы саясаты салдарынан регенттік әскери тұрғыдан сәтсіз аяқталды. 253 жылы ол төңкеріс нәтижесінде биліктен қуылды және отбасымен бірге қаза болды.

Ерте өмір және мансап

221 жылы У патшасы Сунь Куан өзінің ұлы Сунь Денгті мұрагер ханзада етіп тағайындағанда, ол мұрагер ханзаданың штабын құрды. Штабқа өзінің үкіметіндегі маңызды лауазымдардағы адамдардың ұлдары немесе басқа да танымал жас әкімшілер кірді. Ең танымал төртеуі – Чжуге Ке (Чжуге Цзиньнің ұлы), Чжан Сю (Чжан Чжаоның ұлы), Гу Тан (Гу Ённің немересі) және Чен Бяо (Чен Вудың ұлы) болды. Сунь Денг оларды жақын достары ретінде қабылдап, кеңесшілер ретінде пайдаланды. 229 жылы ол хатшысы Ху Цзонгқа өзінің төрт кеңесшісі туралы пікір жазуды тапсырғанда, Ху Цзонг Чжуге Кені өзінің буынындағы ең шебер және ең зиялы адам деп жазды. Бұл рас болса да, Чжуге Ке асыққыс мінезімен де белгілі болды – бұл оның әкесі Чжуге Цзинь үнемі сынаған жағымсыз қасиеті еді. Бірде Чжуге Цзинь: «Бұл бала менің үйіме зор мәртебе әкеледі немесе жоқ етеді» деді. 229 жылы Сунь Куан өзін император деп жариялап, Сунь Денгті қайтадан мұрагер ханзада етіп тағайындағаннан кейін, төрт қызметші әртүрлі атақтармен командирлерге дейін көтерілді. Чжуге Ке Сунь Денгке көмекші рөлін жалғастырды. Төрт қызметшісінің ішінде Сунь Денг Чжуге Ке мен Гу Танды ең көп бағалап, сенді, және оларды Фан Шен (范慎), Сзи Цзинь (謝景) және Ян Хуэй (羊徽) сияқты басқалардан жоғары қойды. Ху Цзонг пікірін жариялағаннан кейін, Ян Дао (羊衜) Хуға жеке түрде төртеудің кемшіліктері туралы пікір білдірді. Янның Чжуге Кеге айтқан сын-пікірі: «Юаньсун (Чжугедің сыпайы аты) талантты, бірақ салғырт» болды. Кейін Янның төртеуді сынауы оларға жетіп, олар Яннан суық қарым-қатынас көрді. Бірақ, ақырында төртеуі де саясатта сәтсіздікке ұшырады, соның салдарынан У халқы Янның сын-пікірлерінің дұрыс екенін айтты.

Шаньюеді тыныштыққа бөлеу

234 жылы Чжуге Ке Сунь Куанға жергілікті Шанюе тайпаларын басып тастау және Даньян округінде (丹陽郡; қазіргі Сюаньчэн, Анхуй) 40 000 жергілікті тұрғынды әскери қызметке алу жоспарын ұсынды. Сунь Куанның жоғары лауазымды шенеуніктерінің көпшілігі, соның ішінде Чжуге Кэнің әкесі Чжуге Цзинь, бұл жоспарды асығыс және қымбат деп санады; Чжуге Цзинь: «Егер Кэ біздің әулетімізге зор табыс әкелмесе, зор апатты келтіреді» деп айтқан. Бірақ Чжуге Ке жоспарының сәтті болатынына сендіргеннен кейін, Сунь Куан оны Даньян округінің әкімі (太守) және Юе тайпаларын бағындыру генералы (撫越將軍) етіп тағайындады, осылайша оған жоспарын іске асыруға толық құқық берді. Чжуге Ке Даньян округіне келген соң, көршілес төрт округтің әкімдерінен шекараларын нығайтуды және Шанюе тайпаларына қарсы күш қолданбауды сұрады. Орақ кезінде ол астықты жылдам жинап алып, Шанюе тайпаларының шабуылынан қауіпсіз, алыс жерде сақтауға бұйрық берді. Азық-түліксіз қалған Шанюе тайпаларының амалы таусылып, Чжуге Кеге бағынуға мәжбүр болды, ол оларды мейіріммен қабылдап, құрметтерін жеңіп алды. 237 жылға қарай Даньян округі толығымен У әкімдігінің бақылауына көшті және адам күші мен жабдықтамалар бойынша өнімді округке айналды. Чжуге Ке сондай-ақ 40 000 жергілікті тұрғынды әскерге шақыру жоспарын оңай орындады. Сунь Куан Чжуге Кенің жетістіктеріне қатты риза болды, оны Солтүстікті қорқыту генералы (威北將軍) етіп көтерді және оған Бас округнің графы (都鄉侯) атағын берді.

