Кіріспе

Адамның ақыл-ойының дамуы оның миының дамуымен және тілдің пайда болуымен тығыз байланысты. Адамның эволюциялық уақыт сызығы шамамен 7 миллион жылды қамтиды, Пэн тұқымының бөлінуінен бастап, мінез-құлықтық заманауилықтың пайда болуына дейін 50 000 жыл бұрын. Бұл уақыт сызығының алғашқы үш миллион жылы Сахелантроптарға, келесі екі миллион жылы Аустралопитектерге, ал соңғы екі миллион жылы палеолит дәуіріндегі Хомо тұқымының тарихына қатысты. Адам ақыл-ойының көптеген белгілері, мысалы, жанашырлық, ақыл-ой теориясы, аза тұту, рәсімдер және символдар мен құралдарды қолдану, маймылдарда белгілі бір дәрежеде айқын көрінеді, бірақ олар адамдарда кездесетіннен әлдеқайда аз күрделі формаларда, мысалы, маймыл тілі. Когнитивтік сауда-саттық гипотезасы қысқа мерзімді жұмыс жады мен күрделі тілдік дағдылар арасындағы эволюциялық сауда-саттық болды деп болжайды.

Құс тұқымдас

Үлкен маймылдар (адамзаттылар) кейбір танымдық және эмпатиялық қабілеттерді көрсетеді. Шымпанзелер құралдар жасап, оларды азық-түлік пен әлеуметтік көріністер алу үшін пайдалана алады; олардың ынтымақтастық, ықпал ету және дәреже талап ететін күрделі аңшылық стратегиялары бар; олар мәртебелі, манипулятивті және алдау қабілеті бар; олар символдарды қолдануға үйреніп, адам тілінің кейбір аспектілерін, соның ішінде қарым-қатынастық синтаксис, сан және сандық реттілік ұғымдарын түсіне алады. "Жоғары интеллектке" ие түрлерде (яғни дельфиндер, үлкен маймылдар және адамдар Homo sapiens) кездесетін жалпы сипаттама - бұл ұлғайтылған өлшемдегі ми. Сонымен қатар, неокортекс, ми қабығының бүлінуі және фон Экономо нейрондары да бар. Бұл нейрондар әлеуметтік интеллектпен және басқаның не ойлап, не сезініп жатқанын өлшеуге байланысты, сондай-ақ, бөтелкелі дельфиндерде де бар.

Құс тұқымдас

Шамамен 10 миллион жыл бұрын Жердің климаты суық және құрғақ кезеңге енді, бұл шамамен 2,6 миллион жыл бұрын басталған төртінші мұздыққа әкелді. Мұның бір салдары солтүстік Африка тропикалық орманының кедейленіп, оның орнына ашық шалғынды алқаптар, ақырында шөл дала (қазіргі Сахара) пайда болды. Олардың ортасы үздіксіз орманнан жайылым жерлерімен бөлінген орман жапсырмаларына өзгерген сайын, кейбір приматтар жартылай немесе толықтай жерде өмір сүруге бейімделген. Бұл жерде олар бұрын қауіпсіз болған үлкен мысықтар сияқты жыртқыш аңдарға тап болды. Осы экологиялық қысымдар селекцияны екі аяқтылардың артқы аяқтарымен жүруіне мүмкіндік берді. Бұл хомининдердің көздеріне үлкен биіктік, қауіптің жақындағанын алыстан көру қабілеті және қозғалыс құралдарын тиімдірек етуді қамтамасыз етті. Сонымен қатар, бұл қолдарды жүруден босатып, тамақ жинау сияқты жұмыстарды қолға алуға мүмкіндік берді. Кейбір кезде екі аяқты приматтар қолдылық дамытып, оларға таяқ, сүйек және тастарды жинап алып, оларды қару ретінде немесе кіші жануарларды өлтіру, жаңғақтарды сындырып алу немесе өліктерді кесу сияқты тапсырмалар үшін құрал ретінде пайдалану қабілетін берді. Басқаша айтқанда, бұл приматтар бастапқы технологияны пайдаланды. Хоминин суб-ауылындағы приматтарды қолданатын екі аяқты құрал шамамен 5 - 7 миллион жыл бұрын пайда болған, мысалы, ең ерте кездескен түрлердің бірі Sahelanthropus tchadensis. Шамамен 5 миллион жыл бұрын адам миы көлемі мен функциясының әртүрлілігі жағынан тез дамый бастады. Адамның эволюциялық уақыт сызығы бойынша (Homininae қараңыз) адам баласы дамыған сайын ми көлемінің біртіндеп өсуі болды, ол Homo habilis-те шамамен 600 см3-ден бастап Homo neanderthalensis-те 1500 см3-ге дейін. Сонымен, жалпы алғанда, ми көлемі мен интеллект арасында оң байланыстылық бар. Алайда, қазіргі заманғы Homo sapiens-тің ми көлемі неандертальдықтарға қарағанда сәл кішірек (1250 см3), ал Флорес гоминидтерінің (Homo floresiensis), хоббиттер деген лақап аты бар, ми сыйымдылығы шамамен 380 см3 (шимпанзе үшін кішкентай деп саналады) шамамен үштен бір бөлігі Homo erectus. Олардың H. erectus-тан эволюцияланғандығы оқшаулық карликоздық жағдай ретінде ұсынылады. Үш есе кішірек миы бар Флорес гоминидтері отты қолданған және өздерінің ата-бабалары H. erectus сияқты күрделі құралдар жасаған.

