Лейден қамалы: Испан-Голланд соғысының бір беті

Кіріспе

1573–74 жылдардағы ағылшын-испан соғысының шайқасы

Лейден қаласының қоршауы 1573 және 1574 жылдардағы Сегіз жылдық соғыс және ағылшын-испан соғысы кезінде болды. Испандықтар Франсиско де Вальдестің басшылығымен Голландияның Оңтүстік провинциясындағы Лейден қаласын басып алуға тырысты. Қоршау 1574 жылдың қазан айында қаланың сәтті түрде босатылуымен сәтсіз аяқталды.

Өмірбаян

Соғыс басталғанда (кейін Сексен жылдық соғыс деп аталды), голландиялық көтерілісшілер Испанияның Габсбург патшасына қарсы қаруға көтерілді, оның әулеті Нидерландының Он жеті провинциясын мұра еткен еді. 1572 жылы Голландия және Зеландияның көптеген округтерін көтерілісшілер басып алды, олар Нидерландының генерал-губернаторы испандық Альба герцогінің қатал үкімін тоқтатуға тырысты. Бұл аймақта қалалар тығыз орналасқан, оларды қорғаныс құрылыстары және төменде жатқан батпақтар қорғайтын, оларды бөгеттерді бұзып, теңізді кіргізу арқылы оңай суға батыруға болатын. Альба герцогы қарсылықты күшпен басуға тырысты. Ол Амстердамды база ретінде пайдаланды, себебі бұл Голландия округінде испан үкіметіне адал болған жалғыз қала еді. Альбаның Наарден және Харлем қалаларын қоршаудан кейін халыққа жасаған қатыгездігі әйгілі болды. Көтерілісшілер онда ешқандай мейірім көрсетілмейтінін біліп, мүмкіндігінше ұзақ тұруға бел буды. Харлем қаласы испандықтармен жеті айлық қоршаудан кейін алынғанда Голландия графлығы екіге бөлінді. Альба солтүстіктегі Алкмар қаласын алуға тырысты, бірақ қала испан шабуылына қарсы тұрды. Альба содан кейін өзінің офицері Франсиско де Вальдесті Лейден қаласынан бастап, оңтүстік көтерілісшілердің аумағына шабуыл жасауға жіберді. Осы уақытта, көтерілісті ойлағандай тез баса алмағаны үшін Альба отставкаға кетейін деп өтініш берді, оны король Филип желтоқсан айында қабылдады. Оның орнына, генерал-губернатор болып, көбірек саясатқа бейім және қаталдығы азайтылған Луис де Зунига и Рекесенс тағайындалды.

Лейденнің бірінші қоршауы

1573 жылдың қазан айында қоршау басталғанда Лейден қаласының қоймаларында жеткілікті азық-түлік болды. Испан әскері үшін қоршау өте қиынға соқты, себебі топырақ қазуға жарамсыз, ал қаланың қорғаныс құрылыстарын бұзу да қиын болды. Лейденді қорғағандар – ағылшын, шотланд және француз гугеноттарынан құралған голланд мемлекеттік көтерілісшілер әскері болды. Голланд көтерілісшілерінің жетекшісі, Оранж князі Уильям Танымас, өз ағасы Льюис Нассаудың басшылығымен Нидерландыға әскер жіберіп, Лейденге көмек көрсетуге тырысты. Вальдес 1574 жылдың сәуір айында басып кірген көтерілісшілер әскерімен күресу үшін қоршаудан бас тартты, бірақ Санчо д'Авила олардан бұрын желіп, Мокерхейде шайқасында жеңіске жетті, сол шайқаста Луи қаза тапты.

