Кіріспе

Итало-далматин тілі

Корсика (энданим: corsu,; толық атауы: lingua corsa,) — роман тілдері тобына жататын тіл, ол Франциядағы Корсика аралында және Италиядағы Сардиния аралының солтүстік аймақтарында қолданылатын итало-далматин диалектілерінің континуумы. Корсика аралының өзі Тоскананың батыс жағалауынан шамамен 123,9 км (77,0 миль; 66 теңіз милі) қашықтықта орналасқан; осы себепті корсика тілі Италия түбегінің осы аймағынан шыққан тоскана тілінің нұсқаларымен, сондай-ақ флоренциялық негіздегі стандартты итальян тілімен байланысты. Тоскананың Пизасы мен тарихи Генуя Республикасының Корсикаға ұзақ уақыт бойы ықпалы тигендіктен, корсика тілі бір кезде халық тілінің (итальян тілімен бірге) рөлін атқарды және Франция Генуя Республикасынан аралды сатып алғанға дейін (1768) аралдың ресми тілі ретінде қызмет етті. 1859 жылға қарай француз тілі корсиканың бірінші тілі ретінде итальян тілін ығыстырды, сондықтан Франция азат болған кезде (1945) аралдың барлық тұрғындары дерлік француз тілін білді. 20 ғасырда тілде үлкен өзгеріс болды, арал тұрғындары байланыс жолдарын бейімдеп, өзгертіп, 1960 жылдары тек корсика тілінде сөйлейтін адамдар қалмады. 1995 жылы арал тұрғындарының шамамен 65%-ы корсика тілін белгілі бір деңгейде меңгерген, ал 10%-ға жуық азшылық корсика тілін ана тілі ретінде қолданды.

