Кіріспе

Фризия тілдері – герман тілдерінің бір тобы. Бұл тілдерде шамамен 400 000 фриз халқы сөйлейді, олар Солтүстік теңіздің оңтүстік жағалауында, Нидерланды мен Германияда қоныстанған. Фризия тілдері – ағылшын тілдеріне ең жақын туыс тілдер тобы; екі топ бірге англо-фриз тілдері тобын құрайды, ал олар төменгі неміс диалектілерімен бірге Солтүстік теңіз герман тілдерін құрайды. Дегенмен, қазіргі ағылшын және фризия тілдері бір-бірін түсінбейді, сонымен қатар фризия тілдерінің өзара да түсіністік деңгейі төмен, себебі олардың дамуында тілдік жаңарулар мен сыртқы ықпалдар болған. Фризия тілдерінің үш негізгі тармағы бар, олар жиі фризия тілдері деп аталады, бірақ олардың ішкі диалектілерінің өзара түсіністік деңгейі де төмен. Бұл тармақтар: Батыс фризия тілі – үш тармақтың ең көп тараған тілі және Нидерландының Фрисландия провинциясында ресми тіл мәртебесіне ие. Ол материкте және Батыс фризия аралдарының екеуінде – Тершеллинг және Шиермонникогта қолданылады. Сонымен қатар, көршілес Гронинген провинциясының Вестерквартиер ауданындағы төрт ауылда да сөйленеді. Солтүстік фризия тілі – екінші тармақ, Германияның Шлезвиг-Гольштейн жеріндегі Нордфризланд ауданында, Солтүстік фризия жазығында және Сілт, Фёр, Амрум және Галлиг аралдарында қолданылады. Бұған қоса, Солтүстік теңіздегі Хелиголанд (deät Lun) және Дюне (de Halem) аралдарында да сөйленеді. Үшінші фризия тармағы – Шығыс фризия тілі, қазірде тек Sater фризия тілі ғана сақталған, ол Төменгі Саксонияның Клоппенбург ауданындағы Сатерланд муниципалитетінде қолданылады. Сатерландтың төрт ауылы батпақтармен оралған, Олденбург Мюнстерланд аймағында, Шығыс Фризияның шекарасынан тыс орналасқан. Шығыс Фризияда қазіргі уақытта Шығыс фризия төменгі саксония тілінде сөйлейді, ол фризия тілі емес, төменгі неміс/төменгі саксония тілінің бір түрі. Географиялық орналасуына байланысты, алты фризия тілі голланд және төменгі неміс/төменгі саксония тілдерінен күшті ықпал алған және олармен ұқсастықтарды көрсетеді, сонымен қатар Солтүстік фризия тілінде дат тілінің іздері де бар. Алайда, фризия тілі голланд тілінен түсініксіз. 2005 жылы өткізілген тест нәтижесінде голланд тіліндегі респонденттер Батыс фризия газетінің 31,9%-ын, африкаанс газетінің 66,4%-ын және голланд газетінің 97,1%-ын түсінген. Фрисландия мен Ұлы Ярмут аймағы арасындағы тілдік ерекшеліктердің ортақтығы осы аймақтардың кезеңдік сауда қатынастарының нәтижесі болуы мүмкін.

Бөлім

Фризия тілдерінің үш негізгі тобы бар: Батыс фризия, Сатерланд фризиясы және Солтүстік фризия. Кейбір тіл білімі мамандары бұл үш тілді, өзара түсініспеушілікке қарамастан, бір фриз тілінің диалектілері деп санайды, ал басқалары оларды осы жерде талқыланған негізгі тармақтардың санына тең немесе одан да көп жеке тілдер деп есептейді. Шындығында, Батыс фризияның аралдық нұсқалары материктегілерге түсініксіз, және осы өлшем бойынша олар қосымша тілдер болып табылады, ал Солтүстік фризия да бір-бірімен толық түсініспейтін бірнеше күшті ерекшеленетін диалекттерге бөлінген. Батыс фриз тіліне голланд тілінің күшті әсері бар. Ал қалған фриз тілдеріне төменгі неміс және неміс тілдері әсер еткен. Штадсфрис және Батыс фриз голланд тілдері фриз тілі емес, батыс фриз тілінің ықпалымен пайда болған голланд диалектілері. Фриз тілі Батыс фриз тілінде Frysk, Сатерланд фриз тілінде Fräisk, ал Солтүстік фриз тілінде Friisk, fresk, freesk, frasch, fräisch және freesch деп аталады. Голландияның Гронинген провинциясы мен Германияның Шығыс Фризия аймағындағы жағдай да осыған ұқсас: жергілікті төменгі неміс/төменгі саксон диалектілері – Гронингс және Шығыс фризия төменгі саксон тілдері, Шығыс фризияның тілдік негізіне байланысты әлі де кейбір фриз элементтерін сақтайды. Бір кезде бұл жерлерде фриз тілінде сөйлеген, бірақ орта ғасырдан бері төменгі саксон тілі оның орнын басып алған. Бұл жергілікті тіл, фриз тілі сияқты, стандартты голланд және неміс тілдерінен қорқау сезімінде.