Лейденнің екінші қоршауы және жеңілдетілуі

Қоршаудан қысқа уақытқа тыныс алғанда, Оранж Лейден азаматтарына қалаға жабдықтар жинап, қаланы қорғауға көмектесетін үлкен гарнизон алуға кеңес берді. Бірақ олар оның кеңесін елемеді, сондықтан Вальдестің әскері 26 мамыр 1574 жылы қамауды жаңарту үшін келгенде, олардың жағдайы бұрынғыдан да нашар болды. Қала тұрғындары жеңілуге амал жоқ деп ойлап, берілуді қарастырды, себебі азық-түлік азайып бара жатқан еді. Луи әскерінің жеңілісі де көңіл-күйге соққы болды. Алайда Оранж князі қаланы азат етуге бекінді. Сондықтан ол қалаға бір көгершін жіберіп, үш ай бойы шыдауға шақырды. Осы уәдесін орындау үшін ол бөгеттерді бұзып, теңіздің төмен жатқан жерлерді су басуына мүмкіндік беруді жоспарлады. Содан кейін көтерілісшілердің флоты арқылы қамауды жоюға болады, ал испандықтар теңіздің келуінен бұрын шегінуге мәжбүр болар еді. Бұл тактика Алкмаарды азат ету үшін де қолданылған. Айналасындағы ауылдарға зиян көп болғандықтан, аймақ тұрғындары бөгеттерді бұзуға қарсылық көрсетті. Бірақ князь соңында жеңіске жетті және сыртқы бөгеттер 3 тамызда бұзылды. Бұрын князьдің адмиралы Луи де Бойзо екі жүзден астам шағын, тегіс түпті кемелерді жинаған, оларды 2500 тәжірибелі голланд теңізшілері басқарған және Лейденнің аштықтан өлген тұрғындарына арналған көптеген азық-түлік тасыған. Алғашқы бөгеттер бұзылғаннан кейін Оранж князі қатты қызбаға шалдығып, операциялар тоқтап қалды. Ең бастысы, ауылды су басу күтілгеннен ұзаққа созылды, себебі желдің жағдайы қолайсыз болды. 21 тамызда Лейден тұрғындары князьға үш ай бойы, екі ай тамақпен, бір ай тамақсыз ұстап тұрғанын хабарлады. Князь оларға көгершін арқылы: «Барлық бөгеттер бұзылды, көмек жақын арада келеді», - деп жауап берді. Бірақ князь ауруынан айыққаннан кейін ғана, қыркүйектің бірінші күні экспедиция шын жүректен жалғасты. Көтерілісшілердің флоты мен Лейденнің арасында 15 мильден астам қашықтық болды, бірақ он миль қиындықсыз еңсерілді. 10 қыркүйек түнінде флот Ландсхейдингке жетті, ол Лейденге жолды бұйырып, түнгі шабуылмен оны басып алды. Испандықтар бұл маңызды нүктені жеткілікті түрде нығайтпаған. Келесі күні таңертең испандықтар позицияны қайтаруға тырысты, бірақ бірнеше жүз адамды жоғалтып, кері шегінді. Бөгет бұзылды және флот Лейденге қарай бет алды. Адмирал Бойзо мен Оранж князі жердің жағдайы туралы дұрыс емес ақпарат алды және Ландсхейдингтің бұзылуы елді Лейденге дейін су басатынын болжады. Бірақ бүлікшілердің флотилиясы тағы да жолын тосқан Гринвей бөгетімен кезікті, ол Ландсхейдингтен бір шақырымдай жерде, су деңгейінен әлі де бір фут биік тұрды. Бірақ испандықтар бөгетті қорғауға көп көңіл бөлмеді, голландтықтар оны қиындықсыз бұзып өтті. Шығыс желдері суды теңізге кері қайтарғандықтан және су жапқан жердің ауданы үнемі өсіп келе жатқандықтан, су тасқыны осы уақытқа дейін тым жай болды, сондықтан флоттың көп бөлігі қалып қойды. Олар Зотермеер (тұщы сулы көл) деп