Жіктеу

Корсика тілі француз заңына сәйкес аймақтық тіл саналады. Корсиканың типологиялық және дәстүрлі түрде Итало-роман тілінің бірі екендігіне көпшілік келіседі, бірақ оның нақты орны одан да даулы. Кейбір ғалымдар корсика тілі Орталық Оңтүстік Италия диалектілеріне жатады деп санайды, ал басқалары оның Италияның Тоскана диалектілеріне жақын екендігін айтады. Итальян және корсика диалектілері (әсіресе Солтүстік Корсика) бір-біріне өте түсінікті. Оңтүстік Корсика, географиялық жақындыққа қарамастан, ең жақын тілдік көршісі ретінде сардиния тілі емес (өзгеше топ, ол өзара түсіністікке ие емес), керісінше, Сикуло-Калабрия сияқты Оңтүстік Италияның шеткі диалектілері. Дегенмен, Пиза мен Генуя билігі кезінде аралдың тосканизациясына дейін Корсикада сардиниялық диалект немесе сардо-роман тіліне өте ұқсас диалект қолданылған болуы мүмкін деген теория бар. Бұл мәселе тарихи, мәдени және әсіресе тілдік байланыстардың күштілігіне байланысты даулы: Корсика орта ғасырдан 19 ғасырға дейін Италиямен тығыз байланыста болды. Қоршаған Сардиниядан айырмашылығы, Корсиканың итальян тілімен диглоссиялық жүйеге енуі соншалықты терең болды, тіпті корсика және итальян тілдері бір тілдің екі әлеуметтік-тілдік деңгейі ретінде қабылданып, шын мәнінде солай болды. Корсика және итальян тілдері дәстүрлі түрде бір спектрде болды, ал олардың арасындағы шекаралар соншалықты бүкілгендіктен, жергілікті тұрғындар ресми жағдайда қарым-қатынас жасау үшін тек тілдік стильді өзгертуі жеткілікті болды. Тілін "тосканизациялау", я болмаса корсика элитасы айтқандай, parlà in crusca ("crusca-да сөйлеу", итальян тілінің стандартталуына арналған академияның атауынан) кодты ауыстыру емес, кодты араластыруға мүмкіндік берді, бұл Италия материгінің диалектілеріне тән. Итальян тілі корсика тілінен ерекшеленеді, бірақ солтүстік және оңтүстік корсика тілдерінің негізгі екі изоглосы арасындағы айырмашылықтар сияқты емес, олардың ана тілінде сөйлейтін адамдар арасындағы айырмашылықтардай емес. Паскуале Паоли Лондонда жер аударылғанда, Сэмюэл Джонсонның итальян тілінен өте ерекшеленетін "ауылдық тіл" бар екендігі туралы сұрағына мұндай тіл тек Сардинияда ғана бар деп жауап берді. Шын мәнінде, корсика тілінің аралдың туған тілі ретінде болуы Паолидің Корсиканың ресми тілі итальян тілі екендігі туралы мәлімдемесін жоққа шығармады. Бүгінгі корсика тілі осы тарихи өзгерістердің нәтижесі болып табылады, ол тілге ортағасырлық Тосканаға қатты ұқсайтын, Данте мен Боккаччо заманында сөйленген және әлі де Тоскананың шеткі аймақтарында (Лукка, Гарфагнана, Эльба, Капрая) сақталған тілге айналдырды. Қазіргі корсика тілінің ежелгі тоскан тіліне сәйкестігін тілдің барлық аспектілерінен көруге болады: фонетикадан, морфологиядан, лексикадан синтаксиске дейін. Стандартты итальян тілінің бір ерекшелігі – ре инфинитивтің аяқталуы, латын тілінде mittere "жіберу" сияқты; мұндай инфинитивтің аяқталуы тоскан және корсика тілдерінде жоғалады, нәтижесінде mette / metta, "қою" болады. Итальян тіліндегі "кім" дегеннің салыстырмалы сөзі chi, ал "не" дегеннің che / (che) cosa болса, корсика тілінде бүктелмеген chì. Корсика диалектілерін материктік Тоскана диалектілерінен бөліп тұратын жалғыз біріктіруші және ерекшелік – сөз соңындағы o u әрпінің сақталуы (Амиатино, Питиглиан және Капрай тілдерін қоспағанда). Мысалы, итальян тіліндегі демонстративті сөздер questo "бұл" және quello "сол" корсика тілінде questu немесе quistu және quellu немесе quiddu болады: бұл ерекшелік орта ғасырлардағы алғашқы итальян мәтіндеріне де тән болды. Корсиканы XV Людовик иеленгеннен кейін де итальян тілі аралдағы білім, әдебиет, дін және жергілікті істердің тілі болып қала берді. Бай жастардың көпшілігі жоғары білім алу үшін Италияға барып оқыды. (1830 жылы Пиза университетінің студенттерінің шамамен төрттен бірін корсикалықтар құрады деп есептеліп, саналады.) Жергілікті азаматтық тіркелімдер 1855 жылға дейін итальян тілінде жазыла берді; 9 мамырда 1859 жылы итальян тілі аралдың ресми тілі ретінде француз тілімен алмастырылды, бірақ соңғысы 1882 жылдан бастап француз провинцияларында сауаттылықты таратуға бағытталған Жюль Ферри заңдары арқылы арал тұрғындары арасында тамырлай бастады. Дегенмен, Корсикадағы корсика тілінде (итальянша емес) әдебиет тек кейінірек дамыды және оның алғашқы кезеңінде дербес мәдени үлгілер болған жоқ; Корсика жазушылары, мысалы, Сальваторе Виале, тіпті өздерін Италияның кең аумағымен байланысты болғанымен мақтан тұтты, корсика тілін "Италияның ең төменгі, таза емес диалектісі" деп есептеді. 20 ғасырдың басында Италияның аралға жасаған агрессивті талаптары мен одан кейінгі басып алуы арал тұрғындарын стандартты итальян тілінен алыстатты және, егер болса, француз тіліне көшуді одан да жеделдетті. Францияның азаттығына қол жеткізгеннен кейін, екі тілдік нұсқаулардың және Италиямен байланыстың бұрынғы барлық байланыстары үзілді; жергілікті жақтастармен саяси себептермен байланыстырылған корсика тілін қолдауға тырысқандар халықтың сынына және тіпті аймақтық сепаратизмді қолдайтындықтарына күдікпен қарады. Содан бері корсика тілі итальян тілінен тәуелсіз дамыды және 1970 жылдары "Riacquistu" ("қайтару") қозғалысының орталық бөлігіне айналды, корсика мәдениетін қайта жаңғыртуға бағытталды. Корсика тілін француз тілімен тең қою туралы ұлтшыл шақырулар 1974 жылы Франция Ұлттық Ассамблеясын 1951 жылғы Deixonne заңын кеңейтуге итерді, ол бастапқыда тек бірнеше тілдерді (бретон, баск, каталон және окситан) мойындады, соның ішінде корсика тілін де, итальян тілінің диалекті емес, Францияның толыққанды аймақтық тілі ретінде мойындады. (Үкіметтік қолдауды қараңыз.)