Адам

Шамамен 2,4 миллион жыл бұрын Шығыс Африкада Homo habilis пайда болды: алғашқы адам түрі және алғашқы тас құралдар жасау, бірақ тіпті ертерек дәуірлерден және бірнеше австралопитектердің қазбалары сияқты жақын маңдағы құралдарды пайдалану белгілерінің даулы табылғандары оның алдыңғыларына қарағанда қаншалықты ақылды екендігіне күмән келтіреді. Құралдарды қолдану эволюциялық жағынан маңызды артықшылыққа ие болды және бұл тапсырма үшін қажетті қол қозғалыстарын үйлестіру үшін үлкен және күрделі ми қажет болды. Біздің Homo habilis мінез-құлқының күрделілігі туралы біліміміз тек тас мәдениетпен шектелмейді; олар тіс тістейтінді әдеттегі терапиялық қолданумен де айналысты. Үлкен ми үшін үлкен бас сүйегі қажет, сондықтан оны басқа морфологиялық және биологиялық эволюциялық өзгерістер сүйемелдейді. Мұндай өзгерістердің бірі - аналық жынысты ананың жаңа туған нәрестеге үлкен бас сүйегі өтуі үшін оның туатын жолының кеңірек болуы. Бұл мәселені шешу үшін ұрықтың бас сүйегі үлкен болып, туа біткенше, оның дамуының ерте кезеңінде босану керек еді. Басқа да бейімделулер кішірек жоғарғы және төменгі жақ сүйектері, кішірек және әлсіз бет бұлшық еттері, және адамның қысқаруы мен жалпақтануы, нәтижесінде қазіргі заманғы адамның күрделі танымдық және тілдік мүмкіндіктері, сондай-ақ бет әлпеті мен күлімсіреу қабілеті пайда болды. Дегенмен, адамдар өздерінің осал ұрпақтарын қорғау үшін өмір сүру салтын ұстана бастады, бұл оларды басқа жануарлар мен адамдармен бәсекелесу үшін құрал жасаудан көбірек тәуелді болуға және дене мөлшері мен күш-қуатына аз арқа сүйеуге мәжбүр етті. Супраорбитальді торс немесе көрнекті қас жотасы және жалпақ бет сияқты сипаттамалар да Homo erectus-ты ерекшелендіреді. Олардың миының көлемі оларды жақын туысқан түрлерден, мысалы, H. habilis-тен ерекшелейді, өйткені мидың орташа сыйымдылығы 1000 см3 ұлғайғанын көреміз. Бұрынғы түрлермен салыстырғанда, H. erectus бас сүйегінде кіл және бас сүйегінің морфологиялық өзгерістерін көрсететін шағын қырқалар дамытты. Адамның анатомиялық тұрғыдан қазіргі заманғы адам екендігіне сенушілердің пікірі бойынша, олардың дене мөлшері, салмағы, сүйек құрылымы және тамақтану әдеттері бір-біріне өте ұқсас. Алайда уақыт өте келе адам интеллектісі ми физиологиясымен, бас сүйегінің анатомиясы мен морфологиясымен, сондай-ақ климат пен қоршаған ортаның тез өзгеруімен өзара байланысты кезеңдермен дамыды. 4E танымдық тәсіл танымды бейнеленген, кіріктірілген, белсенді және кеңейтілген ретінде сипаттайды, ақыл-ой, дене және қоршаған орта арасындағы өзара байланысты табиғатты түсіну үшін. Ашеул мәдениеті, Homo erectus-пен байланысты, екі жақты немесе екі жақты қол балталарынан тұрады, бұл "құрал жасаушының тарапынан көбірек жоспарлау мен шеберлікті талап етеді; оған симметрия принциптерін білу керек". Шығыс Африкада Homo sapiens қазбалары табылды, олар шамамен 200 000 жыл бұрын пайда болған. Бұл ертедегі заманауи адамдардың тіл, музыка, дін және т.б. қандай деңгейде дамығаны белгісіз. Когнитивтік сауда-саттық гипотезасы қысқа мерзімді жұмыс жады мен күрделі тілдік дағдылар арасындағы эволюциялық сауда-саттық болды деп болжайды. Тоба апаты теориясын жақтаушылардың айтуынша, жердің тропикалық емес аймақтарындағы климат шамамен 70 000 жыл бұрын Тоба жанартауының үлкен жарылысы нәтижесінде атмосфераны бірнеше жыл бойы жанартау күлмен толтырғандықтан кенеттен қатып қалды. Бұл экваторлық Африкадағы адам санын 10 000-нан кем етіп қысқартты, қазіргі заманғы адамдардың барлығы олардан тараған. Климаттың кенеттен өзгеруіне дайын болмағандықтан, аман қалғандар жаңа құралдар мен ыстық сақтаудың жаңа жолдарын ойлап табуға жеткілікті ақылды болды. Шамамен 80 000-100 000 жыл бұрын Homo sapiens-тің үш негізгі желісі бөлініп кетті, митохондриялық L1 (mtDNA) / A (Y DNA) гаплогруппасының иелері Оңтүстік Африканы отарлады (хоисан / капоид халықтарының ата-бабалары), L2 (mtDNA) / B (Y DNA) гаплогруппасының иелері Орталық және Батыс Африканы қоныстандырады (Нигер-Конго және Нило Сахара тілінде сөйлейтін халықтардың ата-бабалары), ал L3 гаплогруппасының иелері Шығыс Африкада қалды. "Ұлы серпіліс" мінез-құлықтық заманауилыққа алып баратын осы бөлінуден кейін ғана басталады. Құрал жасау мен мінез-құлықтардың тез дамығаны шамамен 80 000 жыл бұрын байқалады, ал Африкадан көшіп кету шамамен 60 000 жыл бұрын Орта палеолиттің аяғына қарай жалғасады. Толық заманауи мінез-құлық, соның ішінде бейнелі өнер, музыка, өзін-өзі әшекейлеу, сауда, жерлеу ...

