Кіріспе
Силезия диалектісі (тілше: Cieszyn Silesian) - Силезия диалектілерінің бірі. Ол негізінен көне поляк тілінен шыққан, сонымен қатар чех және неміс тілдерінен, аздап болса, влах және словак тілдерінен қатты әсер алған. Ол Польша мен Чехия шекарасының екі жағында орналасқан Сиэцин Силезия аймағында сөйленеді. Ол негізінен сөйлеу тілі болып қала береді. Қазіргі таңда диалект басқа Батыс славян аймақтарының дәстүрлі диалекттеріне қарағанда жақсы сақталған. Шекараның чех жағында (Транс-Ользада) ол негізінен поляк азшылығының тілінде сөйленеді, онда оған негізінен чех тілі қатты әсер етті (негізінен лексика мен синтаксис). Польша мен Чехия тілшілері диалектті жіктеу туралы пікірлері әртүрлі. Чех тілшілерінің көпшілігі Чехия мен Польшада сөйленетін диалекттер арасында айырмашылық жасайды және шекараның чех жағында сөйленетін диалектті "кешіргіш чех-поляк диалектісі" деп жіктейді, бұл атау 19-шы ғасырда қолданылған. Польша тілшілері шекараның екі жағындағы тілді поляк тілінің силезиялық диалектілері деп жіктейді. Диалекті негізінен поляк тілінде тамырлас (фонологиясы мен морфологиясы поляк тілімен үнемі бөлінеді), бірақ диалекттің диахрондық дамуы өтпелі сипатқа ие. Бұрын диалект көбінесе басқа, аумағы үлкен тілдермен / диалекттермен бірге біріктірілді: поляк тілінен бастау (консио Полониканың тілі, поляк қауымы), 1=17 ғасырдағы каноникалық қонақтар Бреслаудан, аймақтың батыс бөлігінде сөйленген моравия тіліне (консио Моравика) және Биелско мен оның айналасында сөйленген неміс тіліне қарама-қарсы. Польша тілшілері көбінесе оны Силезия диалектісінің бөлігі ретінде қарастырды, алдымен 1974 жылы Сиецин Силезия диалектісін (narzecze cieszyńskie) осы диалекттің ерекше және ерекше кіші тобы ретінде таныды (Stanisław Bąk, 1974; Alfred Zaręba, 1988; Bogusław Wyderka, 2010). 1990 жылдан бастап Сиэзинский сiлезия диалектісі - бұл бөлек тіл немесе тек диалект болып табыла ма деген пікірталастың нысанасы болды. Сиезин Силезиясының оңтүстігіндегі горалдар өз диалектілерін силезиялық деп атамайды, бірақ горал (горольский) деп атайды және көбірек влах және словак ықпалына ие.
The Cieszyn Silesian dialect or Teschen Silesian dialect (Cieszyn Silesian: cieszyńsko rzecz; gwara cieszyńska or narzecze cieszyńskie; ; Silesian: ćeszyński djalekt) is one of the Silesian dialects. It has its roots mainly in Old Polish and also has strong influences from Czech and German and, to a lesser extent, from Vlach and Slovak. It is spoken in Cieszyn Silesia, a region on both sides of the Polish Czech border. It remains mostly a spoken language. The dialect is better preserved today than traditional dialects of many other West Slavic regions. On the Czech side of the border (in Trans Olza) it is spoken mainly by the Polish minority, where it was and still is strongly influenced mainly by Czech (mainly lexicon and syntax). Polish and Czech linguists differ in their views on the classification of the dialect. Most Czech linguists make a distinction between the dialect as spoken in Czechia and in Poland, and classify the dialect spoken on the Czech side of the border as a "mixed Czech Polish dialect", a designation already used in the 19th century. Polish linguists tend to classify the language on both sides of the border under the Silesian dialects of Polish. Although the dialect has its roots mainly in Polish (phonology and morphology are consistently shared with Polish), the diachronic development of the dialect is of a transitional nature. In the past, the dialect has been mostly lumped together with other, territorially bigger languages/dialects: beginning with Polish (the language of the concio Polonica, Polish congregation),1=By the 17th century canonical visitors from Breslau, as opposed to Moravian (concio Moravica) spoken in the western part of the region and the German spoken in and around Bielsko.|group=Note "Moravian" ("moravski / po moravsku"),1=After the area administratively became a part of Moravia in the year 1782 to 1848.|group=Note diluted Polish (Wasserpolnisch)1=Most commonly and slightly pejoratively by Germans in the 19th and 20th century|group=Note or less pejoratively hyphenated Silesian Polish (schlesisch polnisch)1=For example in a book by Reginald Kneifel (1804), whereas the dialect in the western part, along the Ostravice river was Sprache schlesisch mährisch (Silesian Moravian).|group=Note, but mostly with Silesian by the Upper Silesians and Poles. Polish linguists have mostly seen it as part of the Silesian dialect, first in 1974 recognising the Cieszyn Silesian dialect (narzecze cieszyńskie) as a specific and distinct subgroup of that dialect (Stanisław Bąk, 1974; Alfred Zaręba, 1988; Bogusław Wyderka, 2010). As such, from the 1990s the Cieszyn Silesian dialect became an object of the debate, whether Silesian is a separate language or just a dialect. The Gorals in the south of Cieszyn Silesia do not call their dialect Silesian but Goral (Górolski) and have more Vlach and Slovak influence.
