Кіріспе

Императорлық Қытай үкіметінің басшысы Ұлы канцлер (басқа атаулардың ішінде), сондай-ақ бас кеңесші, канцлер, бас кеңесші, бас министр, императорлық канцлер, лейтенант-канцлер және премьер-министр ретінде аударылған, императорлық Қытай үкіметіндегі ең жоғары лауазымды атқарушы лауазымды адам болды. Бұл термин Қытай тарихында көптеген түрлі атаулармен белгілі болды, ал лауазымға байланысты биліктің нақты көлемі тіпті белгілі бір әулет кезінде де қатты өзгерді. Пекин университетінің профессоры Чжу Зонгбин "әлемдік канцлер" рөлін барлық юрисдикциялық мәселелерді қадағалауға, басқа министрлермен бірге шешім қабылдауға және жарлықтар жасауға құқығы бар және императордың бас кеңесшісі ретінде сипаттады. Бұл императордың жарлықтары мен шешімдерін сынға алу мүмкіндігіне дейін жетіп отырды. Осылайша, бас канцлер императордың штаб бастығы және саяси кеңесшісі болып қызмет етті, көбінесе императордан кейін екінші орынды иеленді. Іс жүзінде, ұлы канцлер императордың сенімді атқарушы көмекшісі болды, бірақ саяси ахуалдың бұзылуы немесе екі рөл арасындағы билік күрес кезінде ұлы канцлер императордың негізгі саяси бәсекелесі және қарсыласы болуы мүмкін. Бұл билік тепе-теңдігі дегеніміз - ұлы канцлер (және олар білдіретін ғалымдар) мен император арасындағы қарым-қатынас Конфуцийдің басқару туралы ой-пікірінде және "ия, ие мен бағынысты" (君臣) қарым-қатынасында үлкен маңызға ие. "Ұлы канцлер" бірнеше лауазымдарды білдіре алады. Алты династия кезеңінде бұл термин бас әкімші ретінде қызмет ететін бірқатар билікті иеленушілерді білдірді, соның ішінде жунгшун джиан (хатшылықтың бас инспекторы), жунгшу линг (хатшылықтың президенті), шичжун (сарай қызметкері), шаңшу линг және пуе (мемлекеттік істер департаментінің президенті мен вице-президенті).

Тарих

Көктем мен күз кезеңінде Гуан Чжун Қытайдың алғашқы канцлері болды, ол 685 жылы Цы мемлекеті тұсында канцлер болды. Циньде, соғысып жатқан мемлекеттер кезеңінде, канцлер ресми түрде "барлық мемлекеттік қызмет қызметкерлерінің басшысы" ретінде бекітілді. Кейде екі канцлер болды, олар "солдан" (аға) және "оңнан" (кіші) деп ажыратылды. Император Цинь Ши Хуан Цинь әулетін құрып, соғысушы мемлекеттер кезеңін аяқтағаннан кейін (б.з.д. 221-206), император хатшысы мен ұлы комендантпен бірге канцлер император үкіметіндегі ең маңызды лауазымды адамдар болды, оларды әдетте Үш иелер деп атайды. 1 жылы, император Айдың тұсында, атағы да си ту (大司徒) болып өзгертілді. Шығыс Хан әулетінде канцлер лауазымы үш мәрте мәртебелі адаммен алмастырылды: Ұлы командир (太尉), халықты басқару министрі (司徒) және құрылыс министрі (司空). 190 жылы Донг Чжуо Хан императоры Сианьның билігі кезінде "Мемлекет канцлері" (相國) атағын иеленіп, өзін Үш мәрте жоғарылыққа қойды. 192 жылы Донг Чжуо қайтыс болғаннан кейін, Цао Цао "императорлық канцлер" (相) лауазымын қалпына келтіріп, 208 жылы Үш мәрте мәртебелілікті жойғанға дейін бұл лауазым бос болды. 220 жылы 15 наурызға дейін канцлер императордан да құдіретті болды. Кейін бұл әулет әлсіреп қалған кезде, әдетте, әулет құлағанға дейін бірнеше он жыл бұрын жиі орын алған. Суй дәуірі кезінде империяның үш жоғары ведомствосының атқарушы лауазымды адамдары "канцлерлер" (真宰相) деп аталды. Тан дәуірінде үкімет үш бөлімге бөлінді: Мемлекеттік істер департаменті (尚書省), Хатшылық (中書省) және Канцелярия (門下省). Әр бөлімнің басшысы, әдетте, канцлер деп аталатын. Сун әулетінде канцлер лауазымы "Тонгпинчжанши" (同平章事) деп аталды, ал вице-канцлер джиунси деп аталды. Кейіннен канцлер лауазымы "премьер-министр" (首相 шоу сян) және вице-канцлер лауазымы "екінші министр" (次相 си сян) болып өзгертілді. Оңтүстік Сун әулетінің соңғы кезеңінде жүйе қайтадан Тан атауларының дәстүріне ауысты. Юань династиясы кезінде министрлікте министр емес, мұрагер ханзада (皇太子) болды. Мин әулеті құрылғаннан кейін бұл лауазым қайтадан Чжуншу Шенгтің басшысы болды. Бұл лауазым Ху Вэй Ён өлтірілгеннен кейін жойылған, ол сатқындықта айыпталды (бірақ оның кінәсін дәлелдейтін дәлелдердің жоқтығынан оның кінәсі әлі күнге дейін күмән тудырады). Алайда 1644 жылға дейін үкіметтегі ең жоғары лауазымға тағайындалған адамдар "премьер-министрді тағайындау" (拜相) деп аталатын.

Ықпал

Юань династиясы кезінде және одан кейін моңғолдар Чиншан атауын (Чинсянь) әр түрлі жоғары басшыларға, мысалы, Юаньның Илхан елшісі Пуладқа және Батыс моңғол көшбасшысының орынбасары Тайшиге жалғастырды. Бұл атақ Ильхандықта да, әмірші Бука үшін қолданылған.

Цин әулеті

Цинь әулетінің бюрократиялық иерархиясында канцлер лауазымы болмаған. Оның орнына, әдетте канцлер атқаратын міндеттер ресми және бейресми институттардың қатарына тапсырылды, олардың ең көрнектісі Ұлы кеңес болды. Кейде бір министрдің билікте билігі соншалық, ол бейнелі мағынада "канцлер" деп аталады. 1911 жылы Цин соты реформалар қабылдады, басқа өзгерістермен қатар, премьер-министр лауазымын бекітті. Бұл лауазым Цин үкіметі құлатылғанға дейін бір жылдан аз уақыт болды.