Әлеуметтік ми гипотезасы

Әлеуметтік ми гипотезасын британдық антрополог Робин Данбар ұсынды, ол адам ақыл-ойының ең алдымен экологиялық проблемаларды шешу құралы ретінде емес, үлкен және күрделі әлеуметтік топтарда тіршілік ету және өсімін молайту құралы ретінде дамығанын айтады. Үлкен топтарда өмір сүрумен байланысты кейбір мінез-құлықтарға өзара альтруизм, алдау және коалиция құру жатады. Бұл топтық динамика ақыл-ой теориясына немесе басқалардың ойлары мен сезімдерін түсіну қабілетіне қатысты, бірақ Дунбар сол кітапта ақыл-ойды дамытатын топтың өзі емес екенін мойындайды (осылай, қайталанушылар көрсеткендей). Дунбар әлеуметтік топтың көлемі өскенде, топтағы әртүрлі қатынастардың саны шамамен өсуі мүмкін деп айтады. Шымпанзелер шамамен 50 адамнан тұратын топтарда өмір сүреді, ал адамдар әдетте 150 адамнан тұратын әлеуметтік шеңберге ие, бұл шағын қоғамдардағы және жеке әлеуметтік желілердегі әлеуметтік қауымдастықтардың әдеттегі мөлшері; бұл сан қазір Дунбар саны деп аталады. Сонымен қатар, топтардың табыстылығы олардың құрылуындағы мөлшеріне байланысты екеніне дәлел бар, 150-ге жуық топтар ерекше табысты, бұл осы мөлшердегі қауымдастықтардың тиімді функционалдықты қамтамасыз ететін ең аз мөлшер мен қоғамдастыққа деген жауапкершілікті сезінуге мүмкіндік беретін ең үлкен мөлшер арасындағы тепе-теңдікті көрсететінін көрсетеді. Бұл зерттеудің бір мүмкін түсіндірмесі - фругиварий үшін "экстрактивті азық іздеу" немесе жаңғақ, жәндіктер және жеміс сияқты қатты қабықшалы тағамдарды табу және дайындау процесі қажет. Азық-түлік алу үшін жоғары когнитивтік өңдеу қажет, бұл үлкен ми көлемін түсіндіруге көмектеседі. Сонымен қатар, Дунбар саны адамның әлеуметтік қарым-қатынастарының жоғарғы шегі емес екенін көрсететін зерттеулер бар. Әлеуметтік қатынастардың жоғарғы шегін белгілейтін мидың сыйымдылығы деген болжамға "қоңыз саясатын" эмуляциялау үшін жеткілікті қарапайым ақылсыз реакциялар көрсететін компьютерлік симуляциялар және қағаз жәндіктер сияқты кейбір әлеуметтік жәндіктердің әрқайсысының өз орны бар (әлеуметтік құрылымсыз отарлауға қарағанда) иерархиясы бар және олардың иерархиясы шамамен 80 адамның тобында сақталады. олардың милары кез-келген сүтқоректілерге қарағанда кішірек. Жәндіктер бұл мәселені зерттеуге мүмкіндік береді, өйткені олар тұрақты колонияларға қарағанда әлеуметтік формалардың теңдесі жоқ әртүрлілігін көрсетеді, онда көптеген адамдар бірлесіп жұмыс істейді. Олар ұжымдық организм ретінде жұмыс істейді және шағын жүйке жүйелеріне қарамастан таңғажайып танымдық дағдыларды дамытты. Әлеуметтік жәндіктер экологияға, оның ішінде әлеуметтік ортаға байланысты қалыптасады. Ми көлемін күрделілікпен байланыстыруға бағытталған зерттеулер әлеуметтік жәндіктер сияқты жағдайларға байланысты әлеуметтіклік пен танымдық арасындағы нақты байланысты анықтамады. Адамда қоғамды, әдетте, топқа мүшелікті көрсететін ерекшеліктерді тану қабілеті біріктіреді. Әлеуметтік жәндіктер де өз колониясының мүшелерін танып, бәсекелестерден қорғануға мүмкіндік береді. Мұны құмырсқалар иіскеулерді салыстыра отырып жасайды, бұл көп компонентті өзгермелі белгілерді жақсы ажыратуды талап етеді. Зерттеулер бұл тану ұзақ мерзімді есте сақтауды қамтымайтын қарапайым танымдық операциялар арқылы, бірақ сезімдік бейімделу немесе дағдылану арқылы жүзеге асатынын көрсетеді. Бал араларының "биі" - бұл олардың басқа ұжыммен қарым-қатынас жасаудың бір түрі. Би тілінің одан да әсерлі әлеуметтік түрі - бұл жаңа мекен іздеп жүрген үйірмеге ұяның орынды жерін көрсету. Отар түрлі ақпаратқа ие барлаушылардың көпшілік "пікірлерінен" консенсусты құрады, содан кейін бір мақсат бойынша келіседі.

