Кіріспе
Көне халықтар Костобоци (, / k / ɒ / s / t / ə / ' / b / oʊ / s / aɪ /; , Κοστωβῶκοι, Κοστουβῶκοι, Κοιστοβῶκοι немесе Κιστοβῶκοι) - Рим империясы дәуірінде Карпат таулары мен Днестр өзені арасында орналасқан дакия тайпасы. Маркоман соғыстары кезінде Костобоци Рим империясына 170 немесе 171 жылы басып кірді, оның Балқан өлкелерін Орталық Грекияға дейін тонап, римдіктер оларды қуып шыққанға дейін. Көп ұзамай Костобоцидің аумағына вандал Хасдинги шабуыл жасап, басып алды, ал Костобоци тарихи дереккөздерден жоғалып кетті, бірақ 400 жылы Римнің марқұм римдік жазушысы Аммиан Марцеллиннің жазбасында айтылған.
The Costoboci (,/k//ɒ//s//t//ə/'/b//oʊ//s//aɪ/; , Κοστωβῶκοι, Κοστουβῶκοι, Κοιστοβῶκοι or Κιστοβῶκοι) were a Dacian tribe located, during the Roman imperial era, between the Carpathian Mountains and the river Dniester. During the Marcomannic Wars the Costoboci invaded the Roman empire in AD 170 or 171, pillaging its Balkan provinces as far as Central Greece, until they were driven out by the Romans. Shortly afterwards, the Costoboci's territory was invaded and occupied by Vandal Hasdingi and the Costoboci disappeared from surviving historical sources, except for a mention by the late Roman Ammianus Marcellinus, writing around AD 400.
Атаудың этимологиясы
Тұқымның атауы Κοστωβῶκοι, Κοστουβῶκοι, Κοιστοβῶκοι тілдерінде әртүрлі түрде жазылған. Иоан I. Руссудың айтуынша, бұл тракиялық құрама атауы "жарықтырғыш" деген мағынаны білдіреді. Бірінші элемент - бұл кемелді пассивті қатысу Cos to , прото-индоевропалық түбірден алынған kwek̂ , kwōk̂ "көрілу, көру, көрсету", ал екінші элемент прото-индоевропалық түбірден алынған bhā , bhō "жарық" k жұрнағымен кеңейтілген. Иван Дуриданов оны анық емес этимологиясы бар дакиялық атау деп санады. Кейбір ғалымдар "Костобочи" кельттік этимологияға ие деп санайды. Н. Б. Георгиев Үнді-еуропалық түбір сөздер (Wurzeletymologien деп аталады) негізінде жасалған барлық этимологияларды "ғылыми құндылығы жоқ" деп санайды: түбір сөздер өздері қайта құру, міндетті түрде толық емес және бірнеше IE тілдерінде бірнеше ұрпақтары болуы мүмкін. Бұл жағдайда Костобоци атауы тракия тілінен басқа тілдерде "жарықтырғыш" дегенді білдіруі мүмкін (мысалы, ирандық немесе кельт тілдерінде) немесе оның Руссу болжағаннан басқа түбірі болуы мүмкін. Мысалы, Costoboci деген сөзді серб (немесе хорват) тілінде " сүйекке ұрып соққан адамдар" деп оқиды.
Аумағы
Қазіргі заманғы зерттеулер бұл тайпаны Рим Дакиясының солтүстігінде немесе солтүстік-шығысында орналастырды. Кейбір ғалымдар бұл тайпаның ең ерте кездескен аты Плиний Үлкенінің "Табиғи тарихында" 77 жылы жарық көрген, ол төменгі Дон аңғарында тұратын котобакки деп аталатын сармат тайпасы деп саналады. Басқа ғалымдар бұл сәйкестендіруге қарсы шығып, "Котобаккилерді" ерекше тайпа ретінде таныды. Аммиан Марцеллин 400 жылы жазған хатында Костобоциді Днестр мен Дунай өзендерінің арасында, бәлкім, бұрынғы Рим провинциясы Дакияның солтүстік-шығысында орналастырған. Географиясында (б.з. 135-143 жылдары жарық көрген) грек географы Птолемей Костобоцилердің солтүстік-батыс немесе солтүстік-шығыс Дакияда өмір сүргенін көрсеткен сияқты. Сонымен қатар, кейбір ғалымдар Карпат тауларының солтүстігінде орналасқан Птолемей Трансмонтаной деп атаған халықты (сөзбе-сөз: "таулар артындағы адамдар") Дакия Костобоци деп атайды.
