Кіріспе

Силезия диалектісі (тілше: Cieszyn Silesian) - Силезия диалектілерінің бірі. Ол негізінен көне поляк тілінен шыққан, сонымен қатар чех және неміс тілдерінен, аздап болса, влах және словак тілдерінен қатты әсер алған. Ол Польша мен Чехия шекарасының екі жағында орналасқан Сиэцин Силезия аймағында сөйленеді. Ол негізінен сөйлеу тілі болып қала береді. Қазіргі таңда диалект басқа Батыс славян аймақтарының дәстүрлі диалекттеріне қарағанда жақсы сақталған. Шекараның чех жағында (Транс-Ользада) ол негізінен поляк азшылығының тілінде сөйленеді, онда оған негізінен чех тілі қатты әсер етті (негізінен лексика мен синтаксис). Польша мен Чехия тілшілері диалектті жіктеу туралы пікірлері әртүрлі. Чех тілшілерінің көпшілігі Чехия мен Польшада сөйленетін диалекттер арасында айырмашылық жасайды және шекараның чех жағында сөйленетін диалектті "кешіргіш чех-поляк диалектісі" деп жіктейді, бұл атау 19-шы ғасырда қолданылған. Польша тілшілері шекараның екі жағындағы тілді поляк тілінің силезиялық диалектілері деп жіктейді. Диалекті негізінен поляк тілінде тамырлас (фонологиясы мен морфологиясы поляк тілімен үнемі бөлінеді), бірақ диалекттің диахрондық дамуы өтпелі сипатқа ие. Бұрын диалект көбінесе басқа, аумағы үлкен тілдермен / диалекттермен бірге біріктірілді: поляк тілінен бастау (консио Полониканың тілі, поляк қауымы), 1=17 ғасырдағы каноникалық қонақтар Бреслаудан, аймақтың батыс бөлігінде сөйленген моравия тіліне (консио Моравика) және Биелско мен оның айналасында сөйленген неміс тіліне қарама-қарсы. Польша тілшілері көбінесе оны Силезия диалектісінің бөлігі ретінде қарастырды, алдымен 1974 жылы Сиецин Силезия диалектісін (narzecze cieszyńskie) осы диалекттің ерекше және ерекше кіші тобы ретінде таныды (Stanisław Bąk, 1974; Alfred Zaręba, 1988; Bogusław Wyderka, 2010). 1990 жылдан бастап Сиэзинский сiлезия диалектісі - бұл бөлек тіл немесе тек диалект болып табыла ма деген пікірталастың нысанасы болды. Сиезин Силезиясының оңтүстігіндегі горалдар өз диалектілерін силезиялық деп атамайды, бірақ горал (горольский) деп атайды және көбірек влах және словак ықпалына ие.