Шолу

Әлеуметтік ми гипотезасына ұқсас, бірақ одан ерекшеленеді, бұл мәдени интеллект немесе мәдени ми гипотезасы, ол адамның миының көлемі, танымдық қабілеті мен интеллекті әлеуметтік оқыту деп аталатын механизмнен мәдени ақпараттың арқасында ұрпақтар бойы өсті деп ұйғарады. Гипотеза сондай-ақ жоғары тәуелділік пен әлеуметтік оқыту мен жалпы танымдық қабілет үшін жиі мүмкіндіктері бар түрлер арасындағы оң байланысты болжайды. Себебі әлеуметтік оқыту түрлерге мәдени дағдыларды және өмір сүру стратегиясын дамытуға мүмкіндік береді; осылайша, теория бойынша, мәдени түрлер ақылды болуы керек деп айтуға болады. Адамдар планетадағы ең ақылды түр ретінде танылды, үлкен миы бар, көптеген танымдық қабілеттері бар және басқа түрлерден асып түсетін өңдеу қуаты бар. Шын мәнінде, миллиондаған жылдар бойы эволюция барысында адамдар ми көлемі мен ақыл-ойының айтарлықтай өскенін көрсетті. Бұл адамның "әзірге дамыған мәдени түр" деп аталуының себебі, ол айналамыздағы әлеуметтік ортаға байланысты мәдени түрде берілетін білімге теңдесі жоқ тәуелділік танытады. Бұл генетикадағы өзгерістерге қарағанда, адам популяциясында әлдеқайда тез таралатын ақпараттың әлеуметтік берілуіне байланысты. Қарапайым сөзбен айтқанда, біз ең мәдени және сондықтан да ең ақылды түрлерміз. Зияның эволюциясына қатысты басты мәселе - бұл мәдени ақпарат ұрпақтан-ұрпаққа беріліп, бүкіл адамзатқа мәдени дағдылар мен білімді қалыптастыруда. Дунбардың әлеуметтік ми гипотезасы, екінші жағынан, біздің миымыз, ең алдымен, топтардағы күрделі әлеуметтік өзара әрекеттесулер нәтижесінде дамыды деп айтады, сондықтан осылайша екі гипотеза бір-бірінен ерекшеленеді, өйткені мәдени интеллект гипотезасы көбірек назар аударады. әлеуметтік жолмен берілетін ақпараттан интеллекттің өсуі. Біз "әлеуметтік" қарым-қатынастан оқыту стратегиясына назар аударуды көреміз. 2018 жылы Мутхукришна мен зерттеушілер мәдени интеллект гипотезасына негізделген модель жасады, ол мидың көлемі, топтың көлемі, әлеуметтік оқыту және жұптасу құрылымдары арасындағы байланысты көрсетті. Адамды басқа түрлерден ерекшелендіретін нәрсе - біздің мәдениеттен алынған ақпаратқа баса назар аударғанымыз, біз бала кезінен бастап әлеуметтік білім алу қабілетіне ие болдық. 2012 жылы зерттеушілер бұл құбылысты дәлелдеу үшін тоғыз айлық нәрестелерге неврологиялық зерттеулер жүргізді. Зерттеу барысында бір апта бойы бала күтіміне қараған адамның сыңғырлағышпен дыбыс шығаратынын байқаған сәбилер қатысты. Зерттеу барысында нәрестелердің миын бақылады. Зерттеушілер сәбилердің өзі дауыс шығара алмай-ақ, сыңғырлағышпен байланысты жүйке жолдарын іске қоса алатынын анықтады. Мұнда біз адамның әлеуметтік білімін іс-әрекет барысында көреміз. Сәбилер белгілі бір әрекеттің әсерін тек басқа біреудің әрекетіне қарап түсіне алады. Бұл зерттеу әлеуметтік оқытудың нейрондық механизмдерін ғана емес, сонымен қатар біздің өмірдің басынан бастап айналамыздағы адамдардан мәдени дағдыларды игеру қабілетімізді көрсетеді, сондықтан ол мәдени ақылды гипотезаны қатты қолдайды. Мәдени интеллект гипотезасының кең ауқымды іс-әрекет етуін көрсету үшін әртүрлі зерттеулер жүргізілді. 2016 жылы жүргізілген бір зерттеуде орангутанның екі түрі, оның ішінде әлеуметтік Суматра түрі мен аз әлеуметтік Борнео түрі зерттелді. Мақсаты - әлеуметтік білім алу мүмкіндігі жиірек кездесетін түрлердің ақылды болуына эволюция арқылы мүмкіндік беру керек деген түсінікті тексеру болды. Нәтижелер суматтықтардың аз араласатын борнейліктерге қарағанда танымдық сынақтарда үздіксіз жақсы нәтиже көрсеткенін көрсетті. Суматралықтар да өздерінің тіршілік ортасында көбірек тынығушылық пен сақ мінез-құлық танытты. Бұл адам емес түрлердегі мәдени интеллект гипотезасының дәлелін көрсететін алғашқы зерттеулердің бірі болды. Оқу мүмкіндіктерінің жиілігі екі түрдің арасындағы танымдық қабілеттердегі айырмашылықтарды біртіндеп тудырды.