аталатын үлкен көлге жететін канал арқылы ғана өте алатын. Бұл канал мен оның үстіндегі көпірді испандықтар қатты қорғады, ал қысқаша амфибиялық шайқастан кейін адмирал бұл жобадан бас тартты. Ол князьға жел бұрылмаса және олар каналды айналып өте алмаса, олардың құтылуы жоқ екенін хабарлады. Осы уақытта қала тұрғындары өздерінің жерлестері суға батқаннан кейін берілуді талап етті. Бірақ мэр ван дер Верф азаматтарын табанды болуға шақырды, қала берілмес бұрын оны өлтіру керектігін айтты және егер олар шынымен де үмітсіз болса, оның қолын жей алады. Шындығында, мыңдаған адам аштықтан қайтыс болды. Олардың қиындықтарын арттырып, сол дәуірде жиі болғандай, қала көшелерінде оба пайда болды және осы себептен сегіз мыңға жуық адам қайтыс болды. Қала тек испандық сарбаздар барлық халықты өлтіретінін білгендіктен, Наарденде және басқа қалаларда болғандай, елге үлгі көрсету үшін қарсы тұрды. Адмирал Бойзо қалаға бір көгершін жіберіп, оларға жақын арада көмек келетінін уәде етті. 18 күні жел қайтадан батысқа бұрылып, теңізді бөгеттерге қарай соқты. Су деңгейінің көтерілуімен флот көп ұзамай көпір мен каналды айналып өтіп, Зотермеерге сәтті кіре алды. Қазан айында Вильгельм Ұлы басқаратын голланд патриоттары испандық әскерлердің жеңілуіне кедергі келтіру үшін төрт жерде бөгеттерді бұзды. Осының нәтижесінде және батыстан күшті желдің соғуынан су көтеріліп, испандық әскерлер өздерінің қимылдарына кедергі келтірді. Осы төрт жердің бірінде оқиғаны еске алу үшін Гроенедейк монументі орнатылды. Адмирал Луи де Бойзо басқаратын Теңіз шақырушылары суды өздерінің пайдасына қолданатын кемелеріне ие болды. Көтерілісшілердің флотына енді нығайтылған ауылдар кедергі келтірді, голланд адмиралы тіпті өз сыйлығын жоғалтудан қорқып жүрді, бірақ испандықтар судың көтерілуінен қорқып, аз ғана қарсылық көрсетті. Олардың барлық бекіністері, енді аралдарға айналған, роялистік әскерлер қашқанда тастап кетілді, Ламмен ауылынан басқа. Бұл полковник Боргия басқаратын шағын бекініс болды және Лейден қабырғаларынан үш шақырымдай қашықтықта орналасқан. Бұл қауіпті кедергі болды, бірақ испандықтар құрлықтағы шайқасқа машықтанған және амфибиялық соғысқа дайын болмағандықтан, теңіз күштерімен және тәжірибелі голланд теңізшілерімен теңдес емес соғыс жүргізуге үмітсіздік білдірді. Сондықтан испандық қолбасшы Вальдес 2 қазан күні түнде шегінуге бұйрық берді, ал әскерлер қаладан қатты шуылды естіп, оны Лейден халқы тағы бір бөгетті бұзып жатыр деп ойлап, үркіп қашты. Шындығында, теңіз суының әсерінен Лейден қабырғасының бір бөлігі құлап, қаланы шабуылға толығымен осал қалдырды, егер біреу қалуды таңдаған болса. Келесі күні көтерілісшілер қалаға келді, азаматтарға шаян мен ақ нан берді. Кешке халық көкөніс пен пияз қосылған қайнатылған тағамды (хутспот) жеді. Аңыз бойынша, кішкентай жетім бала, Корнелис Йоппенсзон, испандықтар лагерін асығыс түрде тастап кеткенде қалдырған хутспотқа толы қазанды тапты.