Тарих

Циежин Силезияның тілі тарихи эволюцияның нәтижесі болды, оны аумақтың географиялық орналасуы қалыптастырды, саяси бағыт-бағдар және халықтың көші-қоны әсер етті. Бұл аймақ әрқашан Силезияның оңтүстік-шығыс шетінде және Вроцлав епархиясында, Польшада Пяст әулеті кезінде және Богемия Корольдігінің төлем ретінде болды. Алайда ол Моравия қақпасының кең, солтүстік ашылуының жанында, Прагадан немесе Венадан Краковқа дейінгі ең танымал, егер ең қысқа жол болмаса, және Вроцлавтан Жоғарғы Венгрияға (қазіргі Словакия). Тешен герцогтігінің құрылуынан кейін бірнеше онжылдықта, шамамен сол уақытта ол Богемия Корольдігінің (1327) төлемақысына айналды, жергілікті герцогтік канцелярияда жазбаша құжаттар жасала бастады. Олар елдің астанасы Праганың үлгілерін қатаң ұстанды, соның ішінде және ең алдымен канцлерлік тіл: латын, неміс (латын тілінен бастап 1331 жылдан бастап), чех (неміс тілінен бастап 15-ші ғасырдың ортасынан бастап үстем болды). Мүмкін, шеткі орналасуына және белгілі бір дербестік деңгейіне байланысты, Тешен герцогтігіндегі cancellaria bohemica Белі тау шайқасынан кейін (1620) сақталған, бұл Богемия аймағынан айырмашылығы бар. Канцелярия тілі Циэцин Силезиясының көпшілігінің этникалық құрамын көрсетпеді, бірақ ол тілді тұрғыдан Циэцин Силезия диалектіне жақынырақ болғандықтан, қайта орнатылған неміс тіліне қарағанда жақсы қалыптасқан чех тілінің артықшылығына әсер етті. Жергілікті тілдің алғашқы іздері жергілікті атауларда ашылды, өйткені олар алғаш рет латын және / немесе неміс тілінде жазылған құжаттарда айтылды. Кейде оларда мұрындық дауыстылар бар, бұл ерте ортағасырлық поляк және чех тілдерін ажыратып тұратын алғашқы белгілердің бірі: олар кейіннен Дембонцал (Денбовец) сияқты Сиэцинді силезиялық тілде сөйлейтін адамдар мекендеген жер атауларында болған, бірақ Моравиялық лахтар қоныстанған аймақта емес. 13 ғасырдан бастап 14 ғасырда нығайған g ≥ h спирантизация болды, бұл поляк және чех тілдерін, сондай-ақ лах және цецин склезиан диалектілерін сипаттайтын тағы бір негізгі белгі. Тіпті, чех тілі ресми тіл ретінде енгізілгеннен кейін де, бұл жер атаулары тек ішінара ғана канцлерлік тілге бейімделді, мысалы, Дёбовец Дубовец орнына Дубовец ретінде, немесе Огродзона Охразена орнына Огрозена ретінде, бірақ мысалы, Домброва тіпті чех құжаттарында да мұрындық дауыстымен жазыла берді. Жергілікті тіл, әсіресе, жартылай ресми және ресми емес жазба құжаттарға сіңіп кетті, мысалы күнделіктер (zapiśniki dlo pamięci) немесе тіпті жергілікті ауылдық авторлар (piśmiorze) жазған хроникалар 18-ші ғасырдың басында, Польшада белгілі кез-келген нәрседен бұрын. Олардың ішіндегі ең көп талқыланған және талдалған - Цысовницадан Юра (Джерзи) Гаджицаның (1777-1840) алғашқы поляк, ауылдық кітапшасы. Мәтін негізінен жергілікті диалектте жазылған, бірақ стандартты поляк тіліне ұқсату үшін стильделген: Roku 1812 przed Gody Francuz prziszeł na Mozgola do bitki, ale sie Francuzowi źle podarziło, Pon Bóg mu tam bardzo wybił, trefiła zima wielko i mroz, i zmorz tam, że sie go mało wróciło i musioł sie chned wrócić w poście z Galicje. ()) Жазушының білім деңгейіне байланысты чех, морав, силезия және поляк тілдері арасындағы кодтың ауысуының әртүрлі деңгейін байқауға болады, бұл жергілікті славян және неміс тілді халық арасында болуы мүмкін және жиі болған тілдік кедергіге қарағанда, славян тілдерін сөйлейтіндер арасындағы қарым-қатынасқа кедергі келтірмеді. 1742 жылы Бірінші Силезия соғысынан кейін Силезияның көп бөлігі Пруссия Корольдігіне қосылды. Жоғары Силезиядағы чех тілінің ықпалы, сол уақытқа дейін Тешен герцогтігіне ұқсас, тез кеміді, оның орнына неміс мәдениеті мен тілі өсті, әсіресе 1749 жылдан кейін. Бұл екі кодты жақындастыруға тырысуға және неміс қарыздарының көп мөлшерде ағылуына әкелді, бұл кейіннен австриялық немістер де қабылдаған Wasserpolaken терминіне айналды. Австриялық Силезия, Силезияның Габсбург империясында қалған бөлігі, Тешен герцогтігі және көршілес, бірақ жеке мемлекеттермен бірге, 1783 жылы әкімшілік жағынан Моравия губернаторлығының бөлігі болды, бұл Пруссиялық Силезияға қарсы, Чехияның ықпалын күшейтуге әкелді. Мысалы, жергілікті мектептер үшін оқулықтар Брнода стандартты түрінде шығарылды чех тілінде, ол диалектімен бірге әдетте "моравский" ("moravski / po moravsku") деп аталатын, Жоғары білім неміс тілінде болды, оны поляк белсенділері де өзгертуге тырысты. Мысалы, 1874 жылы Австрияның императорлық кеңесінің поляк депутаты Тешенде поляк тілінде оқытушылар семинарын, сондай-ақ Троппау (Опава) қаласында чех тілінде оқ�...

Мәртебе

Чех Республикасында 200 000-ға жуық адам Силездің диалектісімен сөйлеседі.

Сөздік

Сиэциндік сiлезия диалектісiнiң жергiлiктi славян сөздiк қоры қазіргі заманғы чех және заманауи поляк тілдерiмен ортақ кейбiр сөздерден тұрады. Сонымен қатар, ол қазіргі поляк тілінде ескірген, бірақ чех тілінде әлі де қолданылып жүрген сөздерді қамтиды. Сиэцинский силезия тілі неміс тілінен, атап айтқанда, аймақта сөйленген силезиялық неміс диалектілерінен көп қарыз алды, сонымен қатар роман, албан, венгр және шығыс славян тектес "карпатиялық" сөздерді қамтиды, олар негізінен таулы аймақтағы қойшылардың мал шаруашылығымен байланысты сөздер.