Шоучунға жоспарланған шабуыл

243 жылы Чжуге Ке Шығыс У-дың қарсыласы Сао Вэйдегі стратегиялық маңызға ие Шоучунь (壽春; қазіргі Шу округі, Анхуй) қаласына ірі шабуыл жасауды жоспарлады. Шабуылға дайындық үшін әскерін орналастырғаннан кейін, Вэй генералы Сима И әскерімен Шоучуньді қорғауға және Чжуге Кеге қарсы шабуылдауға келді. Сунь Куан Чжуге Кеге Сима И-мен шайқасуға рұқсат бермей, кері қайтуға бұйрық берді. Қайтысқа бел буғанмен, Чжуге Ке Вэйде зор беделге ие болған Сима И-ге қарсы тұруға дайындығы үшін У халқы арасында танымал болды. У генералы Лу Сун Чжуге Кедің салғылықты әрекеттерінен алаңдап, оған хат жазып, болашақта сақтық танытуын өтінді. Чжуге Ке өзінен әлдеқайда жоғары дәрежедегі Лу Сунның кеңесін қабылдап, мінез-құлқы үшін кешірім сұрап, жауап хат жолдады. 245 жылы Лу Сун дүниеден өткен соң, Сунь Куан Чжуге Кені Бас генерал (大將軍) қылып тағайындады және оған Цзин провинциясындағы әскери істерді бақылау үшін Лу Сунның Вучан (武昌; қазіргі Эчжоу, Хубэй) қаласындағы қызметін жалғастыруды тапсырды.

Регент болып тағайындалу

251 жылы Сунь Куан ауыр сырқатып, жас ұлы және мұрагері Сунь Лян үшін регент іздеді. Оның жақын кеңесшілерінің бірі Сунь Чжун Чжуге Кеге ұсынды. Сунь Куан Чжуге Ке туралы, әсіресе оның мақтандығы туралы ойланып, күмәнданғанмен, ақырында Сунь Чжунның кеңесіне құлақ қойып, Чжуге Кені Вучаннан У империясының астанасы Цзяньеге шақыртып алды. Чжуге Ке Вучаннан аттанғанда, Вудың аға генералы Лю Дай оған: «Сенің атқаратын ісің қиын. Ешбір нәрсе жасамас бұрын он рет ойланып көр» деді. Чжуге Ке сыпайысыз жауап қайырды: «Джи Вэнцзи (季文子) әрекет етуден бұрын үш рет ойланғанда, Конфуций оған: «Екі рет ойлан» деді. Сіз, мырза, маған он рет ойлануды айтып отырсыз. Мені ақымақ санамайсыз ба?» Лю Дай жауап бермеді. Тарихшылар осы оқиғаны Чжуге Кенің артық өршілдігі мен салғырттығының белгісі деп түсіндірді. Шындығында, Чжуге Ке регенттікке тағайындалғаннан кейін, әсіресе, өлім төсегінде жатқан Сунь Куан өзінің поддандыларына барлық маңызды саяси шешімдерді алдымен Чжуге Кеге қарауға рұқсат беруді өсиет еткеннен кейін, одан да мақтанды болып кетті.

Сунь Лянның регенті ретінде

Сунь Куан 252 жылы қайтыс болды, оның орнын Шығыс У-дың екінші императоры болған Сунь Лян басты. Таққа отырғаннан кейін Сунь Лян Чжуге Кені Ұлы тәрбиеші (太傅) етіп тағайындады. Чжуге Кенің регенттік қызметінің қысқа мерзімінде ол Сунь Куан билігінде қабылданған қатаң заңдарды жеңілдетіп, салық ставкаларының көлемін азайтты. У халқы оған қатты риза болды; ол қайда барса да, оны жақсырақ көру үшін үлкен көпшілік жиналатын.