Трансформациялық мәдени интеллект гипотезасы

2018 жылы жүргізілген зерттеуде "трансформациялық мәдени интеллект гипотезасы" деп аталатын гипотезаның бастапқы нұсқасының өзгертілген нұсқасы ұсынылды. Зерттеу төрт жасар баланың түрлі әлеуметтік жағдайдағы проблемаларды шешу дағдыларын зерттеуді қамтиды. Балаларға суды пайдаланып, бір құбырынан жүзіп тұрған затты алуды тапсырды. Олардың барлығы дерлік ешқандай көмексіз сәтсіз болды, бірақ көпшілігі видеоны ұсынатын педагогикалық шешімді көрсеткеннен кейін сәтті болды. Алайда, сол видеоны педагогикалық емес түрде көрсеткен кезде, балалардың тапсырмадағы табысы жақсармады. Бұл балалардың физикалық таным қабілеті мен проблеманы шешу қабілеті оларға тапсырманың әлеуметтік тұрғыдан қалай берілгеніне әсер еткенін білдірді. Осылайша зерттеушілер трансформациялық мәдени интеллект гипотезасын жасады, ол біздің физикалық танымдық дамуымызды айналамыздағы әлеуметтік орта дамытып, оған әсер ететінін атап көрсетеді. Бұл дәстүрлі мәдени интеллект гипотезасына қарсы шығады, бұл адамның әлеуметтік танымдық қабілеті, ал біздің ең жақын туыстарымыздан жоғары физикалық танымдық қабілет емес; Бұл теория жануарларды үйрету зерттеулерінен күшті қолдау тапты, онда тек бірнеше ұрпақ ішінде үйрету үшін селекциялық өсіру әсерлі "адамға ұқсас" қабілеттердің пайда болуына әкелді. Мысалы, үйретілген түлкілер әлеуметтік қарым-қатынастың озық түрлерін көрсетеді (көзбе-көз иілуден кейін), педоморфты физикалық белгілер (балалар тәрізді бет, құлақтар) және тіпті ақыл-ой теориясының бастапқы түрлері (көзбен байланыс іздеу, көзбен қарау). Сонымен қатар, этиология саласында (жануарлардың мінез-құлқын зерттеу, бақылаудағы зертханалық жағдайларға қарағанда, олардың табиғи мекен-жайындағы түрлерді бақылауға бағытталған) дәлелдер бар, онда бір-бірімен қарым-қатынаста жұмсақ және тыныш жандар - мысалы, макак, орангутан және бонобо - агрессивті шимпанзелер мен бабуиндардан гөрі әлеуметтік-когнитивтік қабілеттері жоғары. Бұл қабілеттер агрессияға қарсы селекциядан туындайды деп болжанады. Механикалық деңгейде бұл өзгерістер симпатикалық жүйке жүйесінің жүйелі төмендеуінің нәтижесі деп есептеледі (жауынгерлік немесе қашу рефлексі). Сондықтан үйретілген түлкілердің бүйрек үсті безінің көлемі азайып, қандағы кортизолдың базальды және стресс әсерінен пайда болған деңгейі бес есеге дейін төмендейді. Сол сияқты үй жануарларындағы тышқандар мен сынақ шошқаларының да бүйрек үсті бездерінің көлемі мен қандағы кортикостерон деңгейі төмендеді. Үй жануарларының неотеньі олардың гипоталамус гипофиздік бүйрек үсті жүйесінің жетілмегендігін едәуір ұзартады (бұл, басқаша айтқанда, олар шошқалар / мысықтар болған кезде қысқа уақытқа ғана жетілмеген) және бұл олардың күтушілерімен көбірек тыныш қарым-қатынас жасауға үйрене алатын үлкен "әлеуметтік терезені" ашады. Симпатикалық жүйке жүйесінің реактивтілігінің төмендеуі, сондай-ақ, бірқатар қарсы органдар мен жүйелердің компенсациялық өсуімен бірге жүреді деп есептеледі. Олар нақты анықталмаған болса да, мұндай "органдарға" әртүрлі кандидаттар ұсынылған: бүкіл парасимпатиялық жүйе, миндальді қабықтың үстіндегі септальді аймақ, эндогенді опиоидтар және күресу немесе қашу рефлексін тежейтін бейбіт иммобилизацияның әртүрлі түрлері.

Әлеуметтік алмасу теориясы

Бір зерттеуде адамдардың әлеуметтік алмасуы туралы ойлау адамның миына бейімделген деп болжанады. Бұл бейімделу екі тараптың да өздері бағалайтын нәрселерді бір-біріне айырбастау арқылы бұрынғыдан жақсырақ болған кезде дамуы болжанады. Алайда, таңдау тек екі жаққа да пайда болған кезде ғана әлеуметтік алмасуды қолдайды. 2004 жылы психолог Сатоши Каназава g-нің домендік, түрге тән, ақпаратты өңдеуге психологиялық бейімделу екенін, ал 2010 жылы Каназава g-нің тек эволюциялық таныс емес, эволюциялық таныс проблемалардағы өнімділікпен ғана байланысты екенін айтып, "Саванна IQ өзара әрекеттесу гипотезасы" деп атаған нәрсені ұсынды. 2006 жылы Психологиялық шолу психологтар Денни Борсбум мен Конор Доланның 2004 жылғы Каназава мақаласын қарап, Каназаваның g тұжырымдамасы эмпирикалық тұрғыдан қолдау таппаған және тек гипотетикалық екенін және g эволюциялық есебі оны жеке айырмашылықтардың көзі ретінде қарастыруы керектігін дәлелдеген пікірін жариялады. Каназаваның 2010 жылғы мақаласына жауап ретінде психологтар Скотт Барри Кауфман, Колин Г. ДеЯнг, Дирдре Рейс және Джереми Р. Грей 112 адамға әлеуметтік қатынастар жағдайында 70 элементті компьютерлік нұсқадағы Уэсонды таңдау тапсырмасын (логикалық жұмбақ) берді, бұл туралы Леда Космидс және Джон Тоби ұсынған The Adapted Mind және оның орнына "қалыптасқан ақыл-ойдағы кездейсоқ емес, эволюциялық таныс проблемалардағы нәтиже кездейсоқ, эволюциялық жаңа проблемалардағы нәтижеге қарағанда жалпы ақыл-оймен тығыз байланысты" деп тапты. Питер Кэткарт Уэсон бастапқыда емделушілердің 10% -ы да дұрыс шешімді таппағанын көрсетті және оның тұжырымдары қайталанды. Психологтар Патриция Ченг, Кит Холиоак, Ричард Э. Нисбет және Линдси М. Оливер эксперименттік түрде дәлелдегендей, сөйлемдік калькуль бойынша семестрлік колледж курстарын бітіргендер Уэсонды таңдау тапсырмасында осындай колледж курстарын бітірмегендерден гөрі жақсы нәтиже көрсетпейді. Тоби мен Космидтер 1983 жылдан бастап бұл тапсырма туралы бұрынғы эксперименттерді қарастыра бастағаннан кейін, әлеуметтік алмасудың үлкен есептеу теориясының бөлігі ретінде Уэсонды таңдау тапсырмасы үшін әлеуметтік қатынастар контекстін ұсынды. Сонымен қатар, экономист Томас Соуэлл көптеген зерттеулер ақыл-ой сынақтарында этностардың орташа тест ұпайлары арасындағы айырмашылықтарды табады, бұл орташа тест ұпайлары төмен этностар вербальді емес, ақпараттық емес немесе абстрактілік ойлау тест элементтерінде нашар нәтижеге ие болды. Адамның геномдық жобасы 2003 жылы аяқталғаннан кейін психолог Эрл Б. Хант 2011 жылы түрлі нәсілдік және этникалық топтар арасындағы танымдық дағдылар арасындағы айырмашылықтарға байланысты ешқандай гендер табылмағанын атап өтті. 2012 жылы American Psychologist журналында психологтар Ричард Нисбет, Джошуа Аронсон, Кланси Блэр, Дайан Ф. Халперн және Эрик Туркхаймер, экономист Уильям Диккенс және философ Джеймс Р. Флинн жаңа зерттеулер туралы шолу жариялады.