Шығу тегі

Корсика мен орталық Италия арасындағы ортақ байланысты б.з.д. 500 жылға дейін аралда өздерінің болуын мәлімдеген этрусқтардан бастап табуға болады. Біздің заманымыздың 40 жылында Корсиканың жергілікті халқы латын тілінде сөйлемеген. Римдік жер аударылған Сенека Кіші жағалау мен ішкі аймақтарды өз тілдерін түсінбеген жергілікті тұрғындардың мекендегенін хабарлады. Атап айтқанда, Сенека арал халқының гректер, лигурлер (лигуриялық гипотезаны қараңыз) және ибериялықтар сияқты түрлі этникалық топтардың қабаттасуының нәтижесі екенін айтты, олардың тілі басқа екі топтың араласуынан кейін ұзақ уақыттан бері халық арасында танылмайтын болды. 469 жылы аралды вандалдар басып алғаннан бастап латын тілінде сөйлейтіндердің ықпалы азайды. (Қараңыз: Ортағасырлық Корсика.) Егер сол кездегі жергілікті тұрғындар латын тілінде сөйлесе алса, онда олар оны соңғы империя кезеңінде үйренген болуы керек. Қазіргі корсика тіліне Корсика мәселесіне қызығушылық танытқан ірі державалардың тілдері әсер етті; бұрын Папалық мемлекет (828–1077), Пиза Республикасы (1077–1282) және Генуя Республикасы (1282–1768) сияқты ортағасырлық итальяндық державалар, соңында Франция, 1859 жылдан бастап ресми Париж француз тілін енгізді. «Галицизацияланған корсика» термині корсика тілінің шамамен 1950 жылдан бастап дамуын білдіреді, ал «алыстатылған корсика» термині француз тілінен алынған элементтерді жою арқылы тілдік тазалықты сақтаудан туындаған корсика тілінің идеалданған түрін білдіреді.

Корсика

Корсика тілінің ең көп тараған екі түрі – Бастия және Корте аймағында (әдетте аралдың солтүстік жартысында, Haute Corse, Cismonte немесе Corsica suprana деп аталады) және Сартен мен Порто-Веккьо маңында (әдетте аралдың оңтүстік жартысында, Corse du Sud, Pumonti немесе Corsica suttana деп аталады) сөйленетін топтар. Аяччо диалектісі өзгерісте деп сипатталған. Кальви мен Бонифациода қолданылатын диалекттер генуэздік диалектке, сондай-ақ лигурия тіліне жақын. Girolata – Porto Vecchio сызығы бойынша осы бөлінудің себебі Корсикаға орта ғасырдың соңғы кезеңдерінде Тосканадан жасалған кең көші-қон болды: нәтижесінде, солтүстік Корсика диалектілері Тоскана сияқты орталық итальян диалектісіне өте жақын келді, ал оңтүстік Корсиканың нұсқалары тілдің бастапқы ерекшеліктерін сақтап қалды, бұл оларды сицилия тіліне және белгілі бір деңгейде сардиния тіліне ұқсатады.