During the brief respite from the siege, Orange counselled the citizens of Leiden to restock their city with supplies, and take in a larger garrison to help defend the town. They disregarded his advice, however, so when Valdez' army returned to renew the siege on 26 May 1574, they were in as poor a condition as they had previously been. The city considered surrendering, as there was almost no chance of relief and supplies were dwindling. The defeat of Louis' army was also a blow to morale. The Prince of Orange, however, was determined to relieve the city. Therefore, he sent a carrier pigeon into the city pleading for it to hold out for three months. To fulfil this promise, he planned to breach the dykes to allow the sea to flood the low lying land. The siege could then be lifted using the rebel fleet, and the Spaniards would be forced to retire before the incoming sea. This tactic had also been used to relieve Alkmaar. The damage to the surrounding countryside would be enormous, and therefore the population of the area resisted the breaching of the dykes. However, in the end, the Prince prevailed and the outer dykes were broken on 3 August. Previously, the Prince's Admiral Louis de Boisot had assembled a fleet of more than two hundred small flat bottomed vessels, manned by 2,500 veteran Dutch seamen, and carrying a large store of provisions for the starving townspeople of Leiden. Soon after the first dykes were broken, the Prince of Orange came down with a violent fever which brought operations to a halt. More importantly, the flooding of the countryside took longer than expected because of unfavorable winds. On 21 August, the inhabitants of Leiden sent a message to the Prince saying that they had held out for three months, two with food and one without food. The Prince answered them, again by carrier pigeon, that the dykes had all been pierced and relief would come soon. However, only by the first day of September, when the Prince had recovered from his ailment, did the expedition continue in earnest. More than 15 miles lay between the relieving rebel fleet and Leiden, but ten miles were covered without difficulty. On the night of 10 September, the fleet came upon the Landscheiding, which blocked their path to Leiden, and captured it in a night time surprise attack. The Spaniards had neglected to strongly fortify this important point. The next morning, the Spaniards tried to regain the position but were repulsed with the loss of several hundred men. The dyke was breached and the fleet proceeded towards Leiden. Admiral Boisot and the Prince of Orange had been misinformed as to the lie of the lands, and had assumed that the rupture of the Landscheiding would flood the country inland all the way to Leiden. Instead, the rebel flotilla once again found their path blocked, this time by the Greenway dike, less than a mile inland of the Landscheiding, which was still a foot above the water level. Again however the Spaniards had left the dike largely undefended, and the Dutch broke through it without much difficulty. Due to easterly winds driving the water back seawards, and the ever growing surface area of the land that the water covered, the flooding was by this time so shallow that the fleet was all but stranded. The only way that was deep enough for them to proceed was by a canal, leading to a large inland lake called the Zoetermeer (freshwater lake). This canal, and the bridge over it, were strongly defended by the Spaniards, and after a brief amphibious struggle, the Admiral gave up the venture. He dispatched a despondent message to the Prince, saying that unless the wind turned, and they could sail around the canal, they were lost. Meanwhile, in the city, the inhabitants clamoured for surrender when they saw that their countrymen had run aground. But Mayor van der Werff inspired his citizens to hold on, telling them they would have to kill him before the city could surrender, and that they could eat his arm if they were really that desperate. In fact thousands of inhabitants died of starvation. To add to their troubles, as so often happened in that age, the plague appeared in the city streets and near eight thousand died from that cause alone. The city only held out because they knew that the Spanish soldiers would massacre the whole population in any case, to set an example to the rest of the country, as had happened in Naarden and the other cities that had been sacked. Admiral Boisot sent a dove into the town, assuring them of speedy succour. On the 18th the wind shifted again, and blowing strongly from the west, piled the sea against the dams. With the rising water level, the flotilla was soon able to make a circuit around the bridge and canal, and successfully enter the Zoetermeer. In October, the Dutch patriots led by William the Silent destroyed the dykes in four locations in order to form an obstacle the Spanish troops could not overcome. As a result of this and the coming of a strong wind from the West, the water rose and Spanish troops lost their mobility. On one of these four locations, a monument has been established in remembrance of what happened called the Groenedijk Monument. The Sea Beggars under Admiral Louis de Boisot had ships to successfully use the water to their advantage. A succession of fortified villages now stood in the way of the patriot fleet, and the Dutch Admiral was afraid even now of losing his prize, but the Spaniards, panicked by the rising waters, barely offered any resistance. Every one of their strongholds, now become islands, were deserted by the Royalist troops in their flight, except for the village of Lammen. This was a small fort under the command of Colonel Borgia, and situated about three quarters of a mile from the walls of Leiden. This was a formidable obstacle, but the Spaniards, adept at land fighting and not amphibious warfare, had despaired of maintaining so unequal a contest against the combined forces of the sea and the veteran Dutch seamen. Accordingly, the Spanish commander Valdez ordered a retreat in the night of 2 October, and the army fled, rendered more fearful by a terrible crash they heard from the city, and assumed to be the men of Leiden breaking still another dam upon them. In fact, part of the wall of Leiden, eroded by the sea water, had fallen, leaving the city completely vulnerable to attack, had any chosen to remain. The next day, the relieving rebels arrived at the city, feeding the citizens with herring and white bread. The people also feasted on hutspot (carrot and onion stew) in the evening. According to legend, a little orphan boy named Cornelis Joppenszoon found a cooking pot full with hutspot that the Spaniards had had to leave behind when they left their camp, the Lammenschans, in a hurry to escape from the rising waters.

Салдары

1575 жылы испан қазынасы таусылып, испан әскеріне жалақы төлеу мүмкін болмады, сол себепті олар көтеріліс жасады. Антверпенді тонағаннан кейін Нидерландының барлығы Испанияға қарсы шықты. Лейден қаласы қайтадан қауіпсіздікке қол жеткізді. Лейден университеті Вильгельм Оранский тарапынан қаланың қамалға алыну кезіндегі құрбандығын еске алу үшін негізделді. Принц әлі де сақтап келе жатқан ирониялық қиялдағыдай, ол өзінің тәлімгері Филипп Испанияның атынан әрекет етіп жатқан, бірақ шындығында оған ашық қарсылық көрсетіп жатқандықтан, университет патшаның атынан ашылды. 3 қазан мерекесі Лейденде жыл сайын тойланады. Бұл мереке кешке ойын-сауық жәрмеңкесімен және ондаған ашық ауадағы дискотекалармен аталып өтеді. Лейден қаласының әкімшілігі қала тұрғындарына тегін шабақ пен ақ нан таратады.

Қызықты деректер

1420 жылы Лейден қаласы бұрын қоршауға алынған болатын.