Жыныстық таңдау

Жыныстық іріктеуді шақыратын бұл модельді Джеффри Миллер ұсынды, ол адам ақыл-ойының аңшы-жинақшылардың тіршілік ету қажеттіліктері үшін қажетсіз күрделі екенін айтады. Ол тіл, музыка және өнер сияқты ақыл-ойдың көріністері ежелгі гоминидтердің тіршілік етуіндегі пайдалы құндылықтары үшін дамымаған деп айтады. Керісінше, ақыл-ой қабілеті дене шынықтырудың көрсеткіші болуы мүмкін. Адамдар сау гендердің көрсеткіші ретінде үлкен ақыл-ой үшін таңдалған болар еді, ал жыныстық селекцияның Фишердің оң кері байланыс циклы салыстырмалы түрде қысқа мерзімде адам ақыл-ойының эволюциясына әкелген болар еді. Философ Денис Даттон да адам баласының эстетикалық қабілеті жыныстық таңдау арқылы дамығанын айтты. Эволюциялық биолог Джордж С. Уильямс және эволюциялық медицина зерттеушісі Рэндольф М. Несс эволюциялық психологтар Джон Туби мен Леда Космидтің эмоцияларды "ойдың Дарвиндік алгоритмдері" деп атағанын айтады, ал әлеуметтік психолог Дэвид Бусс қызғаныш сезіміндегі жыныстық ерекшеліктер - жұпқа қосылу серіктесінің опасыздығын анықтаудың бейімделу стратегиясы деп дәлелдеді, ал антропологтар Дональд Э. Браун және Уорд Гудоноу неке - бұл белгілі бір мәдениеттегі құнарлы әйелдерге жыныстық қатынасты реттеу үшін дамыған мәдени әмбебап деп дәлелдеді. М.Миллер Басстың жүргізілген кросс-мәдени зерттеулеріне сілтеме жасап, егер адамдар альтруистік жұптасу серіктестерін артық көрсе, олар тікелей альтруизм үшін жұп таңдау арқылы таңдап алады деп дәлелдеді. Сонымен қатар, Несс және теориялық биолог Мэри Джейн Вест Эберхард жыныстық таңдауды әлеуметтік таңдаудың кіші санаты ретінде қарастырады, Несс және антрополог Кристофер Боем адамдардағы альтруизм эволюциялық ерекше ынтымақтастық пен мәдениетті құруға мүмкіндік беретін адам қабілеттілігін қамтамасыз ететін фитнес артықшылықтарын, сондай-ақ бандиттік қоғамдардың қорқыныштыларға, ұрыларға, еркін салтқа иелерге және психопаттарға қарсы өлім жазасын қолданатынын айтады. Көптеген түрлерде тек еркектерде сән-салтанат және мінез-құлық сияқты әсерлі екінші жыныстық сипаттамалары бар, бірақ жыныстық іріктеу әйелдерге де, кем дегенде ішінара моногамды түрлерде де әсер ете алады деп есептеледі. Толық моногамияда жыныстық жағынан таңдалған қасиеттер үшін ассортиментті жұптасу болады. Бұл дегеніміз, тартымды емес адамдар басқа тартымды емес адамдарды табады. Егер тартымды қасиеттер жақсы жарамдылықтың көрсеткіші болса, бұл жыныстық іріктеу тартымды емес адамдардың ұрпақтарының генетикалық жүктемесін арттырады дегенді білдіреді. Жыныстық таңдаусыз, тартымды емес адам аз зиянды мутациялармен жоғары жұп таба алады және аман қалуы мүмкін сау балаларды алады. Жыныстық селекция кезінде тартымды емес жеке тұлға тек төменгі жынысты жұбайға қол жеткізу мүмкіндігі бар, ол олардың бірлескен ұрпақтарына көптеген зиянды мутацияларды беруі мүмкін, содан кейін олардың өмір сүру мүмкіндігі төмен болады. Көптеген еркектер жыныстық жағынан тартымды деп санайды, бұл жыныстық селекцияның әйелдерге әсер етуімен келіседі. Ақыл-ой мен бағалау қабілеті үшін жыныстық таңдау табыстың көрсеткіштеріне, мысалы байлықты айқын көрсетуіне әсер етуі мүмкін. Адамның миы, маймылдардың миына қарағанда, көбірек тамақтануды қажет етеді. Мүмкін, әйелдер еркек ақыл-ойының жетістігін бағалай алу үшін, олар өздері ақылды болуы керек. Бұл ерлер мен әйелдер арасындағы интеллектте айқын айырмашылықтардың болмауына қарамастан, ерлер мен әйелдер арасындағы интеллектті көрнекі түрде көрсетуге бейімдіктер арасында айқын айырмашылықтардың бар екенін түсіндіреді.