Материалдық мәдениет
Кейбір ғалымдар Костобоцилерді Липица мәдениетімен байланыстырады. Алайда Роджер Батти материалдық мәдениетті топтық сәйкестікпен байланыстыруға асықпай, Липица мәдениеті Костобоцидің кіші тобына немесе олар билік еткен кейбір халыққа тиесілі деп санайды. Бұл мәдениет Карпат тауларының солтүстік жағында, Жоғарғы Днестр мен Прут алаптарында Ла Тене кезеңінің соңында дамыды. Бұл мәдениеттің иелері отырықшы өмір салтын ұстанып, ауыл шаруашылығымен, мал шаруашылығымен, темірмен жұмыс істеумен және қыш құмырамен айналысты. Елді мекендер бекініссіз, үйлердің едендері су астында, үйлердің үстінде, қоймалар, оттар, пештер мен пештер бар. Түрлі типтегі көптеген қыш құмыра табылды, олардың формасы мен безендіруі Римге дейінгі Дакияның қыш құмырасына ұқсас. Жоғарғы Золота Липа алабындағы солтүстік Липица жерлеріндегі қыш бұйымдары Зарубинци мәдениетінің бұйымдарына ұқсас. Қабірге жақын жерлерде қоныс телімдері табылған. Ең көп жерлеу рәсімі кремация болып, күл салынған урналар жай қабірлерге көмілген, бірақ бірнеше көму қабірі де қазылған.
Ономастика
Римде табылған латын тіліндегі жерлеу жазуы, біздің заманымыздың 2-ші ғасырына жататын деп есептеледі, Тиатустың қызы және Пиепордың әйелі Зияға немесе Зияс Дакияға арналған. Ескерткішті Зияның немерелері Натопор мен Дригиса орнатты. Бұл жазуды алғаш рет XVI ғасырда итальяндық ғалым Мариангел Акурсий жариялаған, бірақ қазір ол жоғалып кеткен.
Аударма
"Өлілердің рухтарына. (Зияға арналған) Дакия, Тиатустың қызы, Пьепорустың әйелі, Костобок патшасы. NATOPORUS және DRIGISA (бұл ескерткіш) өздерінің ең сүйікті, лайықты әжесі үшін жасады".
Атауды талдау
Дригиса: тракиялық немесе дакиялық есім. Ол Drigis ((s) a есімінің l тартыншасының варианты болып саналады, бұл Моэзия Inferior-дан римдік ардагер Аурелий Дригисаның және Моэзия Superior-дан легионер Тит Аурелий Дригиссаның есімі. Соңғы элемент gis ((s) a дакиялық ономастикада жиі кездеседі. Натопорус: тракиялық немесе дакиялық атау. Солдат Натопор Египеттің шығысындағы Монс-Клаудианнан табылған бірнеше остракалардан белгілі. 127 жылы Мавритания Цезарьінде дакиялық сарбаз бен оның екі баласы - ұлы Натопорис пен қызы Дукцидаваға арналған Рим әскери дипломы шығарылды. Бұл пормен аяқталатын атау, тракиялық және дакиялық ономастикалық элемент. 127 жылы Германияның төменгі бөлігінде шыққан әскери дипломда дакиялық сарбаздың әкесі Натуси деп аталады, бұл атау nat деген бірінші элементпен және Pieporus zi / si жұрнағымен құрылған: тракиялық немесе дакиялық атау. Бұл пормен аяқталатын атау, тракиялық және дакиялық ономастикалық элемент. Тиатус: тракиялық немесе дакиялық есім. Тиатус - тиямен басталатын, дактарға тән есімдер. Бұл есімнің Тиато деген аты бар екені Максимианоннан табылған бір жазуда жазылған. Зия немесе Зиаас: тракиялық немесе дакиялық есім. Зия - Моэзия-де төменгі Моэзияда тіркелген әйелдің аты.