Донксинг шайқасы

252 жылдың соңында Чжуге Ке 230 жылы салынған, бірақ 241 жылы қираған Донксинг (東興; қазіргі Чаоху, Анхуй) бөгенін қайта салуға бұйрық берді. Оның жоспары Чао көлінің жанында су қоймасын құру, оны Вэйден болатын күдікті шабуылдарға қарсы қорғаныс құрылымы ретінде пайдалану, сондай-ақ Вю кемелері үшін алдыңғы қатардағы шабуылдық база ретінде қызмет ететін жақын маңдағы екі қамал салу еді. Осыған жауап ретінде Вэй регенті Сима Ши Вуға қарсы үш жеке күш жіберді, олардың басты күші Донксинг бөгеніне бағытталды. Чжуге Ке, тәжірибелі Вю генералы Динг Фэн және басқалары жауды күтпеген жерден шалқалатты, қорғаныссыздыққа берілгендей көрініп, оларға ауыр жеңіліс сыйлады және Донксингтен шығып кетуге мәжбүр етті.

Хефэй шайқасы

253 жылы Чжуге Ке Вэйге тағы бір шабуыл жасауға дайындалды және Сима Шидің "жастығы мен тәжірибесіздігінен" пайдалануға ниеттенгенін айтты (Сима Ши сол кезде 45 жаста болғанына қарамастан). Кейбір Ву шенеуніктерінің күшті қарсылығына қарамастан, Чжуге Ке Вудағы барлық еңбекке қабілетті адамдардан әскер жинады. Ол сондай-ақ Вудың одақтасы Шу Ханның генералы Цзян Вэймен шабуылды үйлестірді. (Ол кезде Цзян Вэй Вейдің батыс шекарасында Вейге қарсы бірнеше науқандар жүргізіп жатқан еді.) Бірақ Чжуге Ке стратегиясының кемшілігі байқалды, ол Шоучуньнен (壽春; қазіргі Шу округі, Анхуй) Хефэйге нысанын ауыстырды, Хефейдің қорғанысы әлдеқайда мықтырақ болған және жаудың шабуылына қарсы тұру үшін салынған болатын. Ұзақ қоршаудан кейін Ву әскері Хефей қабырғаларын бұза алмады. Ву әскерінде оба ауруы басталып кеткенде, Чжуге Ке оған мән бермей, қоршауды жалғастырды. Вэй күштерінің келгені туралы хабарды естігеннен кейін ғана ол шегінді. Ву империясының астанасы Цзяньеге қателіктері үшін кешірім сұраудың орнына, ол Цзяньеден біраз уақыт бойы жасырынды және Вудың жеңілісіне жауапкершілікті мойнына алудан бас тартты.

Құлау, өлім және қайтыс болғаннан кейін оңалту

253 жылы Цзуге Кэ Цзяньеге қайтып келген соң, оған қарсылық білдіргендерді жазалап, олардың барлығын жоюға тырысты. Бұрынғы жорыстан болған ауыр шығындарға байланысты халықтың наразылығына қарамастан, ол Вэйге тағы бір шабуыл жасауды жоспарлады. Сунь Цзюнь, У императоры Сунь Лянға алыс туысқан У генералы, Цзуге Кэні биліктен құлату үшін төңкеріс жасауға шешті. Ол Сунь Лянға жалған айтып, Цзуге Кэнің құпия түрде таққа таласып отырғанын жеткізді, сосын Цзуге Кэге қастандық жасау үшін тұзақ құрды. (Сунь Лянның төңкеріске қатысу дәрежесі белгісіз. Дегенмен, тарихшылар оның сол кезде шамамен 10 жаста болғанына қарамастан, Сунь Цзюньнің әрекеттерін түсінгенін және мақұлдағанын жазады.) Цзуге Кэ Сунь Цзюньнің қаскөйлерінің қолынан қаза тапты, ол император сарайында Сунь Лянның ұйымдастырған тойға келгенде. Цзуге Кэнің өлімінен кейін Сунь Цзюнь әскерін жіберіп, Цзуге Кэнің отбасы мүшелерін тұтқындап, өлім жазасын орындады. Сунь Цзюнь Цзуге Кэнің өлімінен кейін У мемлекетінің жаңа регенті болды және 256 жылы қайтыс болғанға дейін мемлекеттік билікті өз қолына алды. Содан кейін оның туысы Сунь Чэнь оны алмастырып, регенттік билігін жалғастырды. 258 жылы Сунь Чэнь Сунь Лянды тақтан түсіріп, оның орнына ағасы Сунь Сюуды жаңа У императоры етіп тағайындады. Сунь Сюу таққа отырғаннан кейін көп ұзамай Сунь Чэньге қарсы төңкеріс жасап, оны жоюға жетті. Сунь Сюу Цзуге Кэнің абыройын қайта қалпына келтіріп, оны толық құрметпен қайта жерлеуге бұйрық берді. Бірақ біреу Цзуге Кэге ескерткіш салуды ұсынғанда, ол одан бас тартты, себебі Цзуге Кэнің салғысыздағы әрекеттері мен У мемлекетіне келтірген зияны оны мұндай құрметке лайық емес деп санады.