Солтүстік корсика

Солтүстік Корсика макродиалектісі (Supranacciu, Supranu, Cismuntincu немесе Cismontano) аралда ең көп тараған және стандартталған нұсқасы болып табылады, және Солтүстік-Батыс Корсикада Бастия және Корте аудандарының маңында қолданылады. Бастия және Кап-Корсе диалектілері Батыс Тоскана диалектілеріне жатады; олар, Флоренциядан басқа, стандартты итальян тіліне ең жақын. Бұрын айтылғандардан өзге, егер диалектілерде "еді" (мысалы, (ella) amarebbe "ол сүйер еді") түріндегі шартты сөз формасы болса, олар Cismontani диалектілері деп саналады, бұл диалектілер Пиана, Вико, Виццавона, Гисони және Гисоначча ауылдарын байланыстыратын сызықтың солтүстігінде орналасқан, сонымен қатар Кап-Корсе (аралдың қалған бөлігінен өзгеше және итальян тілі сияқты, lu, li, la, le анықталған артикльдерін қолданады), Бастия (i > e және a > e, u > o: ottanta, momentu, toccà, continentale; a > o: oliva, orechja, ocellu), Балагна, Ниоло және Корте (жалпы корсикалық ерекшеліктерді сақтайды: distinu, ghjinnaghju, sicondu, billezza, apartu, farru, marcuri, cantaraghju, uttanta, mumentu, tuccà, cuntinentale, aliva, arechja, acellu) кіші топтарын қамтиды.

Өтпелі аймақ

Солтүстік және оңтүстік шекараларында, солтүстік диалекттерді оңтүстік диалекттерден бөлетін сызықтың бойында, екі топтың біріне тән тілдік құбылыстарды қабылдайтын және жергілікті ерекшеліктері бар өтпелі аймақ орналасқан. Солтүстік сызық бойында Пиана және Калькатоджио маңындағы диалекттер, Цинаракадан Виццавона (олар оңтүстіктегідей шартты сөйлемдер құрайды), Фиуморбодан Гисоначча және Гисони арқылы, тарихи ll дыбысының орнына ретрофлекстік дыбыс (дд деп жазылады) бар; Оңтүстік сызық бойында Аяччо диалекттері (ретрофлекстік dd, ghj ретінде айтылады, әйелдердің көпше түрі i-ге аяқталады, қамыс және аккатта сияқты кейбір солтүстік сөздер гьякару және кумпра орнына, сондай-ақ ellu/ella және eddu/edda емес; шағын өзгерістер: sabbatu > sabbitu, u li dà > ghi lu dà; соңғы буындар көбінесе басылып, қысқартылады: marinari > marinà, panatteri > panattè, castellu > castè, cuchjari > cuchjà), Гравиона аймағы, Бастелика (оны оңтүстік диалекті деп жіктеуге болады, бірақ оның ерекше рhotacismімен де белгілі: Basterga) және Солензара (латынның қысқа дауыс үндерін сақтамаған: seccu, peru, rossu, croci, pozzu).

Оңтүстік корсика

Оңтүстік Корсика макродиалектісі (Suttanacciu, Suttanu, Pumontincu немесе Oltramontano) – Сартен және Порто-Веккио аудандарында қолданылатын ең көне және консервативті топ. Солтүстік диалектілерден және сардин тілінен айырмашылығы, бұл топ ĭ және ŭ латын тілінің қысқа дауыстарын сақтайды (мысалы, pilu, bucca). Сонымен қатар, ол сицилия тілі сияқты дауысты ретрофлексті тоқтатумен ерекшеленеді (мысалы, aceddu, beddu, quiddu, ziteddu, famidda) және ìa арқылы жасалған шартты рай (мысалы, (idda) amarìa – «ол сүйер еді»). Олтрамонтани диалектілерінің барлығы Портиччо, Бастелика, Кол-ди-Верде және Солензараның оңтүстігінде орналасқан аймақтан тараған. Ерекше диалектілерге Тараво айналасындағы диалектілер (ретрофлекстік dd тек тарихи ll үшін: frateddu, suredda, beddu; тіл ұшының латеральды жақындасуын сақтау: piglià, famiglia, figliolu, vogliu; латын тілінің қысқа дауыстарын сақтамайды: seccu, peru, rossu, croci, pozzu), Сартен (латын тілінің қысқа дауыстарын сақтайды: siccu, piru, russu, cruci, puzzu; тарихи rn-ді rr-ға өзгерту: forru, carri, corru; тіл ұшының латеральды жақындасуын тоқтатумен алмастыру: piddà, famidda, fiddolu, voddu; cantàvami, cantàvani сияқты толық емес етіс; eddu/edda/eddi жеке есімдіктері), Alta Rocca (Корсикадағы ең консервативті аймақ, Солтүстік Сардиниядағы диалектілерге өте жақын) және Порто-Веккио мен Боначифьо арасындағы оңтүстік аймақ (еркек жалғыз сан әрқашан u-ға аяқталады: fiumu, paesu, patronu; еркек көп сан әрқашан a-ға аяқталады: i letta, i solda, i ponta, i foca, i mura, i loca, i balcona; cantàiami, cantàiani сияқты толық емес етіс) жатады.