Тарих
Циежин Силезияның тілі тарихи эволюцияның нәтижесі болды, оны аумақтың географиялық орналасуы қалыптастырды, саяси бағыт-бағдар және халықтың көші-қоны әсер етті. Бұл аймақ әрқашан Силезияның оңтүстік-шығыс шетінде және Вроцлав епархиясында, Польшада Пяст әулеті кезінде және Богемия Корольдігінің төлем ретінде болды. Алайда ол Моравия қақпасының кең, солтүстік ашылуының жанында, Прагадан немесе Венадан Краковқа дейінгі ең танымал, егер ең қысқа жол болмаса, және Вроцлавтан Жоғарғы Венгрияға (қазіргі Словакия). Тешен герцогтігінің құрылуынан кейін бірнеше онжылдықта, шамамен сол уақытта ол Богемия Корольдігінің (1327) төлемақысына айналды, жергілікті герцогтік канцелярияда жазбаша құжаттар жасала бастады. Олар елдің астанасы Праганың үлгілерін қатаң ұстанды, соның ішінде және ең алдымен канцлерлік тіл: латын, неміс (латын тілінен бастап 1331 жылдан бастап), чех (неміс тілінен бастап 15-ші ғасырдың ортасынан бастап үстем болды). Мүмкін, шеткі орналасуына және белгілі бір дербестік деңгейіне байланысты, Тешен герцогтігіндегі cancellaria bohemica Белі тау шайқасынан кейін (1620) сақталған, бұл Богемия аймағынан айырмашылығы бар. Канцелярия тілі Циэцин Силезиясының көпшілігінің этникалық құрамын көрсетпеді, бірақ ол тілді тұрғыдан Циэцин Силезия диалектіне жақынырақ болғандықтан, қайта орнатылған неміс тіліне қарағанда жақсы қалыптасқан чех тілінің артықшылығына әсер етті. Жергілікті тілдің алғашқы іздері жергілікті атауларда ашылды, өйткені олар алғаш рет латын және / немесе неміс тілінде жазылған құжаттарда айтылды. Кейде оларда мұрындық дауыстылар бар, бұл ерте ортағасырлық поляк және чех тілдерін ажыратып тұратын алғашқы белгілердің бірі: олар кейіннен Дембонцал (Денбовец) сияқты Сиэцинді силезиялық тілде сөйлейтін адамдар мекендеген жер атауларында болған, бірақ Моравиялық лахтар қоныстанған аймақта емес. 13 ғасырдан бастап 14 ғасырда нығайған g ≥ h спирантизация болды, бұл поляк және чех тілдерін, сондай-ақ лах және цецин склезиан диалектілерін сипаттайтын тағы бір негізгі белгі. Тіпті, чех тілі ресми тіл ретінде енгізілгеннен кейін де, бұл жер атаулары тек ішінара ғана канцлерлік тілге бейімделді, мысалы, Дёбовец Дубовец орнына Дубовец ретінде, немесе Огродзона Охразена орнына Огрозена ретінде, бірақ мысалы, Домброва тіпті чех құжаттарында да мұрындық дауыстымен жазыла берді. Жергілікті тіл, әсіресе, жартылай ресми және ресми емес жазба құжаттарға сіңіп кетті, мысалы күнделіктер (zapiśniki dlo pamięci) немесе тіпті жергілікті ауылдық авторлар (piśmiorze) жазған хроникалар 18-ші ғасырдың басында, Польшада белгілі кез-келген нәрседен бұрын. Олардың ішіндегі ең көп талқыланған және талдалған - Цысовницадан Юра (Джерзи) Гаджицаның (1777-1840) алғашқы поляк, ауылдық кітапшасы. Мәтін негізінен жергілікті диалектте жазылған, бірақ стандартты поляк тіліне ұқсату үшін стильделген: Roku 1812 przed Gody Francuz prziszeł na Mozgola do bitki, ale sie Francuzowi źle podarziło, Pon Bóg mu tam bardzo wybił, trefiła zima wielko i mroz, i zmorz tam, że sie go mało wróciło i musioł sie chned wrócić w poście z Galicje. ()) Жазушының білім деңгейіне байланысты чех, морав, силезия және поляк тілдері арасындағы кодтың ауысуының әртүрлі деңгейін байқауға болады, бұл жергілікті славян және неміс тілді халық арасында болуы мүмкін және жиі болған тілдік кедергіге қарағанда, славян тілдерін сөйлейтіндер арасындағы қарым-қатынасқа кедергі келтірмеді. 1742 жылы Бірінші Силезия соғысынан кейін Силезияның көп бөлігі Пруссия Корольдігіне қосылды. Жоғары Силезиядағы чех тілінің ықпалы, сол уақытқа дейін Тешен герцогтігіне ұқсас, тез кеміді, оның орнына неміс мәдениеті мен тілі өсті, әсіресе 1749 жылдан кейін. Бұл екі кодты жақындастыруға тырысуға және неміс қарыздарының көп мөлшерде ағылуына әкелді, бұл кейіннен австриялық немістер де қабылдаған Wasserpolaken терминіне айналды. Австриялық Силезия, Силезияның Габсбург империясында қалған бөлігі, Тешен герцогтігі және көршілес, бірақ жеке мемлекеттермен бірге, 1783 жылы әкімшілік жағынан Моравия губернаторлығының бөлігі болды, бұл Пруссиялық Силезияға қарсы, Чехияның ықпалын күшейтуге әкелді. Мысалы, жергілікті мектептер үшін оқулықтар Брнода стандартты түрінде шығарылды чех тілінде, ол диалектімен бірге әдетте "моравский" ("moravski / po moravsku") деп аталатын, Жоғары білім неміс тілінде болды, оны поляк белсенділері де өзгертуге тырысты. Мысалы, 1874 жылы Австрияның императорлық кеңесінің поляк депутаты Тешенде поляк тілінде оқытушылар семинарын, сондай-ақ Троппау (Опава) қаласында чех тілінде оқ�...