Дауыс берушілер

Фриз тілінде сөйлейтіндердің көпшілігі Нидерландыда, негізінен Фризландия провинциясында тұрады, ол 1997 жылдан бері ресми түрде өзінің Батыс Фриз атауын Фризлан деп атайды, мұнда ана тілінде сөйлейтіндердің саны шамамен 400 000-ға жуық, бұл Фризландия тұрғындарының 75% құрайды. Провинциядағы голланд тілінде сөйлейтіндердің саны артып, олар фриз тілін екінші тіл ретінде үйреніп жатыр. Германияда Сатерланд фриз тілінде сөйлейтін шамамен 2000 адам бар, олар Ылғалды Сатерланд аймағында, Төменгі Саксонияда тұрады. Сатерланд фризи тілі төменгі неміс және стандартты неміс тілдерінің ықпалына қарсы тұрды, бірақ Сатерланд фризи тілі әлі де өте қауіпті болып табылады, себебі сөйлеу қауымдастығының көлемі шағын және тілді сақтау мен таратуға көмектесетін институционалдық қолдау жетіспейді. Олардың көпшілігі материкте өмір сүрсе де, көбінесе Силт, Фёр, Амрум және Хелиголанд сияқты аралдарда кездеседі. Жергілікті Солтүстік Фризия диалектілері әлі де қолданыста. Батыс фризиялық-голландиялық екі тілділер екі топқа бөлінеді: Голланд тілін бірінші тіл ретінде меңгергендер батыс фризия тілінде сөйлейтін кезде батыс фризиялық көптік түрін байланыстыратын морфема ретінде қолданып, көптік және жалғау жұрнақтары арасындағы голланд тілінің гомофония жүйесін сақтауға бейім. Ал батыс фриз тілін бірінші тіл ретінде меңгергендер батыс фриз тілінде сөйлейтін кезде көбінесе гомофониясыз батыс фриз жүйесін сақтады.

Мәртебе

Сатерланд және Солтүстік фриз тілдері Германияда ресми түрде азшылық тілдері ретінде танылған және қорғалған, ал Батыс фриз тілі Нидерландыдағы екі ресми тілдің бірі, екіншісі – голланд тілі. ISO 639-1 коды fy және ISO 639-2 коды fry тілі "Фриз" тілі деп белгіленген, бірақ 2005 жылдың қараша айында "Батыс фриз" деп өзгертілді. ISO 639 тіркеу органының мәліметінше, «бұл код бұрын Батыс фриз тілі үшін қолданылған, бірақ тіл атауы «Фриз» болып саналған. Жаңа ISO 639 коды stq Сатерланд фриз тілі үшін қолданылады, ол Шығыс фриз тілінің бір түрі (Шығыс төменгі саксон тілінен, Батыс төменгі неміс диалектісінен шатастырмау керек). Жаңа ISO 639 коды frr Шлезвиг-Гольштейннің кейбір аймақтарында сөйленетін Солтүстік фриз тілінің нұсқалары үшін қолданылады. Ried fan de Fryske Beweging – Нидерландының Фрисландия провинциясында Батыс фриз тілі мен мәдениетін сақтау үшін жұмыс істейтін ұйым. Фриске академиясы 1938 жылы құрылғаннан бері фриз тілі, тарихы және қоғамы туралы зерттеулер жүргізуде, соның ішінде үлкен сөздік жасауға тырысуда маңызды рөл атқарады. Дегенмен, Сатерланд фриз тілі мен Солтүстік фриз тілінің көптеген диалектілері қауіпті жағдайда, ал Батыс фриз тілі құрып кетуге бейім деп саналады. Сонымен қатар, фриз тілін күнделікті өмірге енгізудегі барлық табысқа қарамастан, фриз тілі туралы білім беру және БАҚ-тың хабардарлығы жеткіліксіз, бұл оның ауылдық тарихы мен беделінің жоқтығынан туындауы мүмкін. Сондықтан, тіл білімі тұрғысынан ол жеке тіл болғанымен, әлеуметтік тұрғыдан ол стандартты тілге қарағанда диалект ретінде қарастырылады. Фриз және ағылшын тілдерінің ұқсастығын көрсететін бір шумақ: «Масло, нан және жасыл ірімшік – жақсы ағылшын және жақсы фриз», бұл екі тілде де шамамен бірдей айтылады (Батыс фриз: «Bûter, brea en griene tsiis is goed Ingelsk en goed Frysk»). Ескі фриз тілі мен қазіргі фриз тілінің арасындағы маңызды айырмашылық – Ескі фриз дәуірінде (шамамен 1150–1550 ж.ж.) грамматикалық жақтар сақталған. Осы кезеңнен сақталған мәтіндердің кейбіреуі 12- немесе 13-ғасырға жатады, бірақ көпшілігі 14- және 15-ғасырларға жатады. Әдетте, бұл мәтіндердің барлығы құқықтық жазбалармен шектеледі. Фриз тілінің ең ерте жазба мысалдары шамамен 9-ғасырға дейін жетеді, аймақтағы рундық жазулардың бірнеше мысалы бар, олар, мүмкін, ескі және фриз тілінде жазылған. Алайда, бұл рундық жазбалар көбінесе бірнеше сөзден артық емес және оларды әдебиет деп санауға болмайды. 16-ғасырда Ескі фриз тілінен Орта фриз кезеңіне (шамамен 1550–1820 ж.ж.) өту фриз тілінің жазба тілі ретінде қолданылуының күрт тоқтауына байланысты болды.