Дакия тілі
Ономастика: Пиепор деп аталатын Костобока корольінің (2-ғасыр) отбасының кейбір ғалымдар Дакиядан шыққан деп санайтын есімдері бар. Табула Путингерияндағы Дакпетопориан рубрикасын кейбір ғалымдар "Даки Петопориан" дегенді "Петопор корольінің дактар" деген мағынада түсіндірді. Шютте Петопордың Костобоцидің патшасы Пиепормен бірдей екенін дәлелдеді. Археология: Костобочилер географиялық орналасуына байланысты Липица мәдениетімен байланысты. Бұл мәдениеттің ерекшеліктері, әсіресе қыш құмырасы және жерлеу салттары, кейбір ғалымдар Дакия деп таныған, бұл Костобоци этникалық Дакия руы деген тұжырымға әкелді. Атаудың этимологиясы: Шуттеге сәйкес, дакиялық элемент бокой дакиялық тағы бір тайпаның, сабокойлардың атында кездеседі. Алайда Роджер Батти Липица мәдениеті Костобоциге сәйкес келмейді деп санайды, себебі ол б.з.б. 1 ғасырда, 100-200 жылдардан бұрын Дакияда және оның айналасында сақталған тарихи құжаттармен расталғаннан бұрын жоғалған сияқты.
Фракия
Ономастика: Кейбір ғалымдар Пьепор мен оның немерелерінің есімдерін фракиялық деп санайды (жоғарыда Ономастиканы қараңыз). Археология: Жаздевскийдің айтуынша, ерте римдік кезеңде, Жоғарғы Днестрде Липица мәдениетінің ерекшеліктері этностық тракиялықтарды мықты кельт мәдени ықпалымен немесе тек кельт этностық компоненттерін сіңіріп алғандығын көрсетеді. Зия патшайымның "дактар" деп сипатталуы Пьепор мен Костобоцидің дактар емес екенін білдіруі мүмкін.
Кельттік
Кейбір ғалымдар Костобоци атауын кельт этимологиясына жатады деп санайды. Олар өздерінің есімінің бірінші элементін "эски" немесе "сопары" деген мағынаны білдіретін келт түбірін (coto) бұзған деп санайды. Котини, сол Карпат өңіріндегі шығыс кельт тайпасы; Коттиус, батыс Альп тауларында кельт тайпасы Тауринидің патшасы. Костобоци атауының Плинийдің бір қолжазба нұсқасы - Котобоци). Алайда, Фалиев келт шығу тегі "автохтон" шығу тегіне қарағанда аз ықтимал екенін айтады. 400-200 ж. б. з. б. Трансильвания мен Бессарабияда кельттердің қарқынды қоныстануы болды, бұл туралы Ла Тене типті зираттардың көп шоғырлануы дәлелдейді. Бэттидің айтуынша, Орталық Трансильвания кельт анклавына немесе бірыңғай патшалыққа айналған көрінеді. Птолемей Трансильванияда 3 тайпаны атап көрсетті: (батыстан шығысқа қарай): Тауриски, Анартес және Костобоки. Алғашқы екеуін ғалымдар негізінен келт тегіне қатысты деп санайды. Липица мәдениеті көптеген кельттік ерекшеліктерді көрсетеді.
Скиф-сармат тілі
Кейбір ғалымдардың пікірінше, Костобоцилер тұрақтанған топ емес, бірақ жартылай көшпелі далалық жылқыға негізделген скиф-сармат сипаты бар мәдениет. Бұл гипотезаны алғаш рет XIX ғасырдың белгілі неміс классигі Теодор Моммсен ұсынған. Плинийдің Naturalis Historia-дағы сармат тайпаларының тізімінде Cotobacchi (немесе Cotoboci немесе басқа қолжазба нұсқалары) деп аталатын тайпаны кейбір ғалымдар Costoboci деп санайды. Алайда, Руссу және басқа да ғалымдар Котобакхилерді Костобоциге байланысты емес, бөлек топ деп санайды. Аммиан Марцеллиннің (б.з.д. 400 жылы) Солтүстік Понт даласының бір аймағында "еуропалық аландар, костобокалар және сансыз скиф тайпалары" тұрып жатқандығы туралы мәлімдемесі. Кейбір ғалымдардың пікірінше, аталған аймақ Дунай мен Дон өзендерінің арасындағы бүкіл дала болып табылады және бұл үзінді Костобокаларды Иран даласының көшпелі халқы ретінде анықтайды. Алайда басқа ғалымдар бұл жерде Дунай мен Днестр өзендерінің арасындағы аймақ туралы айтылған деп есептейді. Ежелгі географтар Костобоци (СУ Украина, солтүстік Молдавия және Бессарабия) мекендеген аймақта, Липица сияқты тұрақтандырылған кремация мәдениеттерінің орындары арасында, біздің заманымыздың 1 және 2 ғасырларына жататын сармат стиліндегі көріктенулер орналасқан. Грекиядағы Элеузидегі құпиялар киелі үйінен табылған жазу. Бұл ғибадатхананы 170-1 жылы Костобоцилер басып алғаннан кейін діни қызметкерлер оюлап шығарған деп есептеледі. Жазуда "сарматтардың қылмыстары" туралы айтылған. Кейбір ғалымдар бұл Костобоцилердің сарматтар болғанын дәлелдейді. Алайда, басқа ғалымдар сарматтардың аты төменгі Дунайдан өтетін қарақшылар үшін жалпы термин ретінде қолданылған немесе бұл Костобоци мен сарматтардың бірлескен шабуылын растайды деп болжайды.