Интеллект ауруларға қарсы тұру белгісі ретінде

Балалық шақтағы менгит, токсоплазма, плазмодиум сияқты вирустық инфекциялардан, мал паразиттерінен, ішек құрттары мен шистосомалардан пайда болған ауыр когнитивтік бұзылулар жүздеген миллионға жуық адамды құрайды. Медициналық стандарттар бойынша "аурулар" деп жіктелмеген, мысалы, қиын тапсырмаларды орындай алмау сияқты орташа психикалық зақымданулары бар адамдар әлі де әлеуетті жыныстық серіктестердің төменгі санатына ие болуы мүмкін. Осылайша, кең таралған, зақымдаушы және архаикалық инфекциялар танымдық қабілеттер үшін табиғи іріктеуде үлкен рөл атқарады. Паразиттермен жұқтырған адамдардың миы зақымдалуы және аурудың көрінетін белгілеріне қоса, бейімделу қабілетінің нашарлауы болуы мүмкін. Ақылды адамдар ластанбаған су мен азық-түлікті қауіпсіз емес түрлерден ажырата алады, сондай-ақ маса көп орналасқан аймақтарды қауіпсіз аймақтардан ажырата алады. Сонымен қатар, олар қауіпсіз азық-түлік көздерін және тіршілік ету ортасын шебер таба алады. Осы жағдайды ескере отырып, балалы болу / тәрбиелеу үшін ақылды серіктестерді таңдау олардың ұрпақтарына иммундық жүйенің ауруларға қарсы тұру қабілеті үшін ғана емес, сонымен қатар аурулардан аулақ болу және қоректік тағамды таңдау дағдыларын үйрену үшін ақылды милар үшін ең жақсы резистентті аллельдерді мұра ету мүмкіндігін арттырады. Адамдар табысқа, байлыққа, беделге, аурусыз денеге немесе мейірімділік немесе сенімділік сияқты психологиялық қасиеттерге негізделген серіктестерді іздегенде; әсері жоғары ақыл-ойды таңдау болып табылады, бұл жоғары ауруларға төзімділікке әкеледі.

Экологиялық үстемдік-әлеуметтік бәсекелестік моделі

Адам ақыл-ойының эволюциясын сипаттайтын тағы бір модель - бұл Марк В. Флинн, Дэвид С. Гирри және Кэрол В. Уорд түсіндірген экологиялық үстемдік әлеуметтік бәсекелестік (ЭДСК), негізінен Ричард Д. Александрдың жұмысына негізделген. Бұл модельге сәйкес, адам интеллектісі өмір сүру ортасына үстемдік етудің өсуі мен әлеуметтік өзара әрекеттесудің маңыздылығының өсуі арқылы елеулі деңгейге дейін дамыды. Нәтижесінде, адам интеллектісін арттыру үшін негізгі селекциялық қысым табиғи әлемді меңгеруді үйренуден өз түрінің мүшелері немесе топтары арасында үстемдік үшін бәсекеге ауысты. Өсе келе күрделі әлеуметтік құрылымдағы алға басу, тіршілік ету және ұрпақ алу әрқашан да дамыған әлеуметтік дағдыларға қолдау көрсеткендіктен, түсініктердің өзара қарым-қатынасы күрделі тілдік үлгілер арқылы пайда болды. Бәсекелестік "табиғатты" басқарудан басқа адамдарға әсер етуге біртіндеп ауысқандықтан, ол басқа топ мүшелерін көшбасшылыққа немесе қабылдауды іздеу арқылы, әлеуметтік дағдыларды жетілдіруге қатысты болды. Әлеуметтік және қарым-қатынас жасайтын адам оңай таңдалады.

Ақыл-ой мидың көлеміне байланысты

Адамның ақыл-ойы эволюциялық тұрғыдан бейімделу қабілеті жоқ, өте жоғары деңгейде дамыған. Біріншіден, үлкен баслы нәрестелерді тудыру қиын, ал үлкен миы азық-түлік пен оттегі талаптары жағынан қымбатқа түседі. Осылайша, адам интеллектісінің тікелей бейімделу пайдасы кем дегенде қазіргі қоғамдарда күмәнді, ал тарихқа дейінгі қоғамдарда зерттеу қиын. 2005 жылдан бері ғалымдар бас мөлшеріне әсер ететін гендік варианттар туралы гендік деректерді бағалап келеді және қазіргі адам популяцияларында бұл гендердің күшті селекциялық қысымға ұшырағандығы туралы ешқандай дәлел тапқан жоқ. Қазіргі заманғы адамда бас өлшемінің белгісі жалпыға бірдей қалыптасқан. Ми мөлшері төмендеуінің адамдардағы төмен интеллектпен тығыз байланысы бар, кейбір қазіргі заманғы адамдардың ми мөлшері Хомо эректустың ми мөлшері сияқты кішкентай, бірақ қазіргі адамдар үшін қалыпты интеллект (IQ тестілеріне негізделген). Адамның миының ұлғаюы арнайы мамандануға мүмкіндік береді.