Сардиния

Оңтүстік Корсикадан шыққан, бірақ Сардиния тілінің күшті ықпалына ұшыраған кейбір итало-роман тілдері көршілес Сардиния аралында қолданылады. Галлур тілі аралдың солтүстігінде, оның ішінде Галлура аймағында, ал Сассари тілі Сассариде және оның төңірегінде, Сардинияның солтүстік-батысында сөйленеді. Олардың Сардиниядағы географиялық орны, теория бойынша, бұрын тоскандықтар мен тосканалықтардың көшіп келу толқындарының нәтижесі болып табылады, олар Сардинияда қоныстанды және жергілікті сардиниялық диалектілерді (қазіргі уақытта Лурас қаласы ғана Галлураның ортасындағы түпнұсқа тілін сақтап қалған) бірте-бірте ығыстырды. Маддалена архипелагы, мәдени тұрғыдан Корсикаға жақын болғанымен, 1767 жылы Генуя Францияға Корсиканы өткізгенге дейін Савойя Корольдығына қосылған. Жергілікті диалект (исулану немесе маддалену деп аталады) 17 және 18 ғасырларда Бонифациодан келген балықшылар мен малшылар әкелді. Галлур тілінің ықпалына түскенмен, ол Оңтүстік Корсиканың бастапқы ерекшеліктерін сақтап қалды. Итальян тілінде маддаленино диалектісінде генуэз және понцес тілдерінен алынған көптеген сөздер бар. Галлур және Сассари тілдері итало-далматин тобына жатса да, ол Сардиния тілінен типтік жағынан ерекшеленеді, бірақ оларды Корсика немесе Сардиния диалектілері ретінде қарастыру керек пе, әлде олардың тарихи дамуын ескере отырып, өздерінің жеке тілдері ретінде қарастыру керек пе деген мәселе ұзақ уақыттан бері талқыланып келеді. Осы тілдердің барлығын бір категорияға, Оңтүстік роман тілдеріне жатқызу ұсынылған, бірақ мұндай жіктеу лингвистер арасында кең қолдау таппады. 1997 жылдың 14 қазанында Сардиния Автономдық Аймағының №26 заңының 2-бабының 4-тармағы «Сассари және Галлур диалектілеріне» («al dialetto sassarese e a quello gallurese») Сардинияның басқа жергілікті тілдерімен тең құқықтық мәртебе берді. Осылайша, олар техникалық тұрғыдан тарихи тілдік азшылықтарға қатысты ұлттық заңмен қамтылмаса да, Сардиния үкіметі оларды аймақтық деңгейде мойындайды. Бұл Оңтүстік Корсика тіліне ұқсас өтпелі тіл. Бұл итало-далматин тілдері мен Сардиния тілі арасындағы аралық тіл. Оның итальян тіліне, әсіресе Тоскананың ескі диалектілеріне ұқсастықтары бар. 1980 жылы арал халқының шамамен 70 пайызы «корсика тілін біраз деңгейде білген». 1990 жылы 254 мыңға жуық халықтың арасында бұл көрсеткіш 50 пайызға төмендеді, ал арал тұрғындарының 10 пайызы оны ана тілі ретінде қолданды. Жалпы халықтың 28 пайызы корсика тілінде жақсы сөйлей алды, ал тағы 14 пайызы оны «жақсы» деңгейде сөйлей алды. Тілді жақсы білетіндердің үлесі 25-34 жас аралығындағылардың арасында ең төменгі 25 пайызды құрады, ал 65 жастан асқандардың арасында ең жоғары 65 пайызды құрады: бұл жас топтағылардың шамамен төрттен бірі корсика тілін түсінбейтінін хабарлады, ал егде жастағылардың аз бөлігі ғана түсінбейді. Корсика тілі корсика мәдениетінің маңызды құралы болып табылады, ол әсіресе мақал-мәтелдерге және полифониялық әндерге бай.