Орта Батыс фриз тілі

15 ғасырға дейін фриз тілі кеңінен сөйленіп, жазылып келді, бірақ 1500 жылдан бастап ол негізінен ауылдық аймақтарда қолданылатын, ауызша тілге айналды. Мұның бір себебі – 1498 жылы Саксония герцогы Альберт III-тің Нидерландының Фризланд провинциясын (Фризлан) басып алуы болды, ол Батыс фриз тілін үкімет тілі ретінде голланд тілімен алмастырды. Бұл практика кейін Нидерландыны билеген Габсбургтер (Германия императоры Карл V және оның ұлы, испан королі Филип II) кезінде де жалғасты. Нидерланды 1585 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін де Батыс фриз тілі бұрынғы мәртебесін қайта ала алмады. Бұған Голландияның Нидерландының үстем бөлігі ретінде өркендеуі және оның тілі – голланд тілінің сот, әкімшілік және діни істерде басым тіл ретінде қалыптасуы себеп болды. Осы кезеңде ұлы фриз ақыны Гисберт Япикс (1603–66), Болсвард қаласынан шыққан мектеп мұғалімі және хор жетекшісі, қазіргі Батыс фриз әдебиеті мен орфографиясының негізін салған тұлға, осы қағидаға ерекшелік жағдай болды. Оның үлгісі 19 ғасырға дейін, Батыс фриз авторлары мен ақындарының толық буындары пайда болғанға дейін қайталанбады. Бұл сонымен қатар «жаңа бұзу жүйесі» деп аталатын, барлық Батыс фриз диалекттеріндегі (Оңтүстік-Батыс фриз тілінен басқа) маңызды грамматикалық ерекшеліктің енгізілуімен бірге болды. Сондықтан, қазіргі Батыс фриз тілінің кезеңі осы уақытта, шамамен 1820 жылы басталды деп есептеледі.

Қазіргі Батыс фриз тілі

Батыс фриз тілінің қайта жандануына ақын Гисберт Япикс жетекшілік етті. Ол бұл тілде жазу арқылы оның мүмкін екенін көрсетуді көздеді және өзінің поэзиясымен батыс фриздердің біртұтас ұлттық санасын қалыптастырды, сондай-ақ батыс фриз тілінде жазудың стандартын жасады. Осының нәтижесінде батыс фриз тілін сақтап қалу жөніндегі тұрақты күш-жігер басталды, ол бүгінге дейін жалғасуда. Дегенмен, батыс фриз тілін жаңғырту қозғалысы 20-ғасырдың бірінші жартысында ғана күш алды, ол тек тіл арқылы ғана емес, сонымен қатар мәдениеті мен тарихы арқылы да қолдау тапты. Батыс фриз тілінде ән салу мен театрландыру батыс фриз тілінде сөйлеуді кеңейтуге ықпал етті. Қазіргі кезде батыс фриз тілінде жазылған мәтіндердің сақталуы қиынға түсуде, батыс фриз халқының бар болғаны 30% оны жетік меңгерген.