Қабықтың кеңейтілген аймақтары

Приматтардың миы эволюциясының екі негізгі көзқарасы - концентрирленген және мозаикалық тәсілдер. Концерттік эволюциялық көзқарас бойынша мидың қабықшалық кеңейуі бейімделу әлеуеті емес, үлкен мидың қосалқы өнімі болып саналады. Зерттеушілер гоминидтердің эволюциясын мозаикалық эволюциямен байланыстырады. LPFC әдетте жоспарлау және жұмыс жады функцияларымен байланысты. Мидағы қабық қабығының кеңеюі туралы зерттеулер Альцгеймер ауруы сияқты неврологиялық аурулардың эволюциялық негіздерін зерттеу үшін пайдаланылды.

Ұяшық, генетикалық және схемалық өзгерістер

Адамның миының эволюциясы жасушалық, генетикалық және схемалық өзгерістерді қамтиды. Генетикалық деңгейде адамдарда сөйлеу және тілдің дамуымен байланысты өзгертілген FOXP2 гендері бар. SRGAP2 генінің адамда таралған нұсқасы, SRGAP2C, дендриттік омыртқаның тығыздығына мүмкіндік береді, бұл үлкен жүйке байланыстарын дамытады. Ұяшықтық деңгейінде зерттеулер фон Экономо нейрондарының (VEN) басқа приматтарға қарағанда адамда көбірек таралатынын көрсетеді. Зерттеулер ВЭН-тер эмпатиямен, әлеуметтік санамен және өзін-өзі бақылаумен байланысты екенін көрсетеді. Сұлбалық деңгейде адамдарда ойындағы көлеңкелі жүйкелер жүйесі, екі негізгі тіл өңдеу аймағы (Верникке аймағы мен Брока аймағы) арасындағы үлкен байланыс және моторлы қабық пен ми діңін байланыстыратын дауысты басқару схемасы бар. Зерттеулер адамдағы екі макак та көлеңкелі нейрондық жүйенің бар екенін көрсетті; Алайда көлеңкелі нейрондық жүйе тек макактарда транзитивті қозғалыстарды байқағанда ғана белсендіріледі. Топтар арасындағы таңдау жеке адамдар тобының ішінде пайда болатын өзгерістер мен бейімделулерді түсіндіру үшін пайдаланылуы мүмкін. Топпен байланысты бейімделу мен өзгерістер топтар арасындағы іріктеудің қосалқы өнімі болып табылады, өйткені басқа топқа қатысты тиімді болып табылатын қасиеттер немесе сипаттамалар топта өте танымал болып, таралады. Ақырында, бәсекелестік топқа қарсы тұруға мүмкіндіктерін арттырады. Алайда, бұл түсіндірмені тұрақты, қалыптасқан әлеуметтік топтастыруларда өмір сүретін адамдарға (және басқа түрлерге, негізінен басқа сүтқоректілерге) қолдануға болмайды. Бұл топтардағы жұмыс істеу үшін жеке тұлғадан талап етілетін әлеуметтік интеллектке байланысты. Адамдар, олар жалғыз болмаса да, жеке қарым-қатынастар мен байланыс жүйелерін құруға қабілетті танымдық және ақыл-ой қабілетіне ие, олар отбасылық ядродан да асып түседі. Басқа жеке тұлғаларды құру, өзара іс-қимыл жасау және бейімделудің үздіксіз процесі көптеген түрлердің экологиясының негізгі құрамдас бөлігі болып табылады. Бұл ұғымдар жоғарыда айтылған әлеуметтік ми гипотезасымен байланысты болуы мүмкін. Бұл гипотеза адамның танымдық күрделілігі кеңейтілген топтарда өмір сүру үшін қажетті әлеуметтік күрделіліктің жоғары деңгейінің нәтижесінде пайда болды деп болжайды. Бұл үлкен топтар әлеуметтік қатынастар мен өзара іс-қимылдың көп мөлшерін қамтиды, осылайша адамдарда интеллекттің кеңейтілген мөлшеріне әкеледі. Темір, мырыш, ақуыз, йод, В тобының витаминдері, омега-3 май қышқылдары, магний және басқа да қоректік заттар тапшы тамақтану ананың жүктілік кезінде немесе баланың дамуы кезінде интеллектінің төмендеуіне әкелуі мүмкін. Бұл мәліметтер интеллекттің дамуына әсер етпесе де, оның көрінісін реттейді. Жоғары интеллект адамның тамақтану деңгейі жоғары физикалық және әлеуметтік ортадан келгенін және өмір сүргенін білдіруі мүмкін, ал төмен интеллект бала, оның анасы немесе екеуі де тамақтану деңгейі төмен физикалық және әлеуметтік ортадан келгенін білдіруі мүмкін. Превик мидағы дофаминергиялық белсенділіктің жоғарылауына қоректік факторлардың үлесін атап көрсетеді, бұл дофамин жұмыс жадының, танымдық ауысудың, абстрактілі, алыс ұғымдардың және басқа да дамыған интеллекттің белгілері үшін маңызды болғандықтан, адам интеллектісінің эволюциясына жауапты болуы мүмкін.