Риммен қақтығыс
Марк Аврелийдің билігі кезінде Рим империясы Маркоман соғыстарына қатысқан, бұл Маркоманн, Квад және Дунайдың орта жағасындағы басқа да тайпаларға қарсы үлкен және ұзақ күрес болды. Костобоцилер де белгілі бір кезеңде Римге қарсы коалицияға қосылды.
170-ші жылы шабуыл, 1/7
167 жылы Парфия соғысынан оралған V Македония римдік легионы Маркоманн шабуылдарына қарсы Дакия провинцияларын қорғау үшін өзінің штабын Төменгі Мезиядағы Трезмистен Дакия Поролиссенсисіндегі Потайссаға көшірді. Төменгі Мезиядан басқа көмекші бөлімшелер орта Дунайдағы науқандарға қатысып, төменгі Дунай шекарасының қорғанысын әлсіретті. Бұл мүмкіндікті пайдаланып, 170 немесе 171 жылы Костобоци Рим аумағына басып кірді. Олар қарсылық көрген жоқ, сондықтан төменгі және жоғарғы Мезия, Фракия, Македония және Ахая аймақтарын жаулап алды.
Солтүстік Балқан
Дунайдан өтіп, Костобоци Хистрияның бір ауданын өртеп жіберді, ол осылайша тасталды. Олардың шабуылдары Калатиске де әсер етті және қаланың қабырғалары жөндеуді қажет етті. Төменгі Мозиядағы Тропеум Траяниде табылған екі жерлеу жазбалары шабуыл кезінде қаза тапқан римдіктерді еске алады: Луций Фуфидий Юлиан, қаланың декурионы және дуумвирі және Комозустың ұлы Дайз есімді адам. Осы кезеңде Тропеумда I Итальян және V Македония легиондарының жасақтарынан тұратын vexillatio орналастырылды, мүмкін осы шабуылдардан қорғаныш үшін. Содан кейін жау батысқа қарай Дарденияға қарай қозғалды. Жоғарғы Мозиядағы Скупиде табылған қабір тасы Римнің II Аурелия Дарданорум қосалқы отрядының декурионы Тимониус Дассусқа арналған, ол Костобоциге қарсы шайқаста қаза тапты. Олардың шабуылдары Македония арқылы Ахаяға қарай оңтүстікке қарай жалғасты.
Дакия
Сол уақытта Костобоци Дакияға шабуыл жасаған болуы мүмкін. Дакияда орналасқан сарбаздың Юпитер Доличенге арнаған қола қолы Батыс Украинадағы Мисквоудан табылды. Бұл Костобокандағы шабуылдан алынған олжа болуы мүмкін деген болжам бар. Кейбір ғалымдар патша Пиепордың отбасы мүшелері осы қиын кезеңде Римге тұтқын ретінде жіберілген деп болжайды.
Вандалдардың келуі
170 жылдан кейін Вандал Астингілер өздерінің патшалары Раус пен Рапттың қол астында Рим Дакиясының солтүстік шекарасына жетіп, римдіктерге субсидиялар мен жерлерге алмасу үшін одақ ұсынды. Облыс әкімі Секст Корнелий Клименс олардың талабын орындамай, әйелдері мен балаларын қорғап, оларды қиындыққа ұшыраған Костобоциге шабуыл жасауға шақырды. Астингилер Костобоцидің аумағын басып алды, бірақ оларға көп ұзамай басқа вандал тайпасы - Лакрингтер шабуыл жасады. Астингилер де, Лакрингтер де ақырында Римнің одақтастары болды, бұл римдіктерге Маркоман соғыстарында Дунайдың ортасына назар аударуға мүмкіндік берді. Ғалымдар бұл тайпаның қалдықтары вандалдар қол астына түскенін немесе көршілес Карпи аумақтарына немесе Рим провинциясы Дакияға қашып, баспана іздегенін айтады.