Анекдоттар мен аңыздар

Бір анекдот бойынша, Чжукэ балалық шағында немесе жасөспірім кезінде У императоры Сунь Куанның ұйымдастырған тойға қатысқан. У әкімдері арасында Чжуге Цзиньнің (Чжуге Кэнің әкесі) есек сияқты ұзын беті бар деген әзіл қалпына келді. Сунь Куан да тойға «Чжуге Зию» деп жазылған есекті әкелуге бұйрық берді. («Зию» – Чжуге Цзиньнің әдепті есімі.) Содан кейін ол Чжуге Кэге бұрылып, жазуға кез келген екі таңба қосуын сұрады. Чжуге Кэ «之驢» (чжи лу; «есегі») деген сөздерді қосты, бұл қатысушылардың күлкіге батуына себеп болды. Сунь Куан жас Чжуге Кэнің тапқырлығына таңғалып, оған есекті сыйлады. Тағы бір анекдотта, сондай-ақ той кезінде Сунь Куан Чжу Кэден өзінің әкесі Чжу Цзиньнің ағасы Чжу Лянмен салыстырғанда жақсырақ екенін ойлай ма деп сұрады. Чжуге Кэ әкесінің жағдайы жақсы екенін айтқанда, Сунь Куан одан себебін сұрады. Ол: «Әкем дұрыс императорды таңдады, ал менің ағайым солай істемеді. Сондықтан әкем менің ағайымнан жақсы» деді. Сунь Куан бұл сыпайы мақтауға таңғалып, Чжуге Кэге тойға келген қонақтарға шарап құюды тапсырды. (Осы кезде кіші лауазымды шенеуніктердің үлкендерге шарап құюы – құрметтің белгісі еді.) Чжуге Кэ Чжан Чжаоға келгенде, ол ішуден бас тартып: «Бұл ақсақалға құрмет көрсету рәсімінің дұрыс түрі емес» деді. Чжан Чжаоның бас тартқанын білген соң, Сунь Куан Чжуге Кэге: «Чжан Чжаоны маған ішуге шақыр» деді. Содан кейін Чжуге Кэ Чжан Чжаоға оралып, былай деді: «Елдің басында ұлы стратег Цзян Цзыя 90 жасында шайқасқа белгі беретін ту ұстап, балта көтеріп аттанды; ол өзін ешқашан қарт деп санамады. Қарулы күштердің соғыс қимылдарында сендер әрдайым артта қаласыңдар, тойларда әрдайым алдыңғы қатарда боласыңдар. Бұл не деген рәсім? Ақсақалға құрмет көрсету дұрыс емес пе?» деді. Сөз таппай қалған Чжан Чжао Чжуге Кэ ұсынған шарапты қабылдады. Осы оқиғадан кейін Сунь Куан Чжуге Кэге одан да жоғары баға берді және оны сол кездегі мұрагері Сунь Денгтің жақын көмекшісі етіп тағайындады. Тағы бірде Вудың одақтасы Шу елшісі Сунь Куанға сыйлық ретінде аттар әкелді. Сунь Куан Чжуге Кэтің жақсы ат тебуге шебер екенін білген соң, оны аттың бірін алуға шақырды. Чжуге Кэ келген соң, дереу тізе бүгіп, Сунь Куанға сыйлығы үшін алғыс айтты. Сунь Куан Чжуге Кэнің оны неге шақырғанын білгеніне таңғалды, сондықтан ол одан сұрады. Чжуге Кэ: «Шу тек қана Сіздің патшалығыңыздың қорасы ретінде қызмет ете алады. Сондықтан елшіміз осы жерге жақсы аттар сыйлауға келген деп ойлаймын» деді. Сунь Куан таң қалды.

Дене көрінісі

«У туралы жазбада» (《吴录》) қытай авторларының бірі Чжан Бо Чжуге Кені дауыспен көп сөйлейтін, шамамен 182–184 см бойында болған, мұрны қисық, маңдайы кең, аузы үлкен, бетіндегі шашы мен қабаулары сирек болғанын жазған.