Roku 1812 przed Gody Francuz prziszeł na Mozgola do bitki, ale sie Francuzowi źle podarziło, Pon Bóg mu tam bardzo wybił, trefiła zima wielko i mroz, i zmorz tam, że sie go mało wróciło i musioł sie wrócić chned w poście z Galicje. ( )
Depending on the education of the writer a varying level of code switching between Czech, Moravian, Silesian and Polish can be observed, which apparently didn't impede much the communication between the Slavic speakers, as opposed to the language barrier, that could and often did exist between the local Slavic and German speaking population. After the First Silesian War in 1742 the majority of Silesia was annexed by the Kingdom of Prussia. The influence of Czech in Upper Silesia, to that date similar in scope to the Duchy of Teschen, quickly waned, replaced by the growing imposition of the German culture and language, especially after 1749. This led to attempts of approximation of the two codes and large influx of the German borrowings, embodied in the term Wasserpolaken, later adopted also by the Austrian Germans. The Austrian Silesia, the part of the Silesia that remained in the Habsburg Empire, with the Duchy of Teschen and the neighbouring but separate state countries, in 1783 administratively became part of the Moravian Governorship, which, contrary to the Prussian Silesia, led to strengthening of the influence of Czech. For example, the text books for local schools were produced in Brno in the standard form of Czech, which was together with the dialect commonly referred to as "Moravian" ("moravski / po moravsku"), The higher education remained German speaking, which the Polish activists tried to change as well. For example, in 1874 , a Polish deputy to the Imperial Council of Austria, proposed to open a Polish speaking teachers' seminar in Teschen, as well as a Czech speaking one in Troppau (Opava). This was strongly opposed by Eduard Suess, who called the local language not Polish, but Wasserpolnisch, a Polish Czech mixture, not used in books.1=Earlier Suess defended the imposition of obligatory German in the primary schools|group=Note
From the 19th century up to World War II the dialect, like all Silesian dialects,1=However noticeably less than in the Upper Silesian towns.|group=Note was strongly influenced mainly by German, which at that time gained the most prestigious status, and increasing proportion of the urban population, not just in Bielsko and Teschen, but also in smaller towns were German speakers. After World War I two new nation states emerged: Poland and Czechoslovakia, followed by Polish–Czechoslovak border conflicts. The region was divided in 1920 by these two states. After that division the dialect in the Czech part of the region was and still is strongly influenced mainly by Czech (mainly lexicon and syntax), On the other hand, in the Polish part it was and still is influenced by standard Polish.
Мәртебе
Чех Республикасында 200 000-ға жуық адам Силездің диалектісімен сөйлеседі.
Сөздік
Сиэциндік сiлезия диалектісiнiң жергiлiктi славян сөздiк қоры қазіргі заманғы чех және заманауи поляк тілдерiмен ортақ кейбiр сөздерден тұрады. Сонымен қатар, ол қазіргі поляк тілінде ескірген, бірақ чех тілінде әлі де қолданылып жүрген сөздерді қамтиды. Сиэцинский силезия тілі неміс тілінен, атап айтқанда, аймақта сөйленген силезиялық неміс диалектілерінен көп қарыз алды, сонымен қатар роман, албан, венгр және шығыс славян тектес "карпатиялық" сөздерді қамтиды, олар негізінен таулы аймақтағы қойшылардың мал шаруашылығымен байланысты сөздер.