Мемлекеттік қолдау

1951 жылы француз парламенті аймақтық тілдерді мектепте оқытуға мүмкіндік беретін Deixonne заңын қабылдағанда, алсас, фламанд және корсика тілдері неміс, голланд және итальян тілдерінің аллогендік диалектілері ретінде қарастырылды, яғни олар өздігінен тіл емес, шет тілдерінің диалектілері саналды. Тек 1974 жылы ғана олар ерікті түрде оқыту үшін саяси жағынан аймақтық тілдер ретінде мойындалды. 1991 жылғы Жоксе жарғысы Корсика аумақтық бірлестігін құрғанда Корсика Ассамблеясын да қарастырып, оған корсика тілін факультативті оқыту жоспарын әзірлеу міндеті жүктелді. Корсика университеті Паскуале Паоли (Корте, Жоғарғы Корсика) осы жоспарлауда маңызды рөл атқарды. Бастауыш мектептерде корсика тілі аптасына белгілі бір сағат көлемінде (2000 жылы үш сағат) оқытылады және орта мектептерде факультативті пән, ал Корсика университетінде міндетті пән болып табылады. Бұл білім ересектер білімі арқылы да қолжетімді. Тиісті лауазымды тұлғалар оны білген жағдайда, сотта немесе басқа мемлекеттік істерді жүргізу кезінде қолдануға болады. Корсика Ассамблеясының Мәдениет кеңесі оның қолданылуын, мысалы, қоғамдық белгілерде пайдалануды жақтайды. 2023 жылы жергілікті префект бастамасымен және соңғы тенденцияларға қарсы бағытталған сот шешімімен француз мемлекеттік мекемелерінде және аймақтық парламентте корсика тілінің қолданылуына заңмен тыйым салынды, сондай-ақ "корсика халқының" болуы конституцияға қайшы деп танылды.

Әліпби және орфография

Корсика тілі стандартты латын әрпімен жазылады, түпкі сөздер үшін 21 әрп қолданылады. J, k, w, x және y әріптері тек шетелдік есімдерде және француз тіліндегі сөздерде кездеседі. Алфавиттің қазіргі ғылыми түрінде диграфтар мен триграфтар chj, ghj, sc және sg да "әріптер" ретінде анықталады (ескі испан алфавитіндегі ch немесе ll болуымен салыстырыңыз) және сәйкесінше c, g және s әріптерінен кейін пайда болады.

Негізгі диакритикалық белгі – жеңіл дауыс, ол соңғы буыннан басқа буынды стресс белгілейді. Ғылыми контексте диссиллабтар дифтонгтардан дауысты үндестігін (діэрезис) қолдану арқылы ажыратылады (итальян тіліндегідей, француз және ағылшын тілдерінен өзгеше). Ескі жазуда кейде басымды буынға жіті акцент, ал басымды буынға циркумфлекс акценті қойылған, бұл сәйкесінше және фонемаларды көрсетеді. Корсика тілі тарихи түрде итальян тілінің диалектісі саналған, итальян түбегінде дамыған роман тілдеріне ұқсас, ал жазбаша түрі итальян тіліне ұқсас (соңғы о әрпінің u әрпімен және il/lo және la артикльдерінің u және a артикльдерімен жалпылама алмастырылуымен; алайда, Cap Corse және Gallurese диалектілері бастапқы lu және la артикльдерін сақтайды). Екінші жағынан, қазіргі корсика диалектілерінің фонемалары фонологиялық контекстке байланысты күрделі және кейде ретсіз өзгерістерге ұшырайды, сондықтан басқа роман тілдерін білетін шетелдіктер үшін тілдің айтылуы түсініксіз